Skip to main content

Full text of "Jacobi Laínez Disputationes Tridentinae"

See other formats 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  before  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  of  the  files  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrain  from  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 

at  http  :  //books  .  google  .  com/| 


Xibrar^ 

of  tbe 

;ilniver0it^  of  Mieconsin 


Digitized  t 


Digitized  by  VjOOQ IC 


Digitized  by  VjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQIC 


JACOBI  lAIIEZ 


8ECUNDI  PRABPOSITI  GBNERALI8  SOCIBTATIS  JE8U 


DISPDTATIONES  TBIDENTINAE 


u  iiivgnirTtBiii  noEi  uibit  et  tonsiTuiu  Hmoticis  iistrdut 

HAETMAMUS  GBISAR  S.  J. 

HIST.  BCCL.  IN  UNXVEBfllTATE  OENIPONTANA  PROP.  P.  O. 


TOMX7S  ZZ. 

DfSPUTATIOKES  TARIAE  AD  COTTCILIUM  TRIDENTIHUM  SPECTAHTES. 
COBfMENTARII  MORALES  ET  IKSTRUCTIOHES. 


OENIPONTE. 

TYPIS  ET  SUMPTIBUS  FELICIANI  RAUCH. 
MDCCCLXXXVI. 

RATISBONiE,  NEO-EBORACI  ET  CINCINNATn  APUD  FR.  PUSTET^ 


Digitized  by  VjOOQIC 


p.  Lethialleox  4  rue  Cassette  Paris;  Barns  k  Oaie^  28  Orchard  Street  LondoB  W.; 
M.  H.  Gill  and  Son  50  Upper  Sackvllle  Street  Dublin ;  Ch.  Beyaort-Storie  Brnget; 
Vre  Casterman  Tonrnal ;  Libreria  della  Propaganda  (F.  Melandri) ;  Libreria  Reli. 
giosa  (Antonio  Saraeeni)  Via  deU'Univ^rsiti  IS  Roma;  Admlnistracion  de  la  Cienoia 
Christiana  (O.  Antonio  Qoilee)  Villanaeva  6  Madrid:  Joaqnim  Antonio  PaoheoOi 
Llvrarla  Oatholica  Liiiboa;  Angel  Bstrada  196— Bolivar— 204  Baenos  AJrea. 


Digitized  by  VjOOQIC 


355974 

APR  2  5  1930 

t 


ANTONIO  .  MARIAE  .  ANDERLEDY 

QUI 

SOCIETATI  .  JESU  .  UNIVERSAE 

VICARIA  .  POTESTATE  .  REGUNDAE  .  DATUS 

OMNIGENAE  .  DOCTRINAE  .  STUDIA 

ARDORE  .  NOVO .  INTER .  SOD  ALES  .  PRO  VEHIT 

HARTMANNUS  .  GRISAR 

TENUEM  .  STUDIORUM  .  FRUCTUM 

NGN .  TENUIS  .  OBSERVANTIAE  .  TESTIMONIUM 

D. 


Digitized  by  LjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQIC 


Conspectus  materiae  tomi  secundi. 


Prolegomena  hujus  tomi. 


Caput  I.  Prolegomena  ad  quattuor  vota  priora  primae  partis. 

j  1.  Ad  primum  votum  (De  novo  concilio  non  indicendo). 

I  2.  Ad  secundum  votum  (Quomodo  haeretici  audiendi  in  concilio). 

1  3,  Ad  tertinm  votum  (Quid  tit  definitum,  quid  definiendum). 

4.  Ad  quartum  votum  (De  minnta  bullae  indictionis  concilii). 

Caput  11.  Prolegomena  ad  quintum  votum  de  callce  laicorum. 

I  1.  Status  quaestionis  historicus. 

j  2.  Ordo  rerum  quae  in  disputatione  exponuntur.    Varia  ad  ean- 

'  dem  pertiuentia  illustrantur. 

I  3.  Historia  ejusdem  controversiae  de  calice  laicorum  post  Lainii 

orationem. 

Caput  III.   Prolegomena  ad  reiiqua  quinque  documenta  primae  partia. 

*•  1.  Observatio  generalis. 

2. — 3.  Ad  documentum  VI.  (De  reformatione  papae  per  concilium)  et 
documentum  VII.  (Papam  regere  universalem  ecclesiam), 

4.  Ad  documentum  VIII.  (Contra  haereticos  Galliae^. 

5.  Ad  documentum  IX.  (De  indulgentiis). 

■  B.  Ad  documentum  X.  (De  Joan.  Qrimanii  patriarchae  doctrina  circa 

I  praedestinationem). 

'  7.  Ad  documenta  XI.  et  XII.  (De  justitia  imputata."  Vota  selecta). 

Caput  V.  Prolegomena  ad  Disputationes  et  morales  Instruotlones  secun* 
dae  partis. 


Lftioez,  Vota  Tridentina. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Conspectus  hujns  tomi. 


I. 

Vota  et  dissertationes, 
quae  ad  concilium  Tridentinum  pertinent 


I.  An  nondum  finito  concilio  Tridentino  novum  concilium  oecume- 
nicum  sit  indicendum 

II.  An  et  quomodo  audiendi  sint  in  concilio  haeretici,  disputandumve 
ait  curt  eis 

III.  Quidnam  sit  deflnitum  in  concilio  Tridentino  et  quid  supersit 
deflniendum 


Pag. 


17 


21 


lY.  De  Pii  Papae  quarti  bulla  |ceiebrationls  concilii  ,,Ad  concllil 
regimen"  de  die  29.  Novembris  1560 21 

V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo 24 

Caput  1.  Status  qnaestionis .        ...  .        .      24 

2.  Si  calix  concedendus  est,  utrum  concedendus  sit  per 
summum  p*^  itificem,  an  per  concilium  ...      27 

3.  Praemittenda  quaestioni  priori,  in  qua  disputatur, 
an  geueralis  concessio  calicis  fieri  debeat     .        .      29 

4.  Demonstratur   generalem   concessionem   fieri    non 
debere 33 

5.  Supponenda  ad  decidendam  alteram  quaestionem, 
scil.  an  particularis  usus  calicis  concedendus  sit      37 

6.  Rationes  contra  particularem  concessionem  stabi- 
liuntur 40 

7.  Aliae  rationes 47 

8.  Respondetur  ad  argumenta,  quae  particularem  con- 
cessionem calicis  suadere  videntur         ...      55 

9.  Alia  adversariorum  argumenta  expenduntur.  Con- 
clusio 64 

10.  Votum  de  decreto  calicis  mutato  ....  69 
,  11.  Votum  de  decreto  iterum  correcto  ...  71 
>,    12.  Votum  in  solemni  sessione  datum;  ejus  rationes  .      73 

VI.  An  pontifex  reformandus  sit  per  concilium     ....      74 
Caput  1.   Quod  id  fieri  non  possit  de  jure  ....      75 

„      2.   Quod  de  facto  nunquam  fiet  ac  ne  fieri  quidem 

potest .83 


Digitized  by  VjOOQIC 


Conspectus  htgos  tomi.  3* 

Pag. 

,,      3.   Quod  nulla  sit  necessitas 85 

,,      4.   Quod  nulla  sit  utilitas,  atque  adeo  quod  multae 

sequantnr  inutilitates  atque  detrimenta,  si  ita  fiat      86 

Yll.  Attotoritates,  quae  dicunt,  papain  regere  aut  pascere  unlver- 
aalem  ecclesiam .89 

VIII.  Contra  haereticos  Galiiae  perturbatores 

1.  Ragionamento  alia  regina  contro  Pietro  Martire      .        .      94 

2.  Adhortatio  ad  principem  Condaeum  ad  r^m  concilii  Trideu- 

tini  promovendam 103 

3.  Commentarius,  ne  teiupla  haereticis  concedantur,  admonens    105 

IX.  De  Indulgentiia  quaestionea  quinque  (occasione  execntionis  de- 
creti  Tridentini) Ill 

1.  Quaestio.    Quae  causa  dicatur  magna  pro  danda  indulgen- 

tia  plenaria 112 

2.  „  Quibus   Tei'bis   debeat   concedi  indulgentia  pro 

defunctis 117 

3.  „  Quidnam  sit  agendum  de  jam  concessisindulgentiis    125 

4.  „  An  verba  de  injunctis  poenitentiis  debeant  ad- 

jungi  concedendis  indulgentiis  .  .        .126 

5.  „         Quid  de  indulgentiis,  quae  conceduntur  coronis    131 

X  SufTragium  de  Joannis  Grimanii,  patrlarchae  Aquilejenaia,  dootrlna 
de  praedestinatione,  in  concillo  Tridentino  oum  prooesau  ejus- 
dem  patrlarchae  propositum    .......    137 

XI.  Disputatio  de  Justitia  imputata 

1.  Status  quaestionis 153 

2.  Argumenta  pro  sententia  auctoris 158 

3.  Expenduntnr  argumenta  ab  adversariis  in  concilio  prolata    166 

XII.  Yota  theologica  selecta  ex  actis  conoilii  Massarelliania  a  Thai- 
ner  editis. 

1.  De  reali  praesentia  Christi  in  encharistia        .    193 

2.  De  Sacramento  poenitentiae 197 

3.  De  sacrificio  Missae 

A.  Missa  est  verum  sacrificium 204 

B.  De  sacrificio  a  Christo  in  coena  oblato      .        .        .    212 

4.  De  reformatione  ecclesiae 

A.  Primum  votum  de  reformatione  .        .        .214 

B.  Alteram  votum  de  reformatione         ....    221 


Digitized  by  VjOOQIC 


4*  Conspectus  htijus  tomi. 

11. 

Disputationes  morales,    Instructiones. 

Pag. 

I.  DIsputatio  de  usura  et  variia  negotiis  mercatorum            .       .  227 

Caput    1.    Quanti  momenti  sit  res,  de  qua  agitur        .        .  227 

„       2.    Qualis  debeat  esse  doctor  rei  propositae      .  229 

„       3.    Qualis  auditor       .        .        .        .                        .  2M 

4.    Disputajionis  divisio 233 

„       5.    Definitio  uaurae 234 

„       6.    Usuram  vetari  lege  turn  divina  turn  humana  236 

„       7     Usuram  vetitam  esse  lege  naturali               .        .  238 

„       ^.    Quam  noxia  sit  usura 241 

„       9.    Casus,  qui  videutur  usurarii  et  non  sunt    .        .  243 
,,      10.    Casus  usurarii,   qui   t-ales  ex  usnrae  definitione 

cognoscuntur         .                254 

11.    De  usura  in  cambiis.    Definitio        .                .  258 

„      12.    Quotuplex  sit  cambium 269 

,,     13.    Quaenam  species  contractus  sit  cambium     .  261 

„      14.    De  fine  cambii      ...                ...  262 

^,      15.    Quomodo  cognosci  possit,  an  cambium  licitnm  sit 

necne    .        .                264 

„      16.    Applicatio  methodi  dictae  ad  genera  cambiorum 

varia 2G6 

„      17.    Genera  cambiorum  illicita    .....  269 

„     18.    Genera  dubia  cambiorum.    Divisio               .        .  273 
„      19.    Quomodo  fiat  cambium  Besansonis,  quod  il- 

licitum  esse  probatur 274 

„     20.    Diluuntur  argumenta  in  favorem  cambii  Besan- 
sonis prolata 285 

„     21.    Quam  novicum  sit  idem  cambium        .        .        .288 

„     22.    Quomodo  cambium  Besansonis  possit  corrigi        .  290 
„     23.    Rationes  contra  cambium  Besansonis  correctum 

solvuntur 291 

„     24.    Reliqua  genera  cambiorum  dubia                 .        .  294 
„     25.    Usura  in   venditione  ad  tempus  vel   anticipata 

sulutioue 298 

,,     26.    De  emptione  anticipata  solutione         .        .  309 
„     27.    Remedia  contra  usurae  vitium             .        .        .313 

„     28.    Conclusio 320 

II.  Traotatus  de  simonia  ad  Pauium  Papain  Quartum. 

Caput    1.    Licet  pro  usu  potestatis  spiritualis  aliqoid  acci- 

pere  ad  sustentationem  ministri  ....  322 


Digitized  by  VjOOQIC 


Conspectus  hujus  tomi. 


Pag. 


Caput    2.    Non  licet  accipere  commodnm  quasi  pretium  usns 

potestatis  spiritualis 326 

„       3.    Ea  quae  objici  solent  expenduntur        .        .        .  346 
„       4.    Non  licet  accipere  pro  usu  gratiae  vel  potestatis 
spiritualis  commodum  temporale  in  certa  summa 
taxata  juxta  gratiae  qualitatem,  etiamsi  non  ut 

pretium  accipiatur 349 

„       f).    Objectiones  nonnullae  diluuntur  .        .  .371 

„       6.    Conclusio 380 

HI.  De  vectigalibus  quaestiones  theologicae. 

Caput    1.    Varia  genera  exactionum 383 

„       2.    Sententiae  doctomm  de  conditionibus  ad  justitiam 

exactionum  necessariis 384 

„       3.    Nostra  senteutia 393 

„       4.    Objectiones  aliquae  rejiciuntur     ....  399 

IV.  De  beneflciis  ecclesiasticis  instructio  ad  usum  oonfessariorum. 

Caput    1.    De  pluralitate  beneficiorum 401 

,,       2.    De  residentia 410 

„       3.    De  pensionibus 414 

V.  De  muneribue  episcopalibus  rite  obeundis  instructionee  divereae. 

Caput  1.    Instructio  visitationis  dioecesium         .  417 

Quae  interroganda  sint  circa  simplicem  clericum  421 
Quae  circa  parochum  aut  alium  clericum  haben- 

tem  benefiuium  aut  beneficia         .        .        .  424 

De  casibus  reservatis 428 

De  irregularitate,  de  concionatoribus,  circa  ec- 

clesiam 429 

Circa  monasteria  monalium,  hospitalia,  scholas 

congregationes  et  populura  ....  431 
Circa  meretrices.  De  praeceptis  ecclesiae.  Circa 

Hehraeos,  infideles,  zingaros  etc.  .        .        .  432 

„      2.    De  officio  ex aminator is      .        .        .        .  435 

De  titulo  ordinandorum 436 

De  aetate  et  tempore  ordinandorum                 .  436 

De  impedimentis  ordinandorum                         .  437 

De  scientia  examinandorum      ....  440 

VI.  Inetitutionis  scholaris  christian!  lineamenta  .442 

Caput    1.    De  iis  quae  ad  religionem  spectant     .                .  447 

„       2.    De  natura  apta 466 

„       3.    De  exercitio          ...                ...  462 

M       4.    De  adminiculis  extemis                                         .  463 


Digitized  by  VjOOQIC 


6*  Conspectus  hnjus  tomi. 

p*g. 

VII.  De  fttco  et  ornatu  muilerum     ...              ...  464 

Caput    1.    Quo  sensu  a  nobis  vox  fuci  et  ornatus  sumatur  464 

.,       2.    De  ornatu  moderato  et  de  excess! vo    .  465 

,,       3.    Quando  ornatus  et  fucns  licite  adhiberi  possit    .  465 

„  4.  Quando  venialiter  per  fncum  et  omatum  peccetur  468 
„       5.    Saepe   peccata  mortalia  per  fucum   et  omatum 

conunittuntur  ....  469 
,,       6.    Bationes  pro  fuco  vel  ornatu  superfluo  conside- 

rantur 485 

,,       7.    Remedia  contra  abusum  fuci  et  ornatus              .  495 

Vill.  Documenta  ad  bene  interpretandam  scripturam  sacram         .  501 

X.  Monlta  pro  He,  qui  conclonandl  munus  susoipiunt                   .  506 

X.  Ex  iectionlbus  de  oratione 

Lectio  20 543 

Lectio  21 549 

Specimina  diversa  ex  aliis  lectionibus  de  oratione                  .  555 

Index  Bominiun  ntriosqne  tomi 56i 


Digitized  by  VjOOQIC 


Prolegomena  ad  alteruni  tomimi. 


Caput  I.    Prolegomena  ad  quattuor  vota  priora  primae  partis. 

Quattuor  haec  scripta  eatenus  cohaerent,  quatenus 
omnia  ad  praeparationem  concilii  Tridentini  denuo  ape- 
riendi  spectant.  Pius  papa  IV.  vixdum  ad  solium  ponti- 
ficium  evectus  erat  die  26.  Deeembris  1559,  quum  statim, 
consul  tore  et  adjutore  sancto  suo  nepote  ac  secretario  sta- 
tus, Carolo  Borromaeo,  apud  animum  suum  statuit  con- 
cilium oecumenicum  ad  optatum  iincm  perducere.  Et  sane 
magno  huic  pontifici  Deus  reservatam  voluit  gloriam,  victis 
tandem  maximis  difficultatibus,  conficiendi  negotii,  quod 
supra  quam  dici  potest  religioni   christianae  salutare  erat. 

Primum  votum  ad  unam  ex  istis  difficultatibus 
pertinet.  Mota  haec  erat  ab  aula  caesarea,  atque  in  eo 
consistebat,  quod  imperator,  secus  ac  papa  intendebat 
ac  res  ipsa  postulabat,  omnino  vellet,  ut  concilium  in- 
diceretur  non  tamquam  dontinuatio  synodi  anno  1552 
suspensae,  sed  tanquam  novum,  proprium  atque  a  priore 
distinctum  concilium ;  idque  propter  protestantes  fieri  de- 
bere  ajebat.  Ejus  consiliarii  quippe,  partim  occulti  pro- 
testantes*), ipsi  persuaserant,  non  venturos  esse  protestan- 


*  Cf.  Janasen  J.,  Geschichte  des  deutschen  Volkes  torn.  IV.  (Frei- 
burg 1885)  p.  122. 


Digitized  by  VjOOQIC 


8*  Prolegomena.    1.  Ad  4  priora  vota. 

tes,  si  priores  conventus  cum  suis  decretis  considerarentur 
tamquam  pars  immutabilis  unius  ejusdemque  magnae  et 
oecumenicae  ilHus  synodi ;  nimium  conqueri  protestantes, 
se  in  prioribus  sessionibus  non  fuisse  sufficienter  auditos^ 
Deque  posse  ab  iis  in  antecessum  jam  exigi,  ut  seipsos 
damnarent.  Inculcabat  imperator,  magni  omnino  interesse, 
ut  quam  plurimi  repraesentantes  novae  fidei  ad  synodum 
venirent;  curandum  quoque,  ut  major  numerus  episcopo- 
rum  et  principum  partem  in  concilio  haberet,  quod  tunc 
eventurum  spes  erat,  si  concilium  tanquam  novum  con- 
vocaretur;  erga  suspensum  enim  adeo  male  affectas  esse 
nonnullas  aulas,  ut,  exemplum  Galliae  secutae,  ejusdem 
decreta  accipere  nollent.  Neque  id  monere  imperator  omi- 
sit,  papam  ea  ratione  multo  majorem  gloriam  adepturum, 
quam  si  cum  dubia  exitus  spe  antiquam  synodum  conti- 
nuare  tentarct.  Denique  et  hoc  affirmabat,  „intermissio- 
nem  sen  suspensionem  concilii  biennii  excurrentis  flexu 
fuisse  definitum;  jam  vero  ab  ea  octo  ferme  annos  excur- 
risse,  neque  de  ea  prorogatione  quidquam  sancitum." 

Quae  omnia  acrius  erant  expressa  in  sic  dicto  „libello 
reformationis",  quem  Ferdinandus  Stanislao  Hosio,  nuntio 
apostolico  Viennae  tradidit  die  20.  Junii  1560.^  Erant 
in  eodem  memoriali  et  alia  puncta  proposita,  quae  papae 
displicere  debebant;  'verum  ea  hoc  loco  non  sunt  memo- 
randa. 

Ad  illas  observationes  circa  concilium  continuandum  vel 
denuo  inchoandum  Pius  IV.  in  arnica  sua  epistola  ad  impera- 
torem  brevius  quidem  respondet,  quam  ad  alias  difficultates  ac 
propositiones  ab  eodem  imperatore  factas,  sed  tamen  aperte 
voluntatem  suam  continuandi  concilii  signiticat.^  Exce- 
ptionem  suspensionis  synodi  ultra  biennium  protractae  ita 
tollit:    jjQuod    dicitur   concilium   per    duos    tantum   annos 


'  Hoc  docnmentum  prima  vice  integrum  exhibetur  a  pad  Sickel, 
Zur  Geschichte  des  ConciU  von  Trient  (Wien,  1872)  p.  55  as.  Frag- 
menta  ex  eo  decerpta  dederant  Rajnaldas  ad  a.  1560,  n.  55,  Pallavici- 
nius,  1.  XIV.  c.  13  nn.  10  ss.,  alii. 

'-^  Maximam  hujoa  epistolae  partem,  sine  data,  refert  Raynaldus 
ad.  an.  1560  n.  56. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Votum  primum.  9* 

fuisse  suspensum,  quumque  jam  lapsi  octo  alii  fuerint,  per 
quos  nulla  nova  Bit  facta  suspensio,  continuari  id  conci- 
lium non  posse,  sed  novum  institui  debere,  ea  res  non 
ita  se  babet;  suspensio  euim  a  eoncilio  facta  est  ad 
biennium,  a  Julio  vero  III.  facta  fuit  ad  suum  et  sedis 
apostolicae  beneplacitum ;  in  hoc  tamen  concilium  et  pon- 
tifex  convenerunt,  ut  expectari  deberet  finis  bellorum  at- 
que  opportunius  tempus.  Quod  quum  nunc  advenerit^ 
consecutn  ubique  jam  pace,  certe  concilium  Tridentinum 
pristinas  vires  suumque  vigorem,  si  id  pontifici  videatur, 
resumere  potest."  Sed  conferri  cum  hac  responsione  pos- 
sunt  quae  ipse  habet  Lainius  in  primo  suo  voto  p.  5  hujus 
tomi. 

Simili  ratione  de  continuando  eoncilio  sermo  erat 
in  primo  documento  publico  pontificis,  quo  concilium  im- 
minens  annuntiabatur,  scilicet  in  bulla  ^Ingemiscimus 
semper"  ed.  d.  20.  Novembris  (cfr.  infer,  p.  3.,  nota),  per 
quam  orbi  christiano  preces  publicae  pro  celebranda  synodo 
praescribebantur. 

Quibus  praemissis,  jam  de  proxima  occasione  scri- 
bendi  primum  votum  Lainii  pauca  haec  accipe.  Die 
15.  Novembris  1560  celebratum  est  consistorium,  in  quo 
papa  retulit,  tractatus  de  cogenda  synodo  cum  principibus 
babitos  ad  felicem  exitum  esse  perductos;  praeterea  me- 
moratam  bullam  in  antecessum  annuntiavit;  indictis  etiam 
peculiaribus  jejuniis  et  pietatis  exercitiis  pro  urbe  Roma. 
„Necnon  injunxit",  ita  Raynaldus  ad  tidem  actorum  con- 
sistorialium  narrare  pergit  n.  67,  „reverendissimis  Domi- 
nis  [cardinalibus]  Saraceno,  Puteo  et  sancti  dementis  [Ci- 
gada]  et  aliis  theologis,  ut  conficerent  bullam,  quae  con- 
fecta  legeretur  in  consistorio  ut  alias  fuit  factum."  —  At- 
que  haec  est  bulla  „Ad  ecclesiae  regimen",  qua  patres 
concilii  Tridentum  convocantur,  edita  die  29.  Nov.  1560. 
Primum  votum  Lainii  diebus  praecedentibus  exaratum  est. 

Antequam  enim  bulla  in  consistorio  proponeretur, 
ejus  schema  in  congregatione  canonistarum  et  aliorum  theo- 
logorum  praesente  papa  praelegebatur.  Inter  invitatos  erat 
et   Lainius,    praepositus   generalis   societatis    Jesu.      Quid 


Digitized  by  VjOOQIC 


10*  Prolegomena.    1.  Ad  4  priora  vota. 

ipse  de  proposita  quaestione"  censeret^  non  minori  cum  liber- 
tate  et  fortitadine  quani  prudentia  ac  reverentia  in  primo 
suo  voto  aperte  edixit.  Non  defuisse,  maxime  ex  ordine 
canonistarum,  qui  ab  eo  dissentirent,  ex  ipso  voto  liquet. 
iVliunde  non  habemus  notitiam  hujus  consultationis^  quum 
et  in  bistoria  a  Pallavicinio  conscripta  et  in  monumentis 
a  Sickel  editis  silentio  praetermittatur. ' 

Sic  igitur  confectum  est  primum  Lainii  votum,  quod 
quia  in  forma  integra  bic  prostat  (pp.  1  — 16),  intelligens 
lector  ipse  ex  argumentorum  gravitate  atque  ex  scriptionis 
perspicuitate  tuto  aestimare  poterit. 

Vota  secundum  et  tertium  ex  argumenti  natura 
ad  ipsam  illam  consultationem  pertinent;  neque  a  verisi- 
militudine  abborret,  ambo  fuisse  per  eandem  occasionem 
a  Lainio  conscripta;  unde  et  factum  videtur,  ut  in  eodem 
codice  msc.  conjuncta  reperiantur. 

Votum  II.  exponit  quaestionem  de  protestantibus  in 
concilio  audiendis.  Quoniam  Lainius  id  omnino  agebat, 
ut  quae  antea  jam  sancita  Tridenti  fuerant,  publice  ac 
solemniter  admitterentur  tanquam  legitime  et  immutabiliter 
definita,  facile  excipi  contra  eum  poterat  exceptumque 
proculdubio  est.  stante  hoc  postulate  desperandum  esse, 
qufi  tantopere  desideraretur,  protestantium  adventum.  Hinc 
posita  quaestio:  liceatne  contra  jam  definita  disputare. 
Respondet  Lainius:  „Audiendi  sunt  haeretici  (exceptis  lis 
qui  omnino  obstinati  et  deplorati  sunt),  ut  doceri  et  eru- 
diri  possint,  non  autem,  ut  mutentur  bene  statuta  de  fide" 
(p.  20). 


'  Cfr.  tamen  quoad  caetem  acta  Romana  ac  pontificia  Pallavici- 
nium  1.  XIV.  c.  14  88.  et  Sickel  (1.  cit.)  p.  84  ss.  Die  12.  Octobris 
Prosper  de  Arco,  orator  imperatoris  apud  pontificein,  ad  imperatorem 
scribit :  „Hic  qnotidie  conventus  habentur  a  reverendissimis  cardinalibus 
et  episcopis  de  rebus  cuncilii,  resque  varie  ac  diversimode  tractatur; 
sed  quum  nesciant,  quomodo  Gallicanis  occurrant  novitatibus,  nisi  Tri- 
dentini  concilii  snspensionem  tollant,  ex8i>ectat  S^m  8.,  si  quid  melius 
inventum  aut  excogitatum  fuerit  per  majestatem  vestram/'  (Sickel  p.  102). 


Digitized  by  VjOOQIC 


Votum  secundum,  tertium,  quartum.  11* 

Votum  III.  speciatim  refert,  quidnam  sit  in  priori- 
bus  sessionibus  concilii  definitum,  breviterque  indicat,  quid 
adhuc  supersit  detiDiendum.  Probabile  est,  votum  contra 
eos  dirigi,  qui  in  congregationibus  Romae  habitis  assere- 
bant,  „parum  referre,  de  novo  incipere  concilium,  quod 
hucusque  pauca  decisa  a  concilio  Tridentino  sint."  (p.  9). 

Quae  tanquam  pars  altera  hujus  voti  apparet  (p.  21) 
bac  praefixa  inscriptione :  ^Quaenam  inconvenientia  se- 
quantur  ex  eo,  quod  nondum  tinito  nee  coniirmato  conci- 
lio Tridentino  novum  indicatur",  ea  primitus  proprium 
ac  distinctum  votum  fuisse  videtur;  quod  quum  tamen 
nonnisi  brevis  quaedam  delineatio  primi  nostri  Voti  esset, 
non  putavimus  integrum  imprimendum  esse. 

Majoris  momenti  conspicitur  esse  votum  quartum, 
quod  refertur  ad  bullam  convocationis  jam  editam  die 
29.  Novembris  1560. 

Praelatus,  ciijus  nomen  tacetur'),  ex  auctore  quaesi- 
erat,  quidnam  esset  respondendum,  si  ab  adversariis  ob- 
jiceretur,  ex  bulla  non  constare^  utrum  papa  velit  continuare 
concilium  an  de  novo  indicere. 

Qui  in  praeviis  consultationibus  Romanis  cum  Lainio 
voce  et  scripto  pro  eontinuanda  synodo  egerant,  post  edi- 
tam bullam  aliquid  difficultatis  inde  experiri  debebant, 
quod  ipsorum  animadversioncs  pro  aperta  continuatione 
prioris  concilii  factas  parum  curatas  viderent;  papa  sci- 
licet rebus  omnibus  mature  perpensis  ad  majus  ecclesiae 
bonum  conducere  judicavit,  si  ea  in  causa  imperatori, 
Gallis  ac  protestantibus  quodammodo  gratiticaretur  ac  con- 
cilium non  tarn  aperte  ut  continuationem  suspensae  synodi 
convocaret.  Id  afilicto  ecclesiae  statui  Lainius  quoque 
tribuere  potuit^  vera  ac  genuina  principia  exposuisse  con- 
tentus;  praesertim  quum  bulla  nihil  de  iis,  quae  jam  de- 
finita  erant,  in  concilio  retractandis  contineret. 

Lainius  se,  ut  alibi  semper,  ita  etiam  in  hac  quae- 
stione    tractanda    virum     perfectae    obedientiae    exhibuit. 

*  Lainius  eum  alloqnitur:  y,Dominatio  Vestra  Rma/' 


Digitized  by  VjOOQIC 


12*  Prolegomena.    1.  Ad  4  priora  vota. 

Quemadmodum  enim  in  praeliminaribus  tractibus  media  in 
acri  sua  pppositione  contra  novum  concilium  sincere  profes- 
8US  fuerat,  „paratum  se  esse  veneranter  suscipere  decretum 
Smi.  de  hac  re  et  illud  cum  Dei  gratia  pro  virili  tueri, 
quovis  proprio  judicio  deposito"  (infra  p.  16),  ita  nunc, 
edita  jam  bulla  de  hac  re  saltem  non  tam  dare  loquente, 
quemadmodum  ipse  desiderabat,  aperte  ac  simpHciter  de- 
claravit,  „christiano  viro  tantum  incumbere  onus  eam  bene 
interpretandi  et  cum  Dei  gratia  tuendi"  (pp.  21—22). 
Paucissimi  profecto  sunt  principes,  qui  gaudere  possint 
consiliariis  adeo  ab  omni  animi  perturbatione  ac  partium 
studio  liberis  tantaque  fortitudine,  sinceritate  ac  pietate 
munere  suo  fungentibus. 

Quomodo  Lainius  ipse  huic  a  se  proclamatae  obliga- 
tion! bullam  tuendi;  rationibus  ex  ipso  ejus  contextu  eru- 
tis,  satisfecerit ,  et  quamnam  rationem  speciatim  praelato 
illi,  pro  quo  votum  exaravit,  scite  suaserit  ad  bullam  contra 
protestantium  difficultates  defendendam,  id  ex  ipsa  Lainii 
scriptura  lector  facile  colligit  (pp.  21 — 2S), 

Quum  Joannes  Franciscus  Commendonus,  episcopus 
Zacynthiorum,  tunc  missus  esset  ad  principes  protestan- 
tes,  ut  eos  ad  concilium  invitaret,  conjicero  possumus,  vo- 
tum pro  hoc  praelato  fuisse  conscriptum.  Is,  teste  Latino 
Latinio  (apud  Raynald.  ad  an.  1560,  n.  75),  die  13,  De- 
cembris  Roma  profectus  est;  unde  etiam  tempus  scriptio- 
nis  circiter  erui  potest. 

Neminem  latet,  Pium  IV.  aulis  principum  et  haere- 
ticis  frustra  omnino  morem  gessisse;  nam  praeterquam 
quod  protestantes  pontincis  invitatu  non  vener^nt,  papa 
ne  apud  catholicos  quidem  id  est  consecutus,  ut  indul- 
genti  sua  concessione  omnem  oppositiouem  tum  in  ipso 
concilio  tum  in  aulis  principum  e  medio  tolleret,  hispanis 
iterato  petentibus,  ut  concilium  aperte  declararetur  tan- 
quam  prioris  synodi  continuatio,  Gallis  e  contra  adeo 
vehementer  reclamantibus,  ut  ue  admittere  quidem  vellent 
quae  in  priori  concilio  jam  erant  synodaliter  statuta.  Im- 
perator  animo  erat  a  continuatione  concilii  averso;  unde 
etiam  factum  est,  ut  nee  ipse  papa  saltem  in  foro  publico 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vottun  qnartum.    Exemplaria  maunscripta.  13^ 

ex  statu  cujusdam  ambiguitatis  emerserit.  Hispani  tan- 
dem cum  papa  in  eo  acquieverunt,  ut  eontinuatio  sub 
finem  concilii  exprimeretur  ac  priora  decreta  etiam  solem- 
niter  approbarentur.  Caeterum  antiquiora  haec  decreta 
etiam  ante  obtentam  approbationem  pontificiam  ex  parte 
synodi  cobfirmata  dici  possunt,  quod  in  ultima  sessione 
cuncta  solemniter  praelegerentur.^ 

Adeo,  in  negotiis  synodicis  etiam,  erat  serviendum 
tempori  ac  principibus  catholicis  alias  de  ecclesia  bene 
meritis. 

Exemplaria  mscr.  nobis  obvia  quod  attinet,  quattuor 
haec  vota  continentur  in  illo  volumine,  quod  in  prolegomenis 
ad  tom.  1  (p.  25*)  signavimus  sub  littera  A  eique  cea 
fascfculi  originales  erant  affixa.  Descripta  quidem  aliena 
manu  apparent,  sed  Lainius  ipse  plures  correctiones  manu 
sua  adhibuit  votis  II.,  III.,  IV.,  unde  conjecturae  locus 
est,  schemata  sen  primes  illos  conceptus  esse,  ex  quibus 
deinde  exemplaria,   quantum  necesse  erat,  describebantur. 

In  codice  praecedebant  vota  II — IV,  quod  tamen  non 
impedire  debere  visum  est,  quominus  voto  prime  lo- 
cum primum  concederemus,  propter  ejus  materiam  aliaa 
eidem  debitum.  Praeterea  solum  hoc  primum  votum  verba 
praefixa  habet :  Ulustrissime  et  reverendissime  domine. 
Reliqua  autem  tria  (vel  potius  quattuor)  quasi  unum  totum 
efformabant,  sicuti  ex  titulo  communi  a  dorso  ultimi  folii 
eisdem  apposito  apparet. 

Caput  II.    Prolegomena  ad  quintum  votum  de  calice  laicorum. 

1. 

Status  quaestionis  historions. 

Quaestio  de  calice  laicis  concedendo,  quae  in  concilia 
Tridentino  agitata  est,  non  quidem  ad  primas  summique 
momenti  causas  in  synodo  tractatas  pertinet,  attamen  inter 
eas  jure  censetur,  quae  omnium  studia  maximopere  exci- 
tabant   et   suspenses   animos    diutissime    tenebant.      Immo- 


Pallavicinius  lib.  XXIV;  c.  8.,  nn.  6—7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


14'*'  Prolegomena.    2.  Ad  Cousultationem  de  calice. 

^nihil  est  unquam",  sic  seribunt  oratores  caeearei/  piw^- 
jori  contentione  et  clamoribus  in  concilio  actum. ^ 

Quaerebatur,  an  renovanda  esset  ecclesiae  antiquae 
praxis,  quae  saeculis  XII.  et  XIII.  paulatim  cessaverat, 
juxta  quam  laicorum  cuique  licebat  sub  utraque  specie 
sanctissimi  sacramenti  particeps  fieri;  atque  ideo  Iiaec 
quaestio  proposita  est,  quia  imperator  Ferdinandus  L,  Ba- 
variae  dux  Albertus  V.  et  plurimi  patres  sacri  conventus, 
optime  de  re  catholica  sentientes,  pro  isto  usu  saltern  in 
quibusdam  regionibus  restabiliendo  fervidis  precibus  in- 
stabant,  tanquam  si  efficax  remedium  esset  ad  vacillantes 
catholicos  contra  haeresim  Lutheranam  obfirmandos  et  ad 
lapses  in  ecclesiae  gremium  revocandos.  A  petitione  sua 
non  deterrebantur  per  experientiam  cum  Calixtinis  in  Bo- 
hemia factam,  qui  quantumvis  a  concilio  Basileensi  con- 
cessionem  calicis  obtinuerant,  tamen  t^cclesiae  reconciliati 
non  sunt,  sed  e  contrario  ita  in  erroribus  suis  persistebant 
et  gratia  oblata  abutebantur,  ut  Pius  papa  secundus  dictam 
concessionem  solemniter  revocare  coactus  fuerit.* 

Nulla  nobis  nota  est  elucubratio,  quae  majori  cum 
copia  ac  claritate  omnia  momenta  evolvat  in  concilio  Tri- 
dentino  circa  petitionem  calicis  in  considerationem  vocata, 
quam  Lainii  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo,  infra 
pag.  24 — 74  impressa.  Scripta  est  Tridenti  tempore  con- 
cilii,  auditis  omnibus  quae  utrimque,  turn  a  patronis  tum 
ab  adversariis  calicis  proferebantur,  et  praeter  authenticas 
formulas  propositionum,  de  quibus  disceptabatur,  ipsa  vota 
Lainii  de  singulis  prolata  fideliter  refert. 

Quae  omnia  in  eo  conspirant,  ut  calicem  conceden- 
dum  esse  omnino  negent. 


*  Tempore  videlicet,  qno  controTersia  de  jure  divino  episcopomm 
nondum  exorta  faerat  Vide  oratomm  litteras  ad  caesarem  Ferdinan- 
dnm  datas  18.  Sept.  1562  apud  Le  Plat,  Monnmenta  cone.  Trid.  turn.  V. 
p.  503. 

'^  De  usn  autiqnae  ecclesiae  et  de  historia  calicis  apud  Hussitas 
legantur  quaescripsimus  in  .JnnsbmckerZeitschrift  fUr  katholische  Theo- 
logic"  [Acta  theologica  Oenipontana]  anno  1882  p.  696—705  et  708—713. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Status  quaestionis.    Occasio  voti.  15* 

Horum  votorum  primum  maximeque  extensum  ab 
auctore  dictum  est  in  congregatione  generali  habita  die 
6.  Septembris  1562.  Eum  autem  successum  haec  oratio 
conseciita  est,  ut  post  eandem  amieorum  calicis  spes  eva- 
nuerit,  fore  ut  concilium  communionem  sub  utraque  spe- 
cie sive  ipsum  permitteret  sive  summo  pontifici  instanter 
commendaret  permittendam;  in  line  videlicet  controversiae 
content!  esse  debebant,  ut  haec  causa  a  concilio  simpliciter 
ad  sedem  Romanam  remitteretur.  *  Inde  oratores  caesarei 
animositate  abrepti  ad  Ferdinandum  I.  haec  perscripserunt 
de  Lainio  et  de  Hispanis  aliis,  qui,  Lainio  praesertim 
auctore,  contra  calicis  usum  sententias  dixerant:  „Quod 
ad  calicis  negotium  attinet,  credimus  majestatem  vestram 
caesaream  aliunde  etiam  intellecturam ,  quantum  omnes 
studium^  diligentiam  ac  labores  adhibuerimus^  ut  quod 
cupiebamus  consequeren\ur  .  .  (Verum)  Hispanos  ita  ad- 
versarios  habuimus  omnes,  excepto  Granatensi,  ut  non  ex 
zelo  christiano,  sed  veluti  ex  conjuratione  aliqua  agere 
viderentur.  Vix  enim  fieri  potest,  ut  omnes  episcopi  Hi- 
spani  idem  hoc  tempore  in  hac  una  re  sentiant,  quum 
animadversum  sit,  alias  in  dicendis  sententiis  ipsos  nun 
raro  inter  se  dissensisse.  Hue  accedit,  quod  ita  sententias 
dixerunt,  ut  satis  apparuerit,  eos  quasi  ex  composito  omnia 


*  Factnm  id  est  sequent!  decreto  in  sessione  XXII.  die  17.  Se- 
ptembris 1562  sancito: 

^Insuper  quum  eadem  s.  sy nodus  superior!  sessione  duos  articulos 
alias  propojjitos  et  tunc  nondum  discussos,  videlicet  an  rationes,  quibus 
sancta  catholica  ecclesia  adducta  fait,  ut  communicaret  laicos  atque 
etiam  non  celebrantes  sacerdotes  sub  una  tautum  panis  specie  ita  sint 
retinendae,  ut  nulla  ratione  calicis  usus  cuiquam  sit  permittendus  — 
et  an.  si  honestis  et  christianae  charitatis  consentaneis  rationibus  con- 
cedendus  alien!  vel  nation!  Tel  regno  calicis  usus  videatur,  sub  aliqui- 
bus  conditionibus  concedendus  sit  et  quaenam  illae  sint  —  in  aliud 
tempus,  oblata  sib!  occasione  examinandos  atque  definiendos  reserrave- 
rit,  nunc  eorum,  pro  quibus  petitur,  saluti  optime  consultum  volens, 
decrevit  integrum  negotium  ad  sanctissimum  dominum 
nostrum  esse  referendum,  prout  praesenti  decreto  refert, 
qui  pro  sua  singular!  prudentia  id  efficiat,  quod  utile  reipublicae  chri- 
Atianae  et  salutare  petentibus  usum  calicis  fore  judicaverit." 


Digitized  by  VjOOQIC 


16*^  Prolegomena.    2.  Ad  Consultationem  de  calice. 

fecisse.  Doctor  Laynes,  Jesuitarum  generalis,  cui 
beneficio  sanctissimi  domini  nostri  sententiam  in  concilio 
dicendi  facultas  est  concessa,  non  satis  habuit  loDga  ora- 
tione,  licet  infirmissimis  argumentis  nobis,  etiam  pungen- 
tibus  verbis,  adversari.  sed  antea  multos  episcopos,  ut  idem 
facerent,  inducere  conatus  est;  quod  suum  propositum 
etiam  in  sessione,  in  ipso  templo,  non  sine  scandalo  mor- 
dicus  retinuit."^ 

Lainius  melius  profecto  indolem  novae  doctrinae  Lu- 
theranae  motuumque  per  eandem  inter  catholicos  excita- 
torum  perspiciebat  quam  isti  aulici  oratores.  Firm  iter  ei 
persuasum  erat,  eo  temporis  non  concessionibus  obviam 
eundum  novatoribus,  sed  e  contra  omni  vi  obnitendum 
esse,  atque  praesertim  receptos  probatosque  usus  ecclesiae 
summa  constantia  contra  novatorum  insaniam  defendendos. 
Ipse  non  solum  agendo  cum  haereticis  et  cum  vacillanti- 
bus  catholicis  naturam  morbi  experientia  multa  didicerat, 
sed  etiam  ope  epistolarum,  quae  a  sociis  sui  ordinis  ad 
eum,  ut  generalem  praepositum,  ex  Germania,  Anglia, 
Gallia,  aliisque  infectis  regnis  frequentissimae  confluebant, 
quae  remedia  ad  rem  christianam  sustinendam  adhiberi 
deberent,  optime  resciebat. 

Et  re  quidem  vera,  quomodo  concessio  calicis  admini- 
culum  reconciliandae  pacis  cum  parte  Lutherana  esse 
potuit,  quum  caput  novae  sectae  ipsum,  omnimode  scissu- 
ram  retinendam  et  augendam  esse,  accerrime  declararet, 
etiamsi  omnes  concessiones  quoad  ritum  et  usus  magis  in- 
differentes  ab  ecclesia  Romana  fieret?  Unam  conccssionem 
tantum  appetebat,  qua  obtenta  concordia  stabiliretur,  nempe 
„ut  papa  velit  papatum  suum  aboleri."*  De  eommunione 
autem  sub  utraque  specie  a  concilio  impetranda  Lutherus 
jam  anno  1526  scripserat :  Si  concilium  aliquod  istam  com- 


'  Litterae  supra  p.  14"^  nota  1.  allegatae. 

^  Haec  verba  Lntheri  sunt  in  epistola  ad  Melanchthonem  data 
26.  Angnsti  1530:  ^Siunma,  mihi  in  totnm  displicet  tractatns  de  do* 
ctrinae  concordia,  ut  quae  plane  sit  impossibilis,  nisi  papa  Telit  papa- 
tum suum  aboleri."    De  Wette,  Epistolae  Lutheri,  torn.  IV.  pag.  147. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Lutheranonini  circa  calicem  conatiis.  17* 

niunionem  permissurum  esset,  turn  suos  ea  iiti  non  debere, 
iramo  in  contemptum  concilii  debere  eos  aut  unam  spe- 
ciem  sumere  aut  nullam,  omnesque  execrare,  qui  ob  con- 
cilii auctoritatem  ad  utramque  speciem  accederent.  ^  Quae 
verba  haeresiarchae  in  discussione  concilii  Tridentini  de 
calice  recitata  sunt. 

Ceterum  novatores  lutherani  maxima  industria  usum, 
utriusque  speciei,  ubicuuque  poterant,  introduci  curabant, 
ea  re  tanquam  medio  utentes,  ut  reliquas  suas  falsas  at- 
que  subversivas  doctrinas  sensim  atque  sine  tumultibus 
inter  catholicos  propagarent. 

Xamque,  quum  ipsi  solum  tam  piam  et  antiquam  con- 
suetudinem,  scilicet  sanguinis  Christi  sumendi,  commenda- 
rent;  multi  catholici,  alias  non  satis  instructi,  initio  quidem 
non  adeo  magnam  differentiam  inter  catholica  et  luthe- 
rana  sacra  intercedere  putabant,  atque  praeterea  quin  id 
adverterent  ad  novas  res  raoliendas  et  ad  contemptum 
avitae  ecclesiae  excitabantur.  Verum  etiam  in  solo  usu 
utriusque  speciei  a  Lutheranis  commendato  haereticus  an- 
guis  latebat;  nam  quum  Lutlierus  primis  quidem  annis 
dogma  suum  de  specie  utraque  saepius  mutasset,  deni- 
que  earn  doctrinam  amplexus  est,  divina  lege  praecipi  et 
ad  necessitatem  salutis  pertinere,  ut  praeter  hostiam  calix 
a  fidelibus  sumeretur.  Sic  dicti  autem  Sacramentarii  ul- 
terius  adhuc  progressi  autumabant,  non  totum  praesentem 
esse  Christum  sub  alterutra  specie,  ideoque  sub  una  tan- 
tum  communionem  omnino  suscipi  non  posse. 

Nihilominus  Ferdinandi  I.  praedecessor,  imperator  Ca- 
rolas  v.,  desiderio  sincerissimo  unionis  restituendae  re- 
pletus,  consiliantibus  viris  pacificis  magis  quam  perspica- 
cibus^  in  diaeta  Augustana  a.  1530  calicis  usui  a  summo 
pontifice  impetrando  favebat;  immo  alienus  non  erat  ab 
opinione,  etiam  coelibatus  legem  a  papa  saltem  pro  Ger- 
maniae  regionibus  abrogandam  esse. 


*  Vide  dissertationem  Spittleri  scriptoris  protestantici :  Geschichte 
des  Laienkelches  (Historia  calicis  laicomm.  in  operibus  ejus  coUectis 
ed.  Stnttgardiae  1834,  vol.  Vfll)  pag.  367. 

La  Inez,  Vota  TrMectln*.  B 


Digitized  by  VjOOQIC 


18*  Prolegomena.    2,  Ad  Consul tatiouem  de  calice. 

Sancta  sedes,  quamquam  reconciliation  is  remedia,  quae 
vera  essent,  minime  respuebat,  tamen  provide  ac  caute 
circa  illas  concessiones  agendum  esse  semper  monui 
Pontifices  Clemens  VII.  et  Paulus  III.  per  se  quidem  eo- 
rum  parti  magis  adhaerebant,  qui,  probe  noscentes  statum 
rerum  Germanicarura,  cum  cardinali  Hosio  episcopo  Var- 
miensi  dicebant,  calicem  non  esse  nisi  priraura  cuneum, 
ope  cujus  scissura  efficeretur,  alterum  autera  cuneum  im- 
mediate secuturum  esse,  videlicet  confessionem  Augusta- 
nam.  Verumtamen  quum  Carolus  imperator  in  famoso  In- 
terim  Augustae  anno  1548  publicato  auctoritate  perperam 
sibi  arrogata  sumptionem  sub  utraque  specie  sanxisset  (cui 
legi  etiam  indultum  caesareum  pro  sacerdotum  matrimonio 
adjunxit),  Paulus  III.,  ob  majora  mala  vitanda  precibus 
imperatoris  cedere  se  debere  ratus,  legatos  pontificios  in 
Germaniam  misit  restituendae  pacis  ecclesiasticae  causa, 
qui  etiam  sub  quibusdam  conditionibus  comraunionem 
calicis  laicis  permittere  ex  facultate  Roraana  sibi  data  va- 
luerunt. 

Exitus  vero  bonam  intentionem  pontificis  plane  fefellit; 
nam,  ut  ait  Pallavicinius,*  „vix  erat,  qui  facultatum  usum 
a  nuntiis  posceret."  Unus  autem  ex  nuntiis,  Sebastianus 
Pighinus,  episcopus  Ferentinus,  certiorem  fecit  cardinalem 
Farnesium,  se  peragrasse  superiorem  Germaniam  non  sine 
periculo,  infectos  Lutherana  lue  in  perfidia  obduruisse  et 
paucos  ad  religionem  catholicam  reverses,  spesque  tenues 
eorum  in  castra  ecclesiae  traducendorum  afFulgere,  nisi 
caesarea  majestas  magis  strenuam  operam  ad  id  contulerit.* 

Tamen  non  deerant  in  Germania  viri  catholici  apud 
aulam  plurimum  valentes,  qui,  sicuti  novis  semper  collo- 
quiis  de  religione  publice  instituendis  operam  navabant 
(quae  res  non  solum  frustranea  sed  etiam  nociva  atque 
periculosa  erat),  ita  etiam  concessionum  viam  ineundam 
pervicaci  quadam  indulgentia  commendare  non  fatigaban- 
tur;  iis  demum  clandostini  haeretici  sese  sociabant;  cuncti- 


*  Hist.  cone.  Trid.  lib.  XL  e,  2.  n.  16. 
'  RaynalduB  Annal.  ad  a.  1548  n.  72. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Clemens  VII.  Paulns  III.  —  Carolus  V.  Ferdinandus  I.        19* 

que  simul  imperatorem  Ferdiuandinn,  qui  Carolo  a.  1556 
in  imperio  successerat,  quique  non  obstante  animo  suo 
omnino  catholieo  ad  coinpromissa  nimium  inelinabat,  eo 
deduxerunt,  ut  brevi  ante  ultimam  aperitionem  concilii  Tri- 
dentini  libellum  ilium  sic  dictum  reformationis  ad  ponti- 
ticem  dirigeret  (a.   1560). 

In  eo  praeter  caelibatus  sacerdotum  abrogationem  et 
alias  complures  innovationes  imperator  usum  utri usque 
speciei  pro  terris  suis  haereditariis  a  Pio  IV.  suramis  pre- 
cibus  postulavit.' 

Respondit  papa,  cuncta  ea  reformationis  capita  ad 
concilium  remittens,  ,,debere  majestatem  suam,  ut  tractetur 
de  illis  rebus,  quae  ex  aliorum  suggestione  commemorasset, 
id  est  de  communione  sub  utraque  specie,  connubio  sacer- 
dotum etc.,  et  ut  super  his  divino  iustinctu  definiretur, 
quod  ad  unitatem  sit  ecclesiae,  omnibus  impedimentis 
loci,  temporis,  personarumque  praecisis,  quantum  quidem 
ad  eam  spectaret,  isti  oecumenico  Tridentino  con- 
cilio  consentire;  neque  enim  uUum  securius  neque 
praesentius  remedium  afflictis  Germaniae  rebus  inveniri 
posse."  ^ 


'  Qnomodo  statns  etiam  religiosns  illanim  terramnj,  in  quibos 
quam  plnrimi  inveniebantur,  qui  flnctnabant^  inter  cathoiicam  et  In- 
theranam  relii^onem,  caesarem  ad  petitiones  suas  moverit,  expositnm 
est  in  dissertatione  nostra  altera  jam  citata:  Zeitschrift  fUr  kath.  Theo- 
logie  a.  1862  pag.  76—84,  ubi  etiam  a  pag.  40  plnrima  de  historia 
calicia  tempore  Lutheri  babentur. 

De  libello  imperatoris  vide  supra  pag.  8*  not.  1. 

Hosios  Varmiensis,  qui  tunc  temporis  nuntii  apostolici  munere 
apud  anlam  Viennensem  fungebatur,  aegre  obtinuit,  ut  in  primo  scbe- 
mate  hnjus  libelli  aliqua  mutarentur,  quae  „ex  odio  (ita  ait)  proficisci 
▼idebantur'' ;  de  caelibatu  imperatorem  ibidem  locutum  fuisse  sicuti 
Lutheranum,  idem  affirmat.  Quo  spiritu  autem  consiliarii  Ferdinandi  in 
eo  scripto  elaborando  ducerentur  inter  alia  eorum  verba  de  ooncilio 
continuando  demouBtrant,  quae  juxta  Sickel  (pag.  69  ss.)  in  votis  prae- 
paratoriis  occurmnt:  ,,Pontifex  forte  non  serio  tractat  rem,  nee  se 
snbjicit  conciiio  .  .  ut  tenetur  secundum  decreta  conciiiorum 
^^onstantiensis  et  Basileensis/' 

*  Of.  Sickel  n.  50;  Raynald.  Annal.  ad  a.  1560  n.  56. 

B* 


Digitized  by  VjOOQIC 


20*  Prolegomena.    2.  Ad  Consultationem  de  calice. 

Concilium  Tridentinum  jam  in  penultima  sessionum 
periodo  de  communione  calicis  agere  inceperat. 

Anno  nempe  1551  ante  sessionem  XIII.  propositae  pa- 
trum  examini  fuerant  quaestiones  dogmaticae  de  commu- 
nione sub  utraque  specie';  verum  in  eas  inquiri  vix  coe- 
ptum  erat,  quum  totum  negotium  statim  in  aliud  tempus 
differebatur;  petente  nimirum  oratore  caesareo,  comite  de 
Montfort,  concilium  statuit,  ut  adventus  protestantium  ite- 
rum  exspectaretur,  quod  hi  desiderassent,  de  articulis  in 
synodo  tractandis  audiri,  eumque  in  finem  postulassent^  ut 
sibi  plena  loquendi  libertas  cum  publica  securitate,  quam 
salvum  conductum  appellant,  concederetur.  —  Sed  frustra 
omnia. 

Post  sessionem  autem  XVI.,  celebratam  die  28.  Aprilis 
1552,  concilium  ipsum  progressum  suuni  suspendit  pro- 
pter tumultus  ac  bella,  nominatim  propter  subitam  inva- 
sionem,  quam  perfidissimus  ille  Saxo  Mauritius  hostiliter 
in  fines  Tiroleuses  fecit. 

Quum  deinde,  longo  decem  annorum  spatio  interjecto, 
post  sessionem  XX.  iterum  proponerentur  schemata  de 
communione  sub  utraque  specie,  eaque  et  dogmatica  et 
disciplinaria,  alia  omnino  facta  fuerat  rerum  facies,  alia- 
que  evaserat  synodi  conditio  quoad  eos  qui  ab  ecclesiae 
fide  diftcesserant ;  adeo  enim  omnia  erant  apud  protestan- 
tes  in   pejus  permutatata,    ut  aperte   sibi   jam    nihil    com- 


*  Legitur  in  sessionis  XIII.  „Decreto  prorogationis  definitionis 
quattiior  articulonim  de  sacramento  eucharistiae  et  salviconductus  pro- 
testantibus  dandi": 

Eadera  sancta  s3'nodus  .  .  .  inter  alios  ad  hoc  sacramentum  (Eu- 
charistiae) pertinentes  articulos,  (Jiligentiasima  Teritatis  catholicae  in- 
qnisitione  tractates,  plurimis  accnj-atinsimisqne  pro  remm  gravitate- 
disputationibus  habitis.  cognitis  qnoqne  praestantiseiraorum  theologomm 
sententiis,  hoc  etiam  tractabat: 

An  necessarium  sit  ad  salntem  et  divino  jure  pra^ceptnm,  nt  sin- 
guli  Christi  fideles  sub  utraque  specie  ipsum  venerabile  sacramen- 
tum accipiant; 

et  an  erravefit  sancta  mater  ecclesia,  laicos  et  non  celebrantes 
sacerdutes  sub  panis  specie  dumtaxat  commnnicando ; 

et  an  parvnli  etiam  communicAndi  sittt. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Trideutini  patres  a.  1551.     Oratores  caesarei  a.  15B2.         21* 

inune  cum  concilio  esse  declararent.  Quae  rerum  coiiver- 
sio  in  dijudicanda  hac  disputatione  de  coucedendo  ca- 
Jice  inprimis  est  attendenda ;  persuasum  enim  perspicaci- 
bus  ac  sapientibus  viris  erat,  inde  a  bello  Schmalcaldico 
oinnem  unionis  spem  fuisse  penitus  exclusam,  praesertim  ' 
ex  quo  nationis  germanicae  dissidium,  quod  bellum  latius 
patefecerat,  conventione  Passaviensi  ac  pace  religiosa  Augu- 
stana  (1555)  sancitis  legibus  stabile  evaserat.  Fieri  itaque  de- 
buit,  ut  quae  novis  in  rerum  adjunctis  concederentur,  mul- 
tis  viderentur  suspecta  ac  periculosa,  quod  nimirum  pro- 
batae  ac  venerabiles  institutiones  desererentur,  quin  ulla 
spes  utilitatis  animarum  offerretur. 

Qui  nomine  imperatoris  concilio  in  ultima  periodo  a. 
1562  et  1563  intererant,  nempe  Antonius  de  MUglitz,  archi- 
apiscopus  Prageusis  orator  primus,  Sigismundus  de  Thun 
orator  secundus,  et  Georgius  Drascovi^  episcopus  Quinque- 
ecclesiensis  orator  pro  regno  Hungariae,  nihil  antiquius 
hiibuerunt,  quam  ut  patres  ad  tractandum  de  postulatis 
caesareis  in  sacro  conventu  citius  permoverent.  Quod  quuni 
non  assequerentur,  legatis  nempe  proponentibus  articulos 
quosdam  reformationis  sine  suspectis  postulatis  Ferdinandi 
(11.  Martii  1562),  imperator  alterum  libellum  reformato- 
rium  ad  deputatos  oratores  suos  misit,  in  quo  praeter  alia 
denuo  articulum  de  caliee  laicorum  et  de  conjugio  sacer- 
dotum  plane  importune  urgebat;  simul  oratores  jussit  alio- 
rum  principum  oratores  et  praelatos  sibi  faventes  in  cau- 
sae societatcm  vocare  dictumque  libellum  suo  imperatorio 
nomine  synodo  ad  tractandum  et  decernendum  proponere. 

Juverit  ex  isto  libello  ea  hie  adscribere,  quae  ad  intro- 
ducendum  usum  utriusque  speciei  spectant. 

„Qaod  ad  populum  atiinet,  speraut  viri  pmdentes  ac  pii,  posse 
ilium  in  disciplina  catbolicae  fidei  retineri,  ai  ea  concederet  s.  synodus 
Tridentina,  quae  jure  concedere  potest.  Non  quod  cae^area  majeatas 
vestra  [totn^  libeUus  formam  consultationis  imperatori  traditae  prae  se 
fert]  pro  se  persooaque  sua  cupiat  ullum  priscae  ecclesiae  ritum  mu- 
tari,  satis  enim  ipsa  est  in  fide  catholica  divino  auxilio  confirmata;  sed 
qnidquid  hac  in  re  consulit,  facit  id  onmino  publicae  tranquillitatis  causa, 
nulla  habita  ratione  sive  commodi,  sive  affectionis  ullius.  Fimdamentuin 
autem  ejus  sui  consilii  putant  isti  pii  yiri  esse,  quia  populus  uti  rudis 


Digitized  by  VjOOQIC 


22*  Prolegomena.    2.  Ad  Conswltationem  de  calice. 

.est,  ita  minus  intelligit  subtiles  illas  haeretieoriim  assertiones;  sed  cras- 
siores  aliquot  articulos.  qui  veritatis  specicm  aliquam  prae  se  ferre  vi- 
deantnr,  pertinaciter  arripere  solet,  ab  iisque  se  nullo  modo  divelli  per- 
mittere.  Ejuscemodi  autem  articuli  sunt:  de  utraque  specie  in  coena 
Domini,  de  esu  carnium,  de  conjugio  sacerdotum,  ac  si  quid  rerum  si- 
railium.  Haec  quoniara  in  sacris  scripturis  aliquam  veritatis  evidentiam 
habere  putantur,  ob  eosdem  articulos,  cum  ad  vulgi  illecebras  explicati 
sint.  credit  populus  etiam  reliqua  sectariorum  prava  dogmata  (etiamsi 
ea  non  intelligat)  recta  esse  atque  salutaria. 

.  .  ,  Populus '  nulla  re  magis  deyincitur  ad  sectariorum  nova  in- 
stituta,  quam  quod  legit  scriptum  esse:  Accipiie,  comedite;  accipitj, 
hihite.  Haec  verba  s.  textu.s  de  utraque  specie  adeo  fixe  tenaciterque  iu- 
sedenmt  animis  vulgi,  ut  decies  mori  mallent  homines  atque  extrema 
perpeti,  quam  ullam  admittere  de  una  specie  restrictionem.  Vidimus 
passim  multos  homines,  qui  cum  caetero  essent  Cbristiani,  tamen  ob 
hoc  tarn  expressuro  Dei  verbum.  ut  ipsi  loquuntur,  ad  sectarios  a  nobis 
transire  maluissent,  ut  liceret  utraque  specie  uti,  quam  manere  apud  nos 
una  contentos.  Audiuntur  etiam  baud  raro  passim  in  mediis  gregibus 
sectivriorum  versantes,  qui  palam  confitentur,  se  recta  ad  papistas  velle 
transire,  si  apud  bos  integrum  esset  sub  utraque  specie  eucharistiae 
sacramentum  sumere.  Movet  istos  homines  devotio  expressi  textus,  et 
quod  audiunt,  apud  Graecos  utriusque  speciei  usum  inde  usque  ab  initio 
fuisse.  Quin  etiam  ipsum  Coustantiense  concilium  testatur  diserte,  eum 
fuisse  morem  communicandi  sub  utraque  in  ecclesia  primitiva  a  quo  nee 
alii  scriptores  graves  dissentiunt  Multii  solent  a  multis  in  banc  senten- 
tiam  afFerri.  quae  consulto  praetereuntur ;  non  enim  disputandi,  sed  re- 
verenter  admonendi  causa,  haec  a  nobis  dicuntur,  ut  eo  diligentius  co- 
gitetur,  quid  pro  sananda  infinnitate  seductorum  hominum  expedire 
possit.  Hoc  autem  certum  est,  ipsam  quidem  communionem  Dominici 
corporis  esse  institutam  ex  jure  divino;  laicnm  vero  vel  sub  una  com- 
raunicari  vel  sub  utraque,  non  divini,  sed  positivi  juris  esse,  res  ipsa 
docet;  nee  hoc  dissimulavit  Basiliense  concilium,  cum  affirmat  ecclesiam 
ordinare  posse,  quomodo  ipsis  non  conficientibus  eucharistia  administra- 
retur,  prout  pro  reverentia  ipsius  sacramenti  et  salute  fidelium  viderit 
expedire;  sive  enim  sub  una  specie,  sive  sub  duplici  quis  communicet,  ■ 
secundum  observationem  sen  ordinationem  ecclesiae,  proficit  digne  com- 
mnnicantibhs  ad  8alntem. 

Nee  dubinm  est,  quin  eo  quoque  respexerit  Paulus  tertius  Roma- 
nns  pontifex,  cum  omnibus  per  Germaniam  episcopis  concessit  faculta- 
tera  sub  utraque  specie  communicandi  hos,  qui  devotionis  suae  causa 
sub  utraque  mallent  quam  sub  una  communicari,  minime  profecto  eam 
facultatem  largitums,  nisi  utramque  vel  alterutram  speciem  in  laica 
communione  indifPerentem  jurisque  hnmani,  non  divini,  statuisset  esse. 

Quod  cum  ita  est.  cur  non  posset  uti  sua  potest  ate  mater  ecclesia  ? 

Quanta  infirmitas  sit  in  plerisque  hominibus,  etiam  catholicis,  ar- 
gumento  esse  potest  vel  hoc  ipsum  utriusque  speciei  tam  ardens  desi- 


Digitized  by  VjOOQIC 


Imperatorid  libellus  reformatorius  a.  1562.  Propositiones  conciliares.     23* 

(lerium.  Cui  si  mater  ecclesia  consulere  posset  alianim  consensu  na- 
tionum,  spes  magna  fore  videretur,  hac  tarn  benigna  concessione  ponti- 
ficis  titubantes  in  officio  retineri  et  relapsos  erigfi  paulatimque  ad 
gremium  sanctae  matris  ecclesiae  posse  rednci. 

Snnt  qui  arbitrentur,  eadem  ista  occasioue  et  Bohemos  et  Rutbe* 
nos  et  Graecos  ad  unitatem  catholicae  ecclesiae  sponte  Vedituros  esse, 
quandoquidem  et  ipsi,  tot  haereses  sectasque  pertaesi,  ad  concordiam 
Christiani  orbis  aspirare  videantur.  Qnod  omnipotens  Deus,  Pater  mi- 
sericordiarum  aliqnando  perficere  dignetur!"  (Le  Plat,  Monum.  cone.  Trid. 
torn.  V.  pag.  248  ss.  Cf.  Sickel  in  Archiv  fUr  ftsterreichische  Geschicbte 
a.  1871  torn.  54  pag.  3  ss.) 

Inter  hasce  tempestates  raoderatores  concilii,  quibiis 
imice  jus  competebat  res  tractandas  ad  synodum  deferre, 
viam  justam  et  quietam  quaestionis  de  cominunione  per- 
vestigandae  firmiter  tenebant.  Ubi  tempus  ad  proponen- 
dam  quaestionem  de  calice  conveniens  nacti  eraut,  initio 
mensis  Junii  1562,  propositiones  ad  illam  materiara  per- 
tinentes  efformarunt. 

In  iis  propositionibus,  quas  primus  legatus,  Hercules 
cardinalis  Gonzaga,  omnium  legatorum  nomine  post  sessio- 
nem  XX.  patribus  fecit  die  6.  Junii  15(32,  quaestio  disci- 
pi  in  aris  de  calice  laicis  concedendo  his  verbis  erat  con- 
cepta : 

„II.  Articulus.  An  rationes,  quibus  sancta  catholfca 
Ecclesia  adducta  fuit,  ut  communicaret  laicos  atque  etiam 
non  celebrantes  sacerdotes  sub  una  tantum  panis  specie, 
ita  sint  retinendae,  ut  nulla  ratione  calicis  usus  cuiquam 
sit  permittendus.'* 

„IIL  Articulus.  An,  si  honestis  et  christianae  cbari- 
tati  consentaneis  rationibus  concedendus  alicui  vel  nationi 
vel  regno  calicis  usus  videatur,  sub  aliquibus  conditioni- 
bus  concedendus  sit.  et  quaenam  illae  sint."* 

Reliqui  tres  articuli  schematis  propositi  ad  veritatem 
dogmaticam  referebantur  nee  multum  ab  iis  differe- 
bant,  qui  olim  fuerant  exhibiti  anno  1551.* 

Juxta  morem  synodicum  res  primum  tractari  coepit 
in  congrogationibus  theologorum.  Initium  dicendi  fecit 
Alphonsus  Salmeron,    theologus   pontiHcius,    qui    doctrina 

*  Apud  Theiner  II,  7.  ^  gupra  pag.  20*  not. 


Digitized  by  VjOOQIC 


24*  Prolegomena.    2.  Ad  Cousultationem  de  calice. 

dogm'atica  fuse  exposita,  calicem  non  esse  concedendura 
censuit.  Eiim  exceperunt  alii  62  theologi ,  qui  et  ipsi, 
servato  ordine  suo,  in  21  congregationibus  iu  ecclesia  s. 
Mariae,  Majoris  dictae,  a  10,  ad  23.  Junii  habitis  libere 
de  argumeuto  sunt  locuti.  Ultimus  disputavit  Theutonius, 
natione  Liisitanns,  presbyter  saeciilaris,  qui  pro  faeienda 
concessione  peroravit. 

Propter  suuimam  theologorum  de  quaestione  discipli- 
nari  dissensionem,  patres  in  congregationibus  generalibus,  in 
quas  protinus  convenerunt,  satis  habuerunt  de  sola  do- 
ctrina  dogmatica  agere.  Meraoratos  tres  artieulos  dogma- 
ticos  in  quatuor  extenderunt,  quos  varie  etiam  mutatos^ 
tandem  in  sequenti  sessione  (XXL),  die  16.  Julii  1562, 
propositis  quattuor  anathematibus  solemniter  approbarunt.  * 

Interim  salebrosa  atque  impedita  quaestio  disciplinaris 
de  calice  magis  conquievit  usque  ad  22.  mensis  sequentis,  quo 
die  nova  schemata  de  ea  sunt  patribus  distributa.  Verum 


*  Hisce  teiTDinis  decretuin  conceptum  est: 

„Canon  I.  Si  quia  dixerit,  ex  Dei  praecepto  vel  necessitate 
salutis  omnes  et  siugulos  christifideles  ntramque  speciem  sanctissimi 
eucharistiae  sacrament!  sumere  debere.  anathema  sit. 

Canon  II.  Si  quia  dixerit,  sanctam  ecclesiam  catholicam  nun 
jastis  causis  et  ratiouibus  adductam  fuisse,  nt  laicos  atque  etiam  cle- 
ricos  non  conficieutes  sub  panis  tantummodo  specie  communicaret,  aut 
in  eo  errasse,  anathema  sit. 

Canon  III.  Si  qnis  negaverit,  totum  et  integnim  Christum 
omnium  gratianim  fontem  et  auctorem,  sub  una  panis  specie  sumi,  quia, 
ut  quidam  falso  assernnt,  non  secundum  ipsius  Christi  institutionem  sub 
utraque  specie  sumatur,  anathema  sit. 

Canon  IV.  Si  quis  dixerit,  parvulis,  anteqvam  ad  annos  discre- 
tionis  pervenerint,  necessarian!  esse  eucharistiae  communionem  ana- 
thema sit. 

Duos  vero  artieulos  alias  propositos,  non  tamen  excussos,  vide- 
licet: an  rationes,  quibns  sancta  oatholica  ecclesia  adducta  fuit,  ut  com- 
municaret laicos  atque  etiam  non  celebrantes  sacerdotes  sub  una  tan- 
tum  panis  specie,  ita  sint  retinendae,  ut  nulla  ratione  calicis  usus  cui- 
qnam  sit  permittendus ;  et  an  si  honestis  et  christianae  charitati  con- 
sentaneis  rationibns  concedendus  alicui  vel  nationi  vel  regno  calicis 
nsus  Tideatur,  sub  aliquibns  conditionibus  concedendus  sit^  et  quaenam 
sint  illae,  eadem  s.  s3'nodus  in  aliud  tempns,  oblata  sibi  quam  primum 
occasione,  examinandos  atque  definiendos  reservat  " 


Digitized  by  VjOOQIC 


Concilii  decreta  in  se.ss.  XX f.  a.  1562.  Gonzaga  novos  aitic.  proponit.     25* 

exinde  longe  impeditior  ac  difficilior  fieri  coepit,  quod 
oratores  caesarei  concessionem  vehementer  urgerent,  iisque 
dux  Bavariae  propria  petition e  accessisset.  Die  ergo 
22.  Augusti  articuli  superius  pag.  23*  relati  (II.  et  III.)  majo- 
ris  claritatis  gratia  in  earn  arapliorem  formam  redacti  pro- 
ponebantur,  quae  in  Consultatioue  Lainii  p.  25  s.  exhibetur. 

In  proponendis  articulis  cardinalis  Gonzaga  retulit 
patribus,  „quod  a  multis  diebus  quotidle  fere  oratores  cae- 
sarei maximopere  egerint  apud  ipsos  legatos  nomine  cae- 
sareae  majestatis,  ut  illi  duo  articuli  de  communione  sub 
utraque  specie,  qui  in  praecedenti  sessione  remanserant 
indiscussi,  proponerentur  patribus,  petentes,  ut  ipsa  com- 
munio  sub  utraque  specie  concederetur"  .  .  .  „et  quod  ma- 
xima ratio  habenda  esset  caesareae  majestatis,  in  cujus 
fide  (inquit),  pietate,  religione,  prudentia  quantum  fidendum 
sit,  nemo  est,  qui  ignoret;  nam  (ut  patres  sciunt)  hoc  sa- 
crum concilium  absque  suae  caesareae  majestatis  favore 
et  auctoritate  congregari  non  potuisset,  neque  absque  ea- 
dem  bonum  exitum  atque  optatum  et  salubrem  finem  ha- 
bere posset.  Quare  patres  haec  omnia  mature  judicio  per- 
pendere  debent,  et  ea  postmodum  deliberare,  quae  eorum 
conscientiis  temporum  conditionibusconvenirevidebuntur."* 

PrimUs  cardinalis  legatus,  qui  hisce  verbis  sese  aperte 
fautorem  calicis  ostendit,  satis  sciebat,  etiam  summum 
pontificem  Pium  IV.  a  communione  sub  utraque  permit- 
tenda  non  alienum  esse.  Quamquam  enim  pontifex  magnam 
utilitatem  ex  concessione  calicis  minime  exspectaret,  tamen 
eo  inclinabat,  ut  in  hac  parte  desideriis  obsecundaretur 
imperatoris,  quippe  cujus  benevolentia  rei  ecclesiasticae 
conservanda  multo  pluris  ponderare  videbatur,  quam  no- 
curaentum  inde  forsitan  secuturum,  si  concessio  calicis 
iterum  fieret,  praesertim  quum  talis  concessio  circa  rem 
per  se  licitam  versaretur  et  insuper  toti  mundo  aperte 
ostenderet,  non  stare  per  pontificem  Romanum  vel  conci- 
lium, ut  pax  et  unio  religiosa  inter  populos  christianos 
non  redintegraretur. 


>  Theiner,  Acta  Concil.  Trid.  11,  88. 


Digitized  by  VjOOQIC 


2(y*  Prolegomena.    2.  Ad  Consultationem  de  calice. 

Absoluta  examinatione  canonum  et  doctrinae  de 
missa,  patres  ipsi  continue,  die  28.  Augusti,  coeperunt 
de  concessione  calicis  in  congregationibus  generalibus  agere/ 
quum  sententiae  theologorum  jam  essent  notae  ex  dispu- 
tationibus  mense  Junio  habitis.  Continuabatur  discussio 
usque  ad  d.  (i.  Septembris  congregationibusque  commu- 
niter  IGO  patres  cum  jure  sufFragii  intererant. 

Magna  erat  votorum  diversitas.  Angclus  Massarellius, 
secretarius  concilii,  qui  singulorum  patrum  orationes  pau- 
cis  est  complexus,  ad  extremum  refert,  talem  fuisse  suffra- 
gationis  exitum*:  vota  affirmativa  sirapliciter  num.  29; 
affirmativa  ciim  reraissione  ad  S.  D.  N.  n.  ;31 ;  affirmativa 
pro  regnis  Hungariae  et  Bohemiae  cum  remissione  ad  S. 
D.  N.  n.  19;  negativa  simpliciter  n.  38;  negativa  cum  re- 
missione ad  S.  D.  N.  n.  10;  remissiva  simpliciter  ad  S» 
D.  N.  n.  24;  dilatoria  n,  14;  Dubium :  unum.  Univer- 
sim  n.  1^6. 

Qua  in  suffragatione  Georgius  Draskovitius,  episco- 
pus  Quinqueecclesierisis,  fervidus  ac  violentus  orator  cae- 
sareus,  homo  in  dicendo  calens,  pro  concedenda  comrau- 
nione  sub  utraque  specie  bis  vehementer  peroravit ;  primo 
tanquam  orator  caesaris,  quum  schema  proponeretur,  deinde 
tanquam  episcopus  in  ordine  patrum  concilii  die  2.  Se- 
ptembris.^ Inter  causae  patronos  praeterea  eminebant  car- 
dinalis  Madrutius;  Andreas  Sbardellatus  (Dudicius),  epi- 
scopus Tiniensis  in  Dalmatia;  Marini,  O.  Praed.,  archi- 
episcopus  Lancianensis  in  Italia;  Casal,  O.  S.  August., 
episcopus  Leiriensis  in  Lusitania. 

Sed  et  contra  concessionem  multi  graviter  ac  perspi- 
cue  dicebant.      Ante    caeteros    duo  patres    itali  excelluisse 


'  Ibid.  pp.  95—96. 

''  Ibid.  p.  116. 

*  Apposite  animadvertit  Pallavicinius,  locutum  esse  Draskovitium, 
„ut  sati.sfaceret  illis  gentibos,  quae,  intirmis  delirantibns  similes,  sibi 
juxta  proprium  gustuni  potionem  medicatam  ab  amante  et  perito  me- 
dico praeberi  vellent"    L.  XVIII.  c.  3.  n.  5. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Suffragatio  patrum  28.  Aiigusti  -  6.  Septembris  1562.         27* 

leguntur:  Castagna,  archiepiscopus  Rossanensis,  et  Osio 
episcopus  Reatinus. 

Silentio  praetermittendus  non  est  singularis  casus,  qui 
in  discussionis  progressu  incidit.  Quum  scilicet  Riccardus, 
abbas  Vercellensis,  ardenter  contra  communionem  sub  utra- 
que  specie  disputando  inconsiderate  dixisset,  propositionem 
calicem  petentium  haeresim  sapere,  primus  legatus  cardi- 
ualis  Gouzaga  eum  statim  corripuit,  quunaque  ille  adhuc 
tentaret  prosequi,  cardinalis  ei  silentium  indixit,  quod  quum 
a  legatis  ipsis  haec  proposita  fuissent,  tali  oratione  eorum 
dignitas  laederetur.  Riccardus  mox  facti  poenitens  per- 
acta  excusatione  ea,  quae  dixerat,  publice  retractavit.^ 

Qui  Riccardum  secutus  est  generalis  minorum  de  ob- 
servantia,  digne  atque  ex  certa  animi  persuasione  adver- 
sus  petitionera  calicis  dixit,  quod,  quamvis  caesar  decen- 
tera  laudem  a  zelo  mereretur,  ea  in  parte  tamen  malis 
consiliis  a  recta  via  abductus  esset.  —  Generalis  minorum 
conventualium  contra  judicavit,  ex  causa  unionis  ecclesiae 
calicem  esse  concedendum,  quum,  asserente  caesare,  absque 
hac  concessione  neque  catholici  retineri  neque  errantes 
recuperari  possent.  —  Generalis  ordinis  s.  Augustini  plura 
de  longanimitate  et  patientia  ecclesiae  praefatus  similiter 
conclusit,  annuendum  esse  petition!  cum  conditionibus  pro- 
positi s.  —  lis  tandem  voto  suo  accessit  generalis  servita- 
nim,  quod  tanta  essent  Germanorum  et  Hungarorum  in 
religionem    christiaoiam    et   in    sedem    apostolicam    merita. 

Atque  in  hunc  quidem  st^tum  adducta  tractatio  erat, 
quum  Lainius  oratorum  ultimus,  ad  dicendum  aggredere- 
tur.  Ipse  prae  caeteris  concilii  patribus  de  tota  quaestione 
sine  controversia  accuratissime  disputando  adeo  accommo- 
date ad  persuadendnm  peroravit,  ut  vel  ipsi  legati  per- 
spectum  baberent,  articulos  propositos  esse  immutandos 
atque  in  novam  formam,  quae  coucessioni  minus  faveret, 
redigendos,  nisi  forte  spem  omnem  exitus  utcunque  tole- 
rabilis  abjicere  velient. 


»  Cfr.  Palaeottiis  apud  Theiner  II,  584. 


Digitized  by  VjOOQIC 


28*  Prolegomena.     2.  Ad  Consnltationem  de  calice. 

2. 

Ordo  rerum  quae  in  Oonsultatione  exponuntur.    Varia  ad  eandepi 

pertinentia  illustrantur. 

Sententia  a  Lainio  in  concilio  die  6.  Septembris  dicta 
universim  9  capita*  totius  Consultationis  comprehcDdit 
(pag.  24 — 69).  Exordium  orator  diicit  a  maxima  diver- 
sitate  opinionum  circa  propositam  de  calice  quaestionem, 
quae  in  sufFragatione  sese  manifestaverat;  prodire  quidem, 
ait,  ex  ea  sentiendi  varietate  ingentem  difficultatem  rei, 
de  qua  agitur;  non  obstante  tamen  hoc  defectu  unionis 
omnes  patres  concilii  Concordes  esse  in  desiderio  inveniendi 
atque  statuendi  illud,  quod  in  verara  utilitatem  reipublicae 
christianae  cederet;  quod  desiderium  etiam  adversarios 
calicis  favorabiles  redderet  usui  postulato,  dummodo  ex 
hoc  usu  concesso  verum  aliquod  lucrum  supernaturale 
possent  attendere;  atqui  id  eisdem  merito  impossibile  vi- 
deri,  e  contra  damna  non  levia  ex  concessione  oritura 
esse  (n.  1 — 3). 

Porro  Lainius   ad  hasce  duas    quaestiones   respondet: 

I.  Si  calix  concedendus  esset,  quisnam  eum  concedere 
deberet? 

II.  Videturne  consul  turn,  ut  concessio  fiat,  sive  uni- 
versalis ea  sit  sive  particularis? 

De  prima  quaestione  disserens  banc  solutionem  de- 
fendit.  Quodeii  pro  universali  ecclesia  calix  introducendus 
videretur,  potius  concilii  quam  summi  pontificis  esset  legem 
hujnsmodi  ferre;  si  autem  tantum  pro  particularibus  qui- 
busdam  locis  novi  usus  iicentia  danda  esset,  melius  sum- 
mus  pontifex  solus  hoc  decretum  conderet. 

Ista  tamen  quaestio  prima  solum  quasi  praeambula 
est  orationis.  In  qua  solvenda  quum  orator  assensuros 
sibi  facilius  omnes  exspectare  posset,  quumque  postea  non 
sine  ordinis  rerum  dispendio  ad  hoc  dubium  reverti  lice- 
ret,  recte  ilia  quidem  hoc  prime  loco  expeditur.  (n.  5.  6.) 

In  secunda  quaestione  enucleanda  summum  momentum 


'  Juxta  capitnm  divisionem  a  nobis  hie,  sicuti  etiam  alibi,  intro- 
ductam. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Lainii  oratio  de  calice  G.  Septembris  1562.  29* 

universae  disputationis  reponitur.  Earn  Lainius  n.  7  cum 
sais  partibus  accuratius  sic  proponit:  an  debeat  usus  calicis 
concedi  omnibus,  qui  ilium  voluerint,  abrogando  legem  con- 
cilii  Constantiensis;  an  aliquibus  sub  certis  conditionibus 
et  per  viam  dispensationis  illius  legis,  an  vero  nulli. 

Antequam  vero  ad  quaestionis  hujus  singulas  partes 
dirimendas  sese  accingit,  nonnulla  consideranda  praemitlit^ 
quae  ad  responsiones  dandas  aptissime  viam  sternere  vi- 
dentur;  videlicet  determinate  quid  in  hac  quaestione  deii- 
niri  possit  tanquam  certum  et  de  fide  tenendum,  quid  vero 
solum  tanquam  probabile  et  non  de  fide;  atque  ad  prius 
membrum  quod  attinet,  absolute  licitum  esse,  quod  calix 
universaliter  introducatur,  gravibus  verbis  inculcat  (n.  8.  9.); 
quod  autem  alterum  spectat,  exponit,  probabilibus  tantum 
argumentis  posse  dijudicari,  an  magis  expediat  calicem 
permittere,  necne;  id  esse  rem^  in  qua  definienda  tam  pon- 
tifex  quam  concilium  errare  posset,  quum  ad  fidem  non 
pertineat,  sed  sit  quaestio  de  facto  (n.  10.  11). 

Porro  ad  tres  partes  omnero  disputationem  de  quae- 
stione supra  posita  revocat. 

In  prima  demonstrat,  non  expedire  generalem  facul- 
tatem  quoad  usum  calicis,  neque  legem  Constant! en sem 
eontrariam,  quae  universalis  sit,  abrogandam  esse(n.  12 — 15). 

In  secunda  inquirit  in  convenientiam  particularis  con- 
cessionis,  et  suppositis  quibusdam  „neces8ariis  vel  com- 
modis  ad  hoc  dubium  decidendum"  (n.  16 — 18),  perpen- 
sisque  omnibus  rationibus  obstantibus,  negantem  pariter 
solutionem  statuit,  nempe  non  expedire  etiam  hujusmodi 
concessionem  pro  certis  regionibus  tantum  (n.  19 — 42). 

Tertia  denique  pars  adversariorum  argumentis  satis- 
facit.  Omnia  rationum  pondera  hie  examinantur,  quae 
ijive  tempore  sufi'ragationis  patrum,  sive  antea  jam  in  ora- 
tionibus  habitis  atque  scriptis  oblatis  in  favorem  calicis 
coram  sacro  cotisesau  prolata  fweraut  (n.  43 — 69).  Ex 
hoc  autem  examine  conficitur,  ,,£ortiora  esse  argumeota, 
quae  convincuut  negandum  esse  calicem,  quam  quae  ejus 
concessionem  suadent"  (p.  40;  cf.  p.  68). 


Digitized  by  VjOOQIC 


30*  Prolegomena.     2.  Ad  Consultatiouem  de  calice. 

In  qua  sententia  Lainius,  ut  ipse  affirmare  se  posse 
arbitratur,  „raajorem  et  meliorem  partem  patrum  hujus  con- 
cilii  sequitur"  (p.  69). 

Ex  adve^sariis  suis  Lainius  pro  consuetudine  sua  nul- 
lum nominat;  attamen  sicut  in  Disputatione  de  jurisdictione 
episcoporum,  ita  etiam  in  hac  oratione  non  ita  difficile 
fuerit,  multos  dignoscere,  quos  in  refutatione  sua  tacite 
respicit.  Haberaus  siquidem  vota  adversariorum  apud  Le 
Plat  et  Theiner  impressa;  quorum  usum  etiam  Theiner 
faciliorera  pro  isto  scopo  reddidit,  quum,  sao  more,  quae 
acrius  atque  magis  contrarie  catholicorum  communi  sensui 
dicta  sunt,  typorum  forma  distincta  relevare  studeret.  Suf- 
ficiet  pauca  ex  votis  patronorum  calicis  hie  adduxisse, 
subjectisque  numeris,  ubi  Lainius  in  sua  oratione  ad  sin- 
gula respondeat,  adnotasse.^ 

Drascovitius  imperatoris  postulatum  bina  vehementi 
oratione  commendavit;  in  prima,  quae  exstat  apud  Le  Plat 
in  Monumcntis  Tridentinis  (V,  459  ss.)^  ut  orator  caesa- 
reus  suflfragationem  reliquorum  inchoavit  die  27.  Augusti; 
in  altera,  quam  babuit  2.  Septembris  et  quae  apud  eun- 
dem  invenitur  (V,  467  ss),  tanquam  episcopus  votum  suum 
dixit.  Affirmat  igitur  in  prima  oratione,  eos  pro  quibus 
calix  petatur,  esse  praesertim  „ infinitum  pene  eorum  nu- 
merum,  qui  tametsi  ab  orthodoxa  fide  non  omnino  defe- 
cerunt,  tamen  ita  infirmi  sunt,  ut  nisi  bac  provisione  illis 
succurratur,  nulla  jam  illorum  salutis  spes  reliqua  esse 
possit."^  Rationem  habendam  esse  contumaciae  subditorum 
imperatoris  ac  praesertim  magnatum,  qui  publicis  diaetis 
subsidium  contra  Turcas  negarent,  donee  calix  sibi  con- 
cederetur.'  Quemadmodum  istos  secundum  Drascovitium 
concessione  amice  reconciliandos,    sic  sacramentarios  bae- 


^  Praeterea  hoc  loco  remittimos  lectorem  ad  ea  quae  supra  p.  21^ 
ex  libello  imperatorif  allata  rant. 

^  Conferantur  Lainii  responsa  num.  20  pag.  41;  n.  27  p.  47; 
n.  58  p.  63. 

'  Lainius  n.  21  p.  42. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Adversariorum  Lainii  argumenta.  31* 

reticos  eadem  concessionc  fortiter  rejectum  et  profligatum 
iri,  quum  eorum  negationi  verae  praesentiae  Christi  haec 
communio  solemnior,  quae  sub  utraque  specie  fit,  oppo- 
neretur.'  Imperatorem,  qui  tantopere  hunc  rituiti  desiderat, 
ex  longa  experientia  adeo  gnarum  esse  rerum  pro  religione 
tuenda  neeessariarum  atque  opportunarum,  ut  errare  in 
liac  sua  petitione  non  sit  censendus.*  Summum  pontifieem 
autem  non  solum  non  abhorrere  a  petitione  concedenda,* 
sed  etiam  nihil  tarn  cordi  habere,  quam  ut  concilium,  me- 
mor  officii,  quod  sibi  hae  recenti  aetate  incumbit,  de  re 
proposita  decernat.* 

Sbardellatus  Duditius,  quo  nemo  in  concilio  audacius, 
nemo  magis  saeculari  rhetoricorum  more  pro  calice  obti- 
nendo  declamavit,  patribus  descripsit  desperabundas  tur- 
bas  eorum,  qui  altera  specie  privati  in  aeternum  perituri 
essent/  Cum  s.  Paulo  clamavit :  „Infirmos  in  fide  susci- 
pite.***'  Cum  Ezechiele  adversarios  coarguit:  „Quod  in- 
firmum  fuit,  non  consolidastis,  et  quod  aegrotum,  non  sa- 
nastis."'  Monet,  Salvatoris  exemplum  imitandum  esse,  qui 
ovem  pereuntem  amore  actus  et  misericordia  quaesierit.® 
Calamum  quassatum  et  linum  fumigans  commemorat.  „Uni- 
cum  hoc  restat  vinculum",  ait,  quo  dispersos  ac  mutuo 
sibi  pugnantes  filiorum  vestrorum  mentes  ac  voluntates 
arctissimo  inter  se  modo  constringere  possitis.  In  vos 
omnium  conjecti  sunt  oculi,  a  vobis  universus  orbis  opta- 
tam  illam  et  jam  diu  desideratam  concordiam  summamque 
animorum  ac  voluntatum  tonsensionem  avidissime  exspe- 
ctat.  Vestram  omnes  fidem,  vestram  opem,  vestram  mise- 
ricordiam  implorant.  Ne  sitis  ita  inexorabiles,  succurrite 
labenti  et  jamjaiji  ruiturae  reipublicae  christianae,  pacem 
orbi  reddite,   caritatem  restituite,   adeste  auxiliis,    extra* 

*  Lainins  n.  69  p.  68. 

=  Lainius  n.  36  p.  86;  n.  67  p.  66. 
■  Lainius  n.  42  p.  64;  n.  79  p.  73. 

*  Lainios  n.  6  p.  28;  n.  29  p.  49. 

^  Lainius  n.  3d  p.  61 :  Patres . .  egerunt  deolamatiunculis  potins  etc. 

*  Lainius  n.  56  p.  61. 
'  Lainius  n.  47  p.  67. 
"  Lainius  n.  46  p.  56. 


Digitized  by  VjOOQIC 


32*  Prolegomena.    2.  Ad  Consultatiouem  tie  calice 

mam  hanc  nobilissimarum  gentium  sitim  salu- 
tari  calice  restinguite,  exardescentem  ob  hanc 
unam  pene  causam  ac  tot  populos  pervagantem  flam- 
mam  compescite."    (Le  Plat  V,  472  ss.) 

Episcopus  Lancianensia  (ut  alios  fautores  calicis  au- 
cliamus,  quibus  Lainiu^  respondet)  adduxit  in  exemplum 
Moysen  libellum  repudii  Israelitis  permittentem^  et  Paulum 
apostolum,  qui  initio  caeremonias  judaicas  tolerasset  ac  Ti- 
me theum  ipse  circumcidisset*  Episcopus  Teanensis  inter 
alia  mentionem*  fecit  apostolorum  commiserantium  debili- 
tatem  gregis  christiani  ex  Judaeis  collecti,  ob  cujus  respe- 
ctum  comestionem  suffocati  et  sanguinis  vetuissent.^  — 
Episcopus  Mutinensis  a  Spiritu  sancto  mutuatus  est  verba : 
^Misericordiam  volo  et  non  sacrificium,"  et  episcopus  Ci- 
vitatis  Castellanensis  ilia  alia:  „Expandi  manus  meas  tota 
die  ad  populum"  etc.  —  Ad  exemplum  patris  filii  perditi 
provocatum  est  ab  episcopo  Acciensi.  —  Rationes,  ob  quas 
unius  speciei  usus  olim  introductus  fuisset,  nunc  non  ad- 
esse  amplius,  affirmatum  est  ab  episcopo  Civitatis  Castelli. 
—  Non  solum  iraperatorem,  sed  etiam  summum  pontificem 
ej usque  legates  juste  offend i,  si  patres  calicem  negarent, 
asseveratum  est  ab  episcopo  Senogalliensi ;  immo  impium 
esse,  repellere  petentes  calicem,  quum  parati  forent  condi- 
tiones  necessarias  adimplere,  declaravit  episcopus  Oalvensis. 

Lainii  oratio  omnia  praedicta,  sicuti  ex  Consultatione 
nostra  apparet,  ponderavit  ac  refutavit,  Dubitandum  tamen 
non  videtur,  eam  orationem  non  ipsis  illis  verbis  habitam 
esse,  quibus  in  consultatione  constgnata  existit.  Plurima 
enira  argumenta  in  hac  elaboratione,  prout  jacet,  nimium 
contracta  sunt,  et  generatim  stilus  nimis  concinnus  et  bre- 
vis  in  eadem  adhibetur,  quam  ut  publicae  diction!  acco- 
raodatus  quomodocunque  censeri  possit.  Ideo  nos  quidem 
arbitramur,  Lainium  tam  habilem  in  dicendo  et  tatn  ube- 
rem  in  conceptibus  explanandis  variisque  modis  perpolien- 
dis,  in  ipsa  sententia  dicenda  lineamentis  illis  in  Consulta- 

*  Lainius  respondet  n.  55  p.  60. 
^  Lainius  n.  56  p.  61. 
^  Lainius  n.  56  p.  62. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  Lainii  oratione  6.  Septembris  1562  habita.  33^ 

tione  contentis  vividam  quasi  faciem  tribuisse  verumque 
oratorem  egisse  facile  docendo  et  affectibus  voluntatem 
movendo. 

Et  ita  intelligitur,  quo  pacto  oratio  tantopere  placue- 
rit  optatumque  exitum  saltern  apud  plurimos  sortita  sit.  Con- 
firmationis  loco  ex  epistola  Calini;  archiepiscopi  Jadrensis, 
data  ad  CorDarum  cardinalem  die  post  orationem  a  Lainio 
habitam,  haec  subdimus:  „Die  Dominica  audivimus  ge- 
neralem  Carmelitarum  et  Lainium.  Hie  pro  suo  more 
docte  pie  et  perspicue,  quodque  in  hoc  negotio  maximi 
momenti  est,  prudenter  dixit.  .  .  De  re  agitur  difficillima 
et  ob  sententias  varias  implicatissima.  £t  quod  ego  qui- 
dem  judico.  quaestionis  decisio  summo  pontifici  remittenda 
est."*  —  Cum  alias  semper,  scribit Sacchinius,  constantiam 
rectamque  suam  mentem  palam  fecit  (Lainius),  turn  potis- 
simum  in  hac  causa,  ubi  imperatori  et  principi  bavaro 
rem  perniciosam  rei  cbristianae  petentibus  obnitendum  esse 
existimavit.'  —  Quanam  denique  rati  one  etiam  oratores  cae- 
sarei  pro  successu  hujus  orationis  testimonium  tulerint, 
jam  supra  pag.  15  audivimus. 

3. 
Historia  controyersiae  de  calioe  post  Lainii  orationem. 

Ad  reliquos  fontes  pro  controversia  nostra  Tridentina 
in  hocce  ultimo  stadio  describenda  accedit  ipsa  Consulta- 
tio  Lainii,  quam  infra  edemus.  In  ea  enim  post  oratio- 
nem diei  6.  Septembris  1562  eventus  dierum,  qui  sessio- 
nem  solemnem  die  17.  ejusdem  mensis  celebratam  prae- 
cedunt,  breviter,  sed  authentice  delineantur,  tribus  novis 
votis  Lainianis  intermixtis. 

Primo  loco  Lainius  refert,  legates,  ^cupidos  placendi 
imperatori  in  Domino",  aliam  formam  decreti  de  calice 
stabiliendi  proposuisse,  cujus  ipse  tenorem  verbalem  ex- 
hibet  n.  72  pag.  69;  „quum  enim  viderent,  se  a  synodo 
dispensationem    (i.   e.    concessionem     calicis)    non    obten- 

^  Baluze  Miscellanea  ed.  Mansi  torn.  IV.  pag.  265.  In  bac  epistola 
etiam  sniBmariimi  breyissimnm  orationis  Lainianae  continetur. 
*  Historia  sodetatis  Jesu  Lib.  YI.  n.  83. 

Lainez,  Vota  Tridentina.  C 


Digitized  by  VjOOQIC 


34'*'  Prolegomena.    2.  Ad  Consultationem  de  calice. 

turos  esse",  desiderabant  ut  (quod  Calinus  supra  innuerat) 
synodus  pontifici  rem  cum  approbatione  calicis  remitteret. 
Concipiebatur  ergo  decretum,  quo  statueretur,  ,,quod 
sanctissimus  domiaus  noster  .  .  .  illis  nationibus  et  popu- 
lis,  quibus  sua  sanctitas  proficuum  et  utile  id  fore  cogno- 
verit,  sub  eonditionibus  ...  etiam  ex  veto,  consilio 
et  asseusu  hujus  sanctae  synodi  praefatum  calicis 
usum  .  .  .  concedere  valeat."  Ubi  verba  etiam  ex  voto 
etc.  maxime  ob  Drascovitii  instantias  adjecta  fuere.^ 

Die  15.  Septembris  hoc  novum  schema  in  congrega- 
tione  generali  cum  patribus  communicatur.  Conditiones 
pro  usu  calicis  antea  propositao  iterantur.  Quum  sen  ten- 
tiae  de  nova  formula  eodem  die  summatim  dicuntur,  pars 
major  sufFragantium  decretum  reprobat,  videlicet  79  pa- 
tres,  aliis  69  illud  acceptantibus,  quattuor  indecisis.*  Dis- 
plicet  parti  majori,  quod  simul  cum  hac  remissione  ad 
sanctam  sedem  approbatio  ilia  vel  commendatio  calicis  ex 
parte  concilii  enuntietur.  Hanc  etiam  rationcm  voti  gui 
negativi  Lainius  luculenter  atque  intrepide  exponit 
(n.  73 — 75  pag.  69  ss.),  paratus  interim  id  „quod  a  sancti- 
tate  sua  decretum  fuerit,  libenter  probare."* 

Mutatum  inde  est  schema  decreti  in  cam  formam, 
quae  infra  u.  76  p.  71  a  Lainio  sistitur,  omissa  videlicet 
approbatione  et  commendatione  calicis  ex  parte  synodi,  et 
simplici  tantum  remissione  ad  pontificem  enuntiata;  de 
synodi  sententia  hoc  solum  in  novo  schemate  afBrmaba- 
tur:  8.  synodus  eorum,  pro  quibus  petitur  (calix),  saluti 
optime  consultum  volens,  decrevit  integrum  negotium  ss, 
domino  nostro  esse  referendum  etc. 

Interim  enim  oratores  caesaris  et  maxime  Drascovi- 
tius,  ad  extremos  conatus  parati,    quo  imperatoris  nomine 


*  Plura  apud  Pallavicinium  Hist  cone  Trid.  lib.  XVIII.  c.  7. 
n.  12.  13. 

»  Pallavioiniua  L  c.  c.  8.  n.  l.  Ct  Theiner  Acta  cone  Trid.  II,  128, 
wbi  accuratius  sententiae  variae  recensentur. 

^  De  isto  Lainii  voto  MassarelUos,  concilii  seoretarius,  haec  tan- 
tnm  apud  Theiner  (128)  scribit:  ^General!  sooietatis  Jesa  bob  placnit, 
nt  sjmodns  det  consilium  summo  pontifici,  neqne  placet  decretnm.'' 


Digitized  by  VjOOQIC 


EventU3  post  Lainii  orationem.  35* 

saltern  aliquid  a  concilio  obtineretur,  coetum  fere  omnium 
oratorum  saecularium,  qui  Tridenti  aderant,  convoeaverant. 
Quod  eonventiculum  quura  insciis  cardinalibus  legatis 
fieret,  nonnisi  pro  valde  suspecto  et  comminatorio  haberi 
potuit.  Congregati,  Drascovitii  oVatione  irritati,  in  eo  om- 
nes  convenerunt,  ut  in  futurum  a  congregationibus  et  vel  a 
sessione  solemni  imminente  abstinerent,  nisi  imperatoris  et 
principum  in  decernendo  de  rebus  petitis  ea  ratio  habe- 
retur,  quae  eorum  loco  responderet. 

^Videbantur  velle  excommunicare  synodum*^ ;  sic 
Lainius  dictam  resolutionem  commentatur.  (n.  79  pag.  73) 

Deinde  ab  oratoribus  caesareis  Sbardellatus  ad  car- 
dinales  legatos  deputatus  est,  ut  coram  iis  de  injuria  cae- 
sari  illata  conquereretur.  Igitur  post  hujus  querimonias 
acres,  primus  legatus  cum  sociis  suis  alterum  schema 
superius  significatum  proponere  statuit,  existimans,  syno- 
dum  illud  admissuram  atque  hoc  pacto  saltem  quadam- 
tenus  parti  imperatoris  satisfacturam  esse. 

Oratores  Ferdinandi  autem  nuUibi  animos  oflfensissi- 
mos  celabant  et,  privatim  saltem,  ne  nimis  quidem  par- 
cebant  ob  laesionem  honoris  et  reverentiae  caesari  factam, 
ut  dictitabant.  Ipsum  tamen  schema,  quod  veluti  ultima 
tabula  remanserat,  in  suam  partem  ope  interpretationum 
trahere  se  posse  non  diffidebant. 

Schema  propositum  fuit  in  congregatione  generali  diei 
16.  Septembris,  hoc  est  die  ultimo  ante  solemnem  sessio- 
nem.  Primus  legatus  etiam  hac  occasione  per  sermoncm 
brevem  concilii  patres  ad  acceptandum  decretum  permo- 
vere  tentavit;  verum  res  non  ex  animo  cessit,  quum  non 
pauci  ejus  verbis  quasi  inopportunis  et  nimis  urgentibus 
maximopere  laederentur.  Aperuit  etenim  patribus,  iratos 
esse  oratores,  „quod  sacra  synodus  non  solum  nullam  ha- 
buerit  rationem  caesareae  majestatis,  sed  ipsius  caesareae 
majestatis  auctoritatem  et  existimationem  conculcatam  at- 
que despectam  tenuerunt ;  quum  nedum  aliquid  ex  iis,  quae 
ab  ipsa  sacra  synodo  petiit,  obtinere  potuerit,  sed  ne  dignata 
quidem  fuerit,  responsum  aliquod  ei  dare,  praeter  ea  quae 
in  sententiis  dicendis  a  quibusdam  patribus  relata  fuerint. 


Digitized  by  VjOOQIC 


36*  Prolegomena.    2.  Ad  Consul tationem  de  calice. 

Quam  ob  rem^  sic  loqui  GoDzaga  pergebat,  neque  ipsi 
oratores  caesarei  neque  quidam  alii  oratores  principum 
voluerunt  ad  hodiernam  congregationem  accedere,  dicunt- 
que,  ipsos  etiam  nolle  crastinae  session!  interesse.  Quod 
si  eveniret,  quale  scandalum,  perturbationem  atque  incom- 
modum  allaturum  esset  rebus  concilii,  nemo  est  qui  igno- 
re!. Quare  ipsi  legati  et  praesidentes  cogitaverunt,  ut  novo 
decreto  res  tota  remittatur  simpliciter  summo  pontifici,  de 
cujus  mente,  quia  aliqui  dixerunt  se  dubitare,  sciant  pa- 
tres,  papam  id  non  aegre  laturum.  Patres  igitur  omnia 
diligenter  perpendere  velint  et  ea  deliberare,  quae  rei- 
publicae  christianae  et  praesenti  rerum  statui  expedire 
judicaverint."  ^ 

Praeterquam  quod  haec  in  detrimentum  plenae  liber- 
tatis  concilii  multis  dicta  esse  videbantur,  offendebat  simul 
festinatio  adhibita,  qua  post  propositionem  sine  mora  in 
eadem  adhuc  congregatione  sufFragatio  inchoari  debebat; 
repugnantes  tamen  cardinalis  Simonetta  prudenti  allocutione 
habita  paulo  emoUivit,  ita  ut  omnia  ordine  debito 
peragerentur. 

Remissio  simplex  ad  pontificem  tandem  98  vocibus 
contra  alias  38  approbata  cernebatur. 

Lainius  non  majori  sed  minori  parti  adhaesit.  LIberis 
apertisque  verbis  professus  est,  decretum,  quod  alioquin 
ilcceptasset,  ideo  sibi  non  placere,  quia  per  modum,  quo 
obtinebatur,  „aperitur  ostium,  ut  hac  via  comminandi  et 
se  a  nobis  separandi  extorqueant  oratores  multa  contra 
fidem  et  bonos  mores"  (n.  77  p.  72).  Hanc  sententiam 
in  Consultatioue  recitat,  adjunctis  aliis  observationibus  de 
decreti  formati  et  propositi  circumstantiis,  quae  sibi  displi- 
cuissent. 

Ventum  deinde  est  ad  sessionem  solemnem  altero  die, 
17.  Septembris.  In  ea  post  approbata  alia  decreta  de 
sacrosancto  missae  sacrificio,  de  observandis  et  evitandis 
in    celebratione    missae  et  de  reformatione   archiepiscopus 


Theiner  Acta  U,  128. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Ultima  congregatio.    Sessio  solemnis  XXII.  37* 

Hydruntinus  „legit  decretum  super  petitioue  caesarea  coii- 
cessionis  calicis  (praecedenti  die  acceptatum). 

Cui  pars  major  patrum  iterum  simpliciter  adhaesit 
Aliter  autem  sentientium  suffragia  ita  Massarellius  apud 
Theiner  (11,  131)  refert:  ^Bracharensi  et  aliis  30  patribus 
non  placet.  Philadelphiensis:  Si  placet  majori  parti,  mihi 
quoque  placet.  Astiiricensi  et  aliis  6  patribus  placet  re- 
missio,  sed  non  per  decretum."  Episcopi  Gerundensis, 
Buduensis,  Dertusensis,  Nicosiensis,  Imolensis,  Acbadensis 
vario  modo  decreto  repugnaverunt. 

Lainii  votum  in  istis  actis  hac  forma  perhibetur :  „Prae- 
posituB  generalis  societatis  Jesu  dicit,  quod  per  se  res  non 
placet,  sed  si  majori  parti  patrum  placuit,  mihi  placet, 
hac  lege,  ut  scribatur  ad  ss.  dominum  nostrum,  quod  con- 
sulta  sy nodus  non  est  ansa  dare  consilium."  Decretum 
igitur  ipse  etiam  admisit. 

Tam  modus,  quo  Lainius  nihilominus  in  sessione  so- 
lemni  difticul(ates  decreti  patefecit,  quam  rationes,  quibus 
per  se  ad  dissentiendum  movebatur,  magis  perspicue  in 
Consultatione  nostra  produntur.  £as  enim  rationes,  quas 
in  sessione  „yitandae  prolixitatis  et  modestiae  causa"  non 
dixerat,  illic  simpliciter  et  clare  profert  (n.  79  p.  73). 
Summa  primae  rationis  est,  quod  modus  proponendi  hoc 
decretum  vel  potius  „obtrudendi  cum  precibus  armatis, 
cum  minis  et  sine  tempore  deliberandi"  non  videbatur  ei 
„tela  a  Spiritu  sancto  ordita".  Ad  quam  rationem  intimo 
nexu  refertur  altera,  quam  alias  jam  ab  eo  audivimus, 
fundata  videlicet  in  timore,  ne  oratores  ilia  via  synodum 
quasi  „excommunicandi"  adhuc  alia  nociva  ab  ea  extor- 
queant  (supra  p.  36).  Tertiam  autem  rationem  in  eo  in- 
veniebat,  quod  „haec  remissio  tacita  quaedam  approbatio 
est  dispensationis." 

Ut  ergo  his  rationibus  exponendis  supersederet  et  as- 
sensum  praeberet  decreto,  solus  in  causa  fuisse  videtur 
amor  pacis  et  concordiae,  quo  repletus  monita  s.  Pauli 
apostoli  sequebatur  (Rom.  16,  6;  II.  Cor.  13,  11 ;  Phil.  2,  2) 
reliquis  sapientibus  patribus  sententiam  propriam  accom- 
modans. 


Digitized  by  VjOOQIC 


38*  Prolegomena.    2.  Ad  Consultationem  de  calice. 

Ceterum  ea  omnia,  quae  de  caesaris  oratorum  factis 
verbisque  ex  istis  diebus  resciuntur,  repugnantiam  Lainii 
omnino  probant.  Non  enim  solum  usque  ad  sessionem 
ipsam  (in  qua  tandem  apparuerunt)  minis  atque  protesta- 
tionibus  egerunt,  illectis  in  suam  partem  etiam  oratoribus 
gallis  sub  spe  falsarum  reformationum  a  concilio  exprimen- 
darum,  sed  etiam  rationes  Lainii  supra  allatas  disertis  ver- 
bis in  suis  epistolis  confirmarunt.  —  Id  quod  exemplo 
epistolae  a  Drascovitio  ad  principem  bavarum  die  post 
sessionem  solemnem  datae  monstretur.  Inter  alia  namque 
scribit:  „Decretum  illud  super  ealicis  concessione,  tametsi 
nobis  oratoribus  non  adeo  placuerit,  cum  summa  tamen 
difficultate  hie  obtentum,  immo  vero  quasi  per  vim  a  patri- 
bus  extortum  fuit;  continet  enim  taciturn  con  sen  sum, 
ut  pontifex  maximus  calicem  petentibus  eundem  concedere 
possit.  In  summa  multis  cursitationibus,  laboribus  et  su- 
doribus  aliud  obtinere  non  potuimus.  Hispani  fuerunt 
praecipui,  qui  nobis  omnibus  viribus  obstiterunt.  Deus 
illis  ignoscat,  quia  nesciebant  quid  faciebant."^ 

At  scivisse  optime  Lainium  et  reliquos  adversaries 
ealicis,  „quid  facerent",  luce  clarius  eventus  totius  negotii 
ostendit. 

Nam  Pius  IV.  pontifex,  accepto  decreto  remissionis 
sibi  factae  revera  precibus  imperatoris  et  ducis  Bavariae 
cedendum  esse  arbitrabatur.  Die  16.  Aprilis  1564  omni- 
bus episcopis,  pro  quibus  petita  erat,  facultatem  concessit, 
ut  communionem  sub  utraque  specie  iis  ex  laicis  permit- 
tere  valerent,  qui  eam  peterent  atque  conditiones  notas 
expresse  appositas  explere  parati  essent. 

In  Austria  hoc  indultum  pontificium  publice  in  eccle- 
siis  promulgatum  est;  atque  ut  id  etiam  in  ecclesia  socie- 
tatis,  Jesu  Vindobonensi  iieret,  Lainius  ipse,  obedientiae 
sacrae  memor,  Lanojum  tunc  rectorem  collegii  in  ilia  urbe 
erecti  hortabatur.  Initio  quidem  successus  optatissimus 
sequi  videbatur;  verumtamen  vel  eodem  adhuc  anno  exempla 


*  Sickel  Zur  Geschichte  des  Concils  von  Trient,  pag.  384. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Calicis  a  Pio  IV.  facta  conce$8io.    Effectus  nulli  vel  mali.       39* 

malta  conspiciebantur  majoris  proterviae  et  fallaciae  neote- 
ricorum  austriacoruni;  qui  ope  calicis  securius  fideles  in 
suas  partes  trahebant  et  licentiam  etiam  praedicandi  con- 
fessionem  Augustanam  praesumebant. 

In  Bavaria  similiter  male  res  cedebat;  devotio  populi 
catholici  non  augebatur  sed  minuebatnr,  paucis  tantum 
novo  ritui  specie  tenus  ad^ctis. 

E  plurimis  testimoniis,  quae  afferri  possent,  pauca 
haec  seligimus.  B.  Petrus  Canisius  primo  anno  post  con- 
cilium Tridentinum  absolutum  per  Bavariam  inferiorem 
in  locis  regioni  Ortenburgensi  contiguis  missiones,  quas 
vocant,  peregit;  postsacras  conciones  vero  ei  8000  incolis 
non  minus  2281  numerabantur^  qui  communionem  omnino 
sumere  recusabant,  sive  sub  una  specie  sive  sub  utraque; 
calicem  autem  praeter  hostiam  petiverunt  101  tantum^  re- 
liqui  340,  qui  communicaverunt,  ritu  solito  unius  speciei 
contenti  fuere.  Idem  b.  Canisius  de  fatis  communionis 
sub  utraque  specie  in  territorio  Salzburgensi  scribit^  ex 
calice  concesso  rusticos  arripuisse  occasionem  et  praetex- 
turn,  ut  vi  armorum  turbas  commoverent  et  concionatores 
postnlarent  ad  placitum  ipsorum  docentes;  semper  eos  pa- 
ratos  esse  ad  parochum  violenter  tractandum,  quo  pro  suo 
ipsorum  lubitu  concionetur. 

Ubi  catholici  plures  numero  quam  haeretici  habitabant 
et  quiete  cultus  religiosus  exercebatur,  de  calice  utendo 
non  unus  cogitabat.  Sic  sacerdotes  et  cives  urbis  Colo- 
niae  teste  Lainio  eum  tanquam  superfluum  rejiciebant. 

Oeneratim  vero  nimis,  proh  dolor,  verum  erat,  quod 
idem  Lainius  jam  in  litteris  die  10.  Novembris  1564  ad 
cardinalem  Hosium  datis  afdrmat:  Concessionem  calicis 
religipni  in  Oer mania  magis  nocuisse  quam  profuisse;  qui 
ab  ecclesta  jam  divisi  sint,  inde  lucrum  suum  quaerere 
et  magis  procaces  evadere,  catholicos  autem  aut  ipsos  etiam 
majori  indulgere  libertati  et  insolentiae  aut  persecutionem 
acriorem  perpeti  propter  fidelitatem  erga  sanctam  ecclesiam. 

Quod  priores,  nempe  protestantes,  attinet,  ii  qui  verbo 
et  scripto  de  calicis  concessione  loquebantur,  nonnisi  odio, 
contemptu,    irrisione   indultum   Romanum    cumulare   sole- 


Digitized  by  VjOOQIC 


40*  Prolegomena.    2.  Ad  Consoltationem  de  calice. 

bant.  Fridericus  Palatinus  elector  scripsit  ad  Joannem 
Quilelmum  Saxoniae  ducem,  hanc  concessionem  esse  opus 
diabolicuin  venenumque  subtile,  quo  multi  simplices  perde- 
rentur;  ;,putabunt,  qui  rem  non  intelligunt,  se  magnam  for- 
tunam  cum  calice  adquisivisse,  quum  tamen  utentes  isto 
indulto  in  laqueum  pessimum  diaboli  et  apostoli  ejus  in- 
cidant."^  Concionator  autem  quidam  ecclesiae  luthera- 
nae  sic  fideles  sues  admonuit :  ^Quam  magna  est  ira  Dei, 
qui  hoc  faciendum  permisit  diabolo  et  apostolo  ejus,  ab 
eo  ex  inferno  in  mundum  eructato!  Calicem  offerendo 
volunt  christianos  evangelicos  perturbare  et  in  abyssum 
gehennae  pertrahere."* 

S.  Pius  papa  quintus,  qui  quartum  Pium  sequebatur, 
aegre  indultum  datum  tulit,  illud  vigere  tamen  certis  ex 
ration i bus  sustinuit. 

Tandem  sub  Gregorio  XIII.,  qui  post  Pium  V.  auno 
1572  pontifex  electus  est,  experientia  jam  nimis  consta- 
bat,  calicis  usum  nemini  prodesse,  plurimis  autem  nocere. 
Quocirca    dictus  pontifex  factam   concessionem  revocavit. 

Kestat,  ut  hoc  loco  pauca  quaedam  significemus,  quae 
ad  editionem  nostram  Consultationis  Lainianae   pertinent. 

De  oratione  diei  6.  Septembris  praeter  summarium 
illud  brevissimum,  quod  exhibet  Calinus  (v.  supra  pag.  33* 
not.  1),  notum  tantum  erat  excerptum  Massarellianum  in 
actis  concilii  Tridentini  a  Theiner  editis.'  Pallavicinius 
solum  aliqua  argumenta  ex  ea  oratione  affert  lib.  XVUI* 
c.  4.  n.  21.  Le  Plat,  qui  „Monumenta  ad  historiam  con- 
cilii Tridentini  spectantia"  edidit,  etiam  ipse  eaudem  non 
novit,  vel  saltem  non  edidit,  quum  longas  orationes  adversa- 
riorum  Lainii  in  extensum  prelo  subjiceret.  Verum  Sacchi* 
nius  in  Historia  societatis  Jesu  lib.  VI.  n.  83  ss.  saltem  ex- 
ordium orationis  ad  verbum  proponit.  P.  Boero  e  contra 
in  vita  Lainii  italice   conscripta  (p.  262  s.)  nihil  novi  ex 


^  Janssen,  Geschichte  des  deutschen  Volkes,  Band  lY,  pag.  149. 
•  Ibid. 

'  Acta  II,  114  8.    Cf.  relationem  Palaeotti  panels  liueis  compre- 
hensam  ibid.  p.  583. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Calicis  concessio  a  Gregorio  X  III.  revocatur.  —  Mss.  Conaultationis.    41* 

ea  oratione  profert,  quamvis  ipse  inanuscriptam  Consulta- 
tionem  sibi  praesto  fuisse  asserat. 

£x  quibiis  omnibus  apparet,  operae  pretium  fuisse, 
ut  tandem  tola  oratio  de  re  tarn  acriter  disputata  hoc  loco 
repraesentaretur,  praesertim  quum  to  tins  pugnae  religio- 
sae  illorum  temporum  quasi  quandam  imaginem  referat 
praccipuasque  exhibeat  normas,  quas  catholici  in  resistendo 
haereticis  sequi  debuerint.  Ceterum,  ut  jam  alibi  monuimus 
(torn.  I.  pag.  23*),  ante  aliquos  annos  banc  eandem  ora- 
tionem  cum  reliquis  partibus  Consultationis  publici  juris 
fecimus  in  Actis  theologicis  Oenipontanis. 

In  ea  prima  editione  comparanda  duos  codices  manu- 
scriptos  adhibuimus,  alterum  bibliothecae  aulicae  Mona- 
chiensis  sine  nomine  auctoris,  signatum  in  catalogo  Cod. 
lat,  11097,  alterum  ex  archive  nostri  ordinis  a  P.  Boero 
nobis  subministratum. 

Prior  codex,  ab  italico  scriptore  coaevo  exaratus,  men- 
dis  abundat  et  lacunis,  etiam  integrarum  linearum,  non 
caret;  posterior  multo  majoris  pretii  est,  quum  ab  ipsius 
Lainii  manu  emendatus  fuerit ;  tamen,  sicuti  monachiensis 
per  hunc  alterum  plerumque  corrigi  debebat,  ita  nounun- 
quam  etiam  posterioris  textus  optimas  emendationes  asse- 
cutus  est  ope  codicis  prioris.  Codex  Consultationis,  qui 
praeterea  Oeniponte  in  archivo  gubemiali  asservatur, 
generatim  lectiones  nostras  confirmat.  Madritanus  co- 
dex ejusdem  Consultationis  (vide  tom.  I.  p.  29°*^)  inscri- 
ptionem  habet:  „£1  parecer  y  consulta,  que  hizo  en 
el  concilio  de  Trento  repugnando  al  uso  de  el  calice  para 
los  seglares."  Textum  nostrum  in  „Actis  theologicis"  im- 
pressum  hie  iterum  recudimus,  sed  revisum  et  variis  in 
locis  ad  genuitatem  majorem  revocatum. 

Scriptio  quidem  Lainii  latina  valde  culta  non  est; 
verumtamen  non  obstante  hoc  naevo,  qui  in  aliis  quoque 
lucubrationibus  ejusdem  advertitur,  conjecturae  locus  est, 
eum  totam  Consultationem  composuisse  non  solum  ut  sibi 
sed  etiam  aliis,  hominibus  fortasse  summae  auctoritatis, 
vel  ipsi  aulae  pontificiae  (cf.  n.  80  p.  74)  rationem  redderet 
de  suo  mode  sentiendi  et  suifragandi  circa  calicem  laicorum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


42* 


Caput  III.    Prolegomena  ad  reliqua  quinque  dooumenta  primae  partis. 

1.  Non  pari  omnia  mode  quina  haec  documenta  Tri- 
dentinam  synodum  spectant.  Siquidein  priora  duo  ipsas 
concilii  controversias  respiciunt  ex  iisque  ortum  habent; 
postrema  vero  tria  nonnisi  indirecte,  ut  iuferius  videre 
est,  sacri  conventus  historian!  ingrediuntur. 

2.  Et  ad  primum  altemraque  do  cum  en  turn  (in  or- 
dine  nostro  8 e X  t u  m  et  septimum)  quod  attlnet,  notum 
est,  non  defuisse  in  concilio,  qui  importune  ac  praepostere 
reformationis  negotium  urgerent.  Falso  enim  existimantes, 
ecclesiam  celerius  innovari,  ubi  supremi  capitis  potestas 
miuueretur,  Romauo  pontifici  alioquin  ad  sui  ecclesiae- 
que  reformationem  paratissimo^  leges  regulasque  indicere 
conabantur,  quibus  nempe  se  aulamque  suam  corrigere 
teneretur.  Inter  impetuosos  hosce  reformationis  promotores 
eminebant  oratores  regis  Galliae.  Eorum  fuisse  videtur 
assertum  illud,  de  quo  Lainius  loquitur,  videlicet,  ideo 
yelle  se  ut  pontifex  per  concilium  reformaretur,  „ne  quae 
per  concilium  gesta  essent,  possent  ulla  auctoritate  infir- 
mari."  (Infra  p.  84.)  Iterabant  voces  in  praecedentibus 
conciliis  tarn  saepe  auditas,  quibus  nempe  reformatio  „in 
capite  et  memhris*'  facienda  proclamabatur,  etsi  in  aperto 
erat,  quam  parum  utilitatis,  immo  quantum  detrimenti  con- 
cilia Constantiense  et  Basileense  ecclesiae  attulerint  supra 
auctoritatem  poutificiam  sese  ipsa  elevantia.  Quare  recto 
Tridentinos  ^istos  reformatores  in  capite"  (p.  86)  Lainius 
interrogat:  „Quis  fructus  ejus  definitionis  tandem  erit? 
Nam  non  id  egit  concilium  Basileense?  Cui  tanien  nullus 
pontificum  obedivit;  qnod  scilicet  nullum  sit  jus  concilii 
in  Romanum  pontificem."  (p.  86.)  E  contra,  ita  eosdem 
alio  loco  arguit,  ^quia  concilium  Basileense  auctoritate 
summi  pontificis   gubernatum  non  est,   vidimus    tot   pepe- 


*  Legautur  iuter  epistolas  s.  Caroli  Borromaei  et  legatorum  a 
nobis  torn.  I.  editas  eae,  quae  habentur  num.  44  pag.  463  (breve  Pii  TV.\ 
n.  62  pag.  508,  n.  f)?  pag.  499  s.,  n.  37  pag.  456;  coll.  n.  51  pag.  485 
et  n.  46  pag.  466. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Reformatio  papae.  Pontifex  regit  universakm  ecclesiam.        43* 

risse  dissensiones  in  ecclesia  Dei,  et  utinain  plures  hoc 
tempore  non  parturiret!"  (p.  83.) 

Quibus  verbis  earn  statim  subdimus  respousionem 
Lainianam,  quae  quasi  summam  in  se  argumentorum  con- 
tinet,  quibus  injustos  illos  conatus  retundit:  „Pontifex  Ro- 
manus,  ait,  qui  rector  et  episcopus  universalis  ecclesiae  est, 
a  concilio  nee  reformari  nee  judicari  potest"  (75).  „Si  id 
obtinetur,  quo  isti  tendunt,  tota  gubernatio  ecclesiastica 
dissipabitur  ac  peribit"  (87).  Quorum  machinationes  nunc 
temporis  eo  periculosiores  censendae  sunt,  quia  hoc  prae- 
cise  „e8t  error  Lutheranorum,  in  ecclesia  dominari  non 
principem  unum,  sed  primarios  homines"  (87). 

li  qui  Galliae  nomine  a  concilio  postulabant,  ^,fieri 
reformationem  in  capite  et  membrie"  (ib.),  duplici  juva- 
bantur  ex  parte;  primum  propositionibus  legatorum  Fer- 
dinandi  eaesaris,  qui  privatis  colloquiis  nullum  non  move- 
bant  lapidem,  ut  idem  assequerentur  (quamquam  caesaris 
consilium  id  erat,  ut  tantum  consentiente  ac  probante  pon- 
tifice  hujusmodi  reformatio  capitis  fieret)^;  deinde  gallica- 
norum  episcoporum  resistentia  adversus  veram  justamque 
doctrinam  de  Romani  pontiticis  potestate. 

Nolebant  ii  episcopi,  ut  in  doctrina  de  ordinis  Sacra- 
mento efferretur,  papam  regere  aut  pascere  universalem 
ecclesiam;  atque  ideo  vel  canonem  a  cardinal!  Lotharingio, 
duce  suo,  multo  labore  coucinnatum,  ut  vidimus  tomo  I. 
pag.  81*,  acceptare  detrectabant,  quippe  qui  ea  contineret 
verba,  quae  „opinionem  laederent  sentientium,  concilium 
esse  supra  papam."  Legantur  hac  de  re,  quae  in  epistoHs 
8.  Caroli  Borromaei  et  cardinalium  legatorum  praeclare  ex- 
ponuntur  tom.  I.  p.  491.  501.  502.  504.  510. « 

,,Si  ab  initio,"  scribit  s.  Carolus  hoc  ultimo  loco  die 
17.  Februarii  1563,  „cum  spiritu  caritatis  et  pacis  de  sta- 
bilienda  apta  forma  canonum  fuisset  actum,  Sanctitas  sua 
utique  facilius   consensisset,    ut  loco   universalem   ecclesiam 


*  Vide  tom.  I.  pag.  84*  s.,  ubi  etiam  de  oratione  a  Lainio  16  Juiiii 
1563  circa  refonnationis  uegotium  habita. 
'  Cf.  etiam  tom.  I.  p.  82*. 


Digitized  by  VjOOQIC 


44*  Prolegomena.    3.  Vota  Tiideutina  VI.  VII. 

diceretur  umversum  dominicum  gregem  vel  ecclesiam  Dei, 
sicuti  alias  memoravi;  at  re  tam  acriter  in  controversiam 
vocata,  nunc  eidem  omnino  necessarium  videtur  ut  ter- 
minus universalem  ecclesiam  retineatur,  ne  videlicet  quis- 
quam  existimare  possit,  adversarios  victoriam  reportasse 
atque  dicta  verba  quasi  inconvenientia  demum  relicta  esse." 

3.  Haec  altera  controversia  a  Gallicanis  mota  originem 
documento  dedit  (VII.),  in  quo  Lainius  enuraerat  „Auctori- 
tates,  quae  dicunt  papam  regere  aut  pascere  universalem 
ecclesiam. " 

At  vero  Gallicanismum  etiam  in  praecedenti  voto  (VI.) 
vehementibus  ictibus  impetit,  dum  videlicet  contra  ,,refor- 
matores  capitis"  loquitur;  unde  tit  quod  superiore  voto 
simul  hoc  alterum  illustretur.  Praeter  jam  memorata  Lain ii 
effata  ista  solummodo  monita  voti  sexti  hoc  loco  audian- 
tur:  „Moderatricem  sectari  videremur  Sorbonam  Parisien- 
sem,  quae  utinam  tam  sanae  esset  doctrinae  in  hoc,  quam 
in  aliis  dogmatibus  esse  solet"  (87).  „Quandoquidem  to- 
tum  hoc  negotium  ad  discessionem  ab  ecclesia  spectare 
videtur,  videant  qui  banc  causam  urgent,  quid  mali  illoa 
sequatur,  qui  a  Romana  ecclesia  vel  discesserunt,  vel  illi 
parum  reverenter  obedierunt"  (p.  88);  id  quod  deinde  prae- 
sertim  ad  fata  Galliae  inde  a  tempore  concilii  Basileensis 
et  pragmaticae  sanctionis  applicat. 

Ceterum  tristjs  haec  sollicitudo  de  schismate  ex  parte 
Galliae  imminente  jam  ab  initio  hujus  ultimae  periodi 
concilii  mentem  Lainii  occupabat.  Ut  ex  Calini  epistola 
ad  Cornarum  cardinalem  docemur,  data  Tridenti  17.  Au- 
gusti  1562,  valde  verebatur  episcoporum  Galliae  adventum 
in  concilio,  quia  „gravcs  turbas  excitaturi  essent,  adeo  wt 
oporteret  res  majoris  momenti  terminare  antequam  appel- 
lerent."^  Et  in  Disputatione  nostra  de  jurisdictione  episco- 
porum haec  quasi  ingemiscendo  scribit:  „Utinam  Septan- 
trionem  (ab  ecclesia  divisum)  Gallia  non  sequeretur,  quam 
tot  mala  invenerunt,  ex  quo  occasione  concilii  Basileen- 
sis  et  pragmaticae   sanctionis   se   ab  ecclesia  Romana  ali- 


Baluze,  Miscellanea  ed.  Mansi  IV,  249. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Reformatio  papae.  Pontifex  regit  universalem  eccleaiam.        46* 

quatenus  coeperunt  dividere;  quos  utinam  alii  non  imita- 
rentur!"     (Tom.  I.  p.  292). 

Votum  sextum  a  Lainio  auctoribus  legatis  cardi- 
nalibuB  exaratum  videtur.  Cum  enim  apud  legates  Gal- 
lorum  oratores  assidue  inquiote  pro  scopo  suo  obtinendo 
insisterenty  hoc  voto  quasi  quodam  scute  ad  sui  defensionem 
instruebantur  poterantque  alios  concilii  patres  luculenta  ilia 
atque  nervosa  expesitione,  quam  votum  praebebat,  a  falsa 
semita  reformationum  nocivarum  avocare. 

Scriptum  ipsum  exstabat  in  codice  A,  quern  superlus 
p.  25*  Dominavimus. 

Ibidem  etiam  conservabantur  folia  duo,  quae  d  o  c  u- 
mentum  septimum  Auctointates  etc.  continebant.  Haec 
folia,  sicuti  etiam  votum  antecedens,  ab  alia  atque  Lainii 
manu  consignata  sunt;  sed  in  concilio  ipsa  haec  exempla- 
ria  adhibita  esse  videntur;  cujus  rei  clarum  vestigium 
saltem  documentum  septimum  prae  se  fert,  qnum  in  fronte 
verbum  habeat  a  coaeva  manu  scriptum  ;,legatorum"  ;  sine 
dubio  scilicet  legati  isto  exemplari  Attetoritatum  in  dis- 
ceptationibus  suis  cum  adversariis  utebantur.  Hoc  loco  deni- 
que  praetermittere  nolumus,  Lainium  in  principio  sexti 
voti  expresse  allegare  scriptum  aliquod  a  se  compositum 
pro  fine  assequendo,  ut  apparet,  qui  scopo  hujus  novae 
scriptionis  simillimus  erat;^  illud  autem  scriptum  probabi- 
liter  aliud  non  est  quam  pars  Disputationis  de  jurisdictione 
episcoporum  per  manus  patrum  synodi  transmittendae. 

4.  Documentum  octavum  general!  inscriptione 
Contra  haereticos  Galliae  perturbatores  insignivimus.  Tres 
elucubrationes  Lainii  complectitur,  quae  inter  sese  intimo 
nexu  historico  cohaerent,  res  autem  concilii  Tridentini  in- 
directe  tantum  respiciunt. 

Anno  1561,  eodem  tempore,  quo  legati  pontificii  in 
orbe  Tridentina  jam  praesentes  continuationem  synodi 
praeparabant,   in  Gallia   indictus   est  a  regina  Oatharina 


^  Haec  sunt  ejns  verba:  „ Pontifex  habet  plenitudinem  potestatis, 
qnemadmodom  in  alio  scripto  confirmatom  est**    Pag.  75. 


Digitized  by  VjOOQIC 


46*  Prolegomena.    3.  Votnm  Trident.  Vlll 

Medicaea,  loco  Caroli  XII.  filii  regnum  administrante,  con- 
ventus  Possiaci  habendus,  ut  communi  tractatu  cum  hae- 
reticis  Galliam  tumultu  et  seditione  concutientibus  d6  pace 
atque  concordia  ageretur.  Quo  nuntio  accepto,  summus 
pontifex  Hippolytum  cardinalem  Estensem  eo  mittere  de- 
crevit,  qui  omni  studio  caveret,  ne  religio  inde  detrimentum 
caperet.  Cardinali  autem  coraitem  adjunxit  Lainium,  ut 
nempe  laborum  socius  et  a  consiliis  foret  in  gravissimis, 
quae  legatum  pontificium  exspectabant  negotiis.  Etenim 
in  Gallia  jam  de  summa  rerum  agebatur,  regina  minime 
haereticis  obsisteute,  sed  e  contra  cum  fallaci  arte  poHtica 
januam  erroribus  „hugenotici8"  aperiente.  Mense  Sep- 
tembri  1561  conventus,  praesente  aula  regia,  initium  ha- 
buit.  Ex  parte  catholica  convenerant  multi  episcopi  et 
doctores  theologiae  Sorbonici,  quorum  omnium  nomine 
praesertim  cardinalis  Carolus  Guisius  (Lotharingius)  cum 
adversa  parte  conflictabatur.  Inter  haereticos  eminebant 
Theodorus  Beza,  Petrus  Martyr,  Marloratus. 

Tertia  conventus  die  Lainius  ad  reginam  ceterosque 
Possiaci  praesentes  eum  sermonem  italica  lingua  habuit, 
quern  integrum  prima  vice  infra  lectori  praebemus,  prouti 
in  originali  italico  conservatus  est.  Juverit  autem  pul- 
cherrimam  banc  dignitate  gravitateque  praecellentem  ora- 
tionem  ea  narratione  adjunctorum  collustrare,  quam  Sac- 
chinius  in  historia  societatis  Jesu  solito  accurato  modo  et 
nota  arte  scribendi  exhibot.* 

„Venit  eodem  regina  mater,  Antonius  rex  Navarrae  cum  uxore 
sua  Joanna,  ejnsque  frater  princeps  Condaeus  sua  item  cum  conjuge, 
dux  Guisius,  ejusque  frater  dux  Aumalae,  dux  Montraorantius  et 
alii  concilii  regii  priucipes.  Aderant  et  qninque  cardinales,  qui  priore 
in  conventu  interfaerant,  Lotharingus,  Borbonius,  Anneniacus,  Guisius, 
Castillouius,  XXV  episcopi,,  totidem  prope  doctores;  inter  quos  una  cum 
Laiuio  quatuor  ex  iis  erant,  qui  cum  legato  pontificio  venerant.  Le- 
gatus  interesse  noluit,  nee  Tumonius  cardinalis.  Ac  caeterorum  quoque 
plerique  abfoissent,  quia  yidebant  concilium  id  ad  res  fidei  tractandas 
nequaquam  legitimum  esse,  nisi  ad  majorem  avertendam  pemiciem  ser- 
viendum  terapori  censnissent.  Postremo  advocati  sunt  haeretici  ministri. 


»  Lib.  V.  n,  199  ss. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Contra  haereticos  Galliae  47* 

Ac  Beza  exorsua  dicere  significabat,  ministros  nonnihil  coinmotos, 
quia  jussi  essent  profiteri,  a  quonam  missi  essent  et  unde  potestatein  ac- 
cepissent  docendi ;  tamen  ei  percunctationi,  quo  cumulatius  faceret  satig, 
velle  se  de  scripto  respondere.  Ac  protinus  libellum  profert,  ut  appa- 
reret  praemeditati^  loqui.  et  in  quae  sui  gregis  homines  convenissent 
Demum  id  unum  dixit,  defectu  praesulum  coactos  extra  ordinem  venire 
ipaos  sine  nllius  impositione  manus;  nam  praesules  ecclesiae  catholicae 
pro  Teris  a  se  praesnlibus  non  haberi,  quippe  qui  non  essent  ingressi 
per  ostium,  sed  pecunia  irrepsissent ;  ad  haec  se  a  principibus  suis  et 
magistratibus  lectos  esse.  Scriptura  etiam  dedit,  quid  ab  ipsis  de  Christi 
Domini  praesentia  in  sacramento  concedi  posset;  quod  mutilum  longeque 
alienum  ab  catholicorum  dogmatis  erat. 

Respondit  continuo  cardinalis  Lotharingus,  et  sapientissime,  ut 
eos  apud  reginam  et  principes,  quam  meruerant,  vocaret  in  invidiam; 
persecutus  est  evidenterqne  ostendit,  insaua  eorum  consilia  non  ad  eccle- 
siasticae  modo,  sed  ad  regiae  quoque  eversionem  potestatis  tendere  et 
ad  confnsionem  rerum  omnium.  Deinde  ostendit,  quam  recte  pieque  in 
catholica  ecclesia  praesulum  creatio  fieret;  unde  apparebat,  quam  absurde 
inepteque  demum  per  intolerandam  superbiam,  ut  se  ipsi  intrudereut, 
defecisse  veros  praesules  comminisci  auderent. 

Locutus  est  dein  Petrua  Martyr  vernacula  Itaiorum  lingua  (hac 
enim.  quia  Gallice  nesciret,  voluit  eum  regina  loqui  potius,  quam  latina). 
Multa  impius  de  diviuissimo  sacramepto  fraudulenter  disputavit,  vetus 
gladiator,  exercitaeque  in  sanctissimo  Christi  petendo  corpore  impuden- 
tiae  et  fraudis.  Aususque  etiam  est  honestissimum  ilium  adhortari  con- 
sessum,  ut  execranda  blaspheraiarum  suarum  portenta  in  animos  ad- 
mittereut. 

Hnic  quoque  cum  idem  cardinalis  ac  Espencaens,  Sorbonicus  doctor 
insignis,  respondisseut,  Laintus,  quem  cardinalis  legatus  adhortatus 
erat,  ut  ipse  quoque  loqneretur,  hunc  in  modum  Italica  et  ipse  recenti 
lingua  conversa  ad  regrinam  oratione,  coepit:  (Hoc  loco  Sacchinius  ex- 
ordium orationis  Lainianne  reoitat  et  quidem  juxta  versionem  gallicam 
nimis  liberam.)  Deinde  pefgit:  „Haec  Lainius  quum  diceret,  vidisses 
summe  omnes  attentos,  haereticorum  incertos  vultus,  torvosque  In  ora- 
torem  conjectus  oculorum;  doctores  vero  gestire  ac  triumphare  catho- 
licos,  quod  ea  audiebant,  quae  cum  dicenda  omnes  putarent.  nemo  di- 
cere audebat.  Lainius  vero  alteram  partem  persecutus  yalidis  apertis- 
que  rationibus  ambages  haereticorum  expedivit  et  figmenta  dissolvit". 
.  .  „Ad  horae  dodrantem  verba  fedt,  totamque  earn  orationem  dein 
jutisn  cardinalis  Ferrariensis  scripsi^;  qui  earn  ita  probavit,  ut  verten- 
dam  Gallice  et  vulgandam  curaret.  £x  ea  ego,  quae  hie  apposui,  prope 
verbnm  verbo  reddens,  Latine  converti.  Visa  nonnemini  libertas  nimia 
est;  plerique  tamen  divinitus  fectum,  ut  ita  loqueretur,  affirmabant; 
lateque  ae  longe  faustis  bominmn  sermonibns  tota  est  ilia  actio  cele- 
brata.  Regina,  quanquam  non  sine  aliquo  morsu  animi  monitum  boni 
consnluit,   ex  eoque  die  nunquam  conyentui  postea  ac  disputationibus 


Digitized  by  VjOOQIC 


48*  Prolegomena.    3.  Votura  Trident.  VIII. 

interfuit.     Catholicis  doctoribus  valde  animi  crevere,  fidentiasqae  in 
posterum  pro  religionis  sanctitate  certarunt.** 

Monitum  illud  reginae  datum,  quod  intrepidum  Lainii 
animum  demonstrabat,  eo  spectabat,  ut  abstineret  ab  hujus- 
modi  congressibus  de  religione,  quippe  qui  de  rebus  tracta- 
rent  ab  ecclesiastica^  non  autem  a  civili  potestate  depen- 
dentibus.  ,,Noo  principum  saecularium  haec  auctoritas 
est;  praeterea  parum  ii  quidem  subtilitatibus  et  minutiis 
occupantur,  quae  hie  considerari  debent."  Quibus  dictis, 
universale  concilium  celebrari  addidit,  utque  ad  illud  de- 
viantes  mitteret,  regiuam  serio  Lortatus  est. 

Haec  pars  orationis  insigne  documentum  est  Lainii  con- 
stantiae  et  fortitudinis,  meritoque  de  eo  viro  affirmat  Riba- 
deneira :  „In  Deum  utilitatemque  ecclesiae  matris  respectum 
perpetuo  habuit,  nulla  ut  auctoritas  neque  gratia  hominis 
unquam  frangere  constantiam  potuerit,  praesertim  quum 
Dei,  qui  Veritas  ipsa  est,  defendendam  causam  suscepisset.^  ^ 

In  reliqua  parte  orationis  Lainius  non  solum  Petrum 
Martyrem  aggreditur,  prouti  inscriptio  ab  ipso  addita  indi- 
care  videtur,  sed  etiam  alios  coUocutores  haereticos,  impri- 
mis Theodorum  Bezam.  Materia  autem,  quam  breviter  atque 
clare  evolvit,  pertinet  ad  quaestiones  antea  coram  iis  agita- 
tas  de  episcopatu  catholico  deque  missione  a  sectariis  falso 
sibi  vindicata,  maxime  autem  ad  doctrinara  de  reali  prae- 
sentia  Christi  in  eucharistiae  sacramento. 

De  manuscripto  fasciculo  nostro  vide  quae  diximus 
1. 1,  pag.  27*.  Fasciculus  iste,  a  P.  Boero  ex  archivo  so- 
cietatis  Jesu  nobis  subministratus,  a  manu  Lainio  omnino 
coaeva  scriptus  est. 

Dum  Lainius  Parisiis  religioni,  quae  in  dies  magis 
labebatur,  sustinendae  maximam  adhibet  operam,  haeroti- 
comm  quoque  antesignanum  principem  Condaeum,  Antonii 
regis  Navarrae  fratrem,  in  solemni  admissione  alloquitur 
eumque  ut  pro  componendis  religiosis  dissidiis  suae  doctri- 
nae   asseclas   ad   concilium  Tridentinum   dirigeret^   verbis 


'  Vita  Jacobi  Lainez,  p.  176. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Contra  haereticos  Galliae.  49* 

instantibus  hortatur.  Quae  oratio,  ut  scripta  sibi  daretur, 
princeps  petiit.  Ita  latina  lingua  consignata  nobis  asser- 
vata  est,  eamque  nos  post  orationem  Possiacensem  ex 
Saechinii  historia  societatis  Jesu  in  hoc  tomo  p.  103  ex- 
cudimus.  Inspicienti  banc  Adhortationem  facile  patet, 
quam  apte  ibidem  rationes  delectae  atque  prolatae  sint  ad 
persuadendu^m  homini  a  catholica  religione  alieno  et  poli- 
ticis  solum  momentis  duci  solito. 

Idem  fere  genus  argumentorum  a  Lainio  in  medium 
aflferri  debuit  in  tertio  commentario,  qui  est  pars  ultima 
nostri  documenti  octavi;  intelligimus  admonitionem 
Ne  templa  haereticis  concedantur  (infra  p.  105).  Hanc  ad- 
monitionem, quae  tota  sua  indole  lectores  politicos  et  curis 
reipublicae  distentos  supponit,  direxit  ad  reginam  Galliae, 
quum  adhuc  a.  1562  in  ejus  terris  moraretur,  ad  eamque 
exarandam  inde  incitatus  est,  quod  sectarii  penes  aulam 
regiam  contendebant,  ut  templa  publica  in  posterura  habere 
sibi  liceret.  Socius  in  hisce  conatibus,  in  ipsa  regia  ad- 
hibitis,  aderat  Lainio  P.  Polancus,  qui  tunc  temporis  pro 
defendejcida  religione  in  Gallia  acriter  decertabat.  Com- 
mentarii  supra  dicti  tenor,  quem  pariter  ex  Sacchinio 
desumpsimus,  pluries  reginam  Catharinam  directe  atque 
intrepide  alloquitur  eique  domonstrat,  quomodo  templorum 
haereticis  facta  concessio  „ crimen  sit  violatae  majestatis 
non  Dei  solum,  sed  christianissimi  etiam  regis"  (p.  108); 
ueque  omnino  desunt  post  rationes  a  salute  publica  et 
pacis  tranquillitatisque  respectu  petitas  alia  argumenta  de- 
prompta  ex  supernaturali  regum  christianorum  obligatione ; 
veluti  pag.  109  ubi,  praedictis  bellis  intestinis  et  ruina 
aliorum  regnorum  ruinae  consimili,  statim  addit,  ,,gravi8- 
simas  Christum  comminari  poenas  iis,  qui  vel  uni  e  mi- 
nimis, qui  in  se  credunt,  ruinae  causam  objecerit." 

Neque  eventus  rei,  s^ltem  a  principio,  Lainii  et  Po- 
lanci  desideria  contentionesque  fefellit.  Nam,  ut  advertit 
Sacchinius,  principibus  attente  considerantibus  sortem 
aliorum  regnorum,  quae  a  haereticorum  sectis  impeteban- 
tur,  „ita  communi  consensu  negata  templa  haereticis,  ut 
Castillonius  et  quidam  alii  novorum  etsi  dogmatum  cupidi, 

Laioez,  VoU  Tridontina.  D 


Digitized  by  VjOOQIC 


50*  Prolegomena.    3.  Vota  Trideutina  IX.  X. 

hac  in  re  a  cathoHcis  minime  discreparint.     Non  ideo  ta- 
inen  haeretici  quievere." 

5.  Quam  nono  loco  ponimus  elucubrationem  De 
Indulgentiis,  ea  tota  est  in  solutione  quinque  dubiorum; 
respondet  vero  Lainius  cuidam  cardinali  (Ill"«  et  R™®  Do- 
mine  p.  Ill),  qui  nomine  Pii  papae  IV.  eadem  dubia 
theologis  quibusdam  alioquin  ignotis  solvenda  proposuerat. 

Cum  coneilio  Tridentino  autom  hoc  votum  eatenus 
nectitur,  quatenus  propositae  quaestiones  executionem  de- 
cretorum  synodalium  de  indulgentiis  spectabant.  Ita  saltern 
Lainius  quaestiones  ipsas  intelligit,  conjectans,  sumnium 
pontificem  exoptare,  „ut  in  aliis  rebus,  ita  in  hac  (nempe 
quoad  abusus  ex  indiscreta  indulgentiarum  concessione 
ortos)  concilium,  quod  confirmavit,  executioni  mandari."^ 
Unde  etiam  in  responsione  ad  3.  quaestionem  pag.  125 
synodum  Tridentinam  allegat  reformandasque  esse  indul- 
gentias  jam  concessas  inculcat,  „ut  in  decreto  de  indulgen- 
tiis asseruit  concilium." 

Scriptum  videtur  hoc  votum  anno  1564,  quo  Pius  IV. 
concilium  confirmaverat. 

Ut  autem  aliqua  de  memento  theologico  hujus  voti 
dicamus,  in  eo  praesertim  Lainii  expositio  excellit,  quod 
apte  ostendit,  quo  pacto  usus  recentioris  ecclesiae,  quae 
in  elargiendis  indulgentiis  liberaliorem  se  exhibet  quam 
antiquitus  fuerit,  cum  praxi  elapsi  temporis  cohaereat,  et 
quomodo  iisdem  principiis  atque  olim  ecclesia  nunc  tem- 
poris innitatur.  Recte  auctor  affirmat,  „minorem  causara 
esse  magnam  ad  hoc,  quod  hoc  tempore  concodatur  indul- 
gentia  plenaria,  quam  olim"*  (p.  117),  meritoque  de  glo- 
bulorum  precatoriorum  (vulgo  rosariorum)  usu  disserens 
statuit,  indulgentias  iisdem  additas  concedi  simul  „frequen- 
tantibus  sacramenta  confessionis  et  communionis,  frequen- 
tantibus  etiam  orationes;  ex  qua  re  innumerae  animae 
catholicorum    in   Italia,    Hispania,    Gallia,    Germania,    ut 


'  lufra  pag.  112,  nbi  etiam  decretum  concilii  Tridentini,   qnod 
htic  spectat,  in  nota  exhibetnr. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indulgentiis.    De  Grimauii  doctrina  circa  praede8tinatiouem.    51* 

nostri  (socii  scilicet  ordinis,  cujus  caput  ipse  erat)  norunt, 
ad  Deum  sunt  conversae  et  vitam  mutarunt"  (p.  132); 
nuUo  igitur  modo  expedire,  ut  hujusmodi  indulgentiae 
tollantur,  quum  e  contra  ad  restaurationem  bonae  atque 
christianae  vitae  fidelium,  qui  scopus  fuit  concilii  Tri- 
dentini,  non  mediocriter  cooperentur.  „Ex  frequentatione 
enim  orationis  et  sacramentorum  ultra  professionem  fidei 
in  haereticos  hujus  temporis,  sequitur  etiam  renovatio  et 
reformatio  morum.  Quae  duo  magna  causa  sunt  plenariae 
indulgentiae,  quia  ad  magnam  Dei  gloriam  et  ecclesiae 
utilitatem  cedunt."  Quae  ideo  ex  Lainio  hie  repetita  sint 
ad  illorum  scilicet  nimiam  avaritiam  condemnandam,  qui 
etiam  nostris  temporibus  conqueri  solent,  quasi  thesauri 
indulgentiarum  largitate  inconvenienti  erogentur. 

Ceterum  de  Lainii  doctrina  circa  potestatem,  quam 
ecclesia  habeat  super  defunctos,  et  circa  significationem 
verborum  per  modum  suffragii  in  indulgentiis  pro  defunctis 
judicetur  ex  iis,  quae  de  eadem  materia  fusius  et  accu- 
ratius  disserit  Suarius  in  Disput.  53.  de  Poenit.  etc., 
sect.  3.  0pp.  ed.  Venet.  1748  torn.  19.  pag.  583  s. 

De  codice,  qui  Qtmestiones  de  indulgentiis  continet, 
vide  quae  in  tomo  I.  p.  25*  dicta  sunt. 

6.  Documentum  10.  inscribitur  Suffragium  de  Jo- 
annis  Grimanii,  patriarchae  Aquilejensis,  doctrina^ de  prae- 
desHnatione,  in  ccmcilio  Tridentino  cum  processu  ejusdem 
patriarchae  propositum,  Necessum  est,  ut  banc  inscriptio- 
nem  a  nobis  voto  Lainiano  appositam  paulo  elucidemus. 
Quum  anno  1561  de  novis  cardinalibus  creandis  ageretur 
et  respublica  Ventta  apud  Pium  IV.  instaret,  ut  Joannes 
Grimanius  Aquilejae  patriarcha  hac  dignitate  augeretur, 
summus  pontifex  precibus  reipublicae  obsecundari  posse 
ideo  negavit,  quod  patriarcha  nondum  satis  a  suspicione 
errorum  circa  doctrinam  praedestinationis  purgatus  esset. 
Per  earn  occasionem  a  sacro  officio  inquisitionis  Komanae 
serio  Grimanii  opiniones  examinatae  sunt,  eo  fine  ut, 
siquidem  patriarcha  innocens  inveniretur,  desiderio  rei- 
publicae   fieret    satis.     Adhibiti    sunt    in    quaestione  tarn 


Digitized  by  VjOOQIC 


52*  Prolegomena.    3.  Votum  Tridentinum  X. 

ardua  plures  theologi,  inter  quos  generalis  societatis  Jesu, 
Lainius.  Id  autem,  unde  suspicio  ilia  de  Grimanio  ortum 
duxit,  erat  quaedam  epistola  a  patriarcha  olim  17.  Aprilis 
1547  data  ad  vicarium  suum  Utinensem,  qua  eum  jube- 
bat  suggestum  restituere  cuidain  concionatori,  quern  vica- 
rius  a  praedicando  verbo  Dei  dimoverat  ob  propositiones 
de  praedestinatione  publico  prolatas,  quae  sibi  non  irame- 
rito  falsae  visae  erant;  significaverat  enira  concionator  ille, 
ex  divina  praedestinatione  aut  reprobatione  adimi  potesta- 
tem  horainibus  perdendae  vel  adipiscendae  salutis.  In 
illis  ergo  litteris  Grimanius  hujusraodi  doctrinae  sese  as- 
sentire  indicabat. 

Votum  a  Lainio  hisce  de  litteris  eompositum  in  docu- 
mento  nostro  10.  publici  juris  facimus. 

Ex  ipso  ejus  textu  apparet,  decern  et  octo  propositio- 
nes^ de  quibus  censuram  enuntiat^  a  Lainio  ex  ilia  epi- 
stola tanquam  nota  aliqua  dignas  selectas  esse,  censuram 
autem  festinantius,  quara  voluisset  auctor,  conscribi  de- 
buisse;  qua  de  causa  inconcinnitatem  -etiam  laboris  sui 
humiliter  excusat.  „In  procinctu  itineris"  quidem  (p.  137) 
rem  considerat  (i.  e.  quum  jam  in  promptu  esset,  ut  cum 
cardinali  Estensi  in  Galliam  proficisceretur),  et  „quae  obiter 
et  tumultuarie  occurrerunt"  (p.  152)  calamo  confidit,  — 
verumtamen  non  solum  in  judiciis  theologicis  perspicacia 
et  soliditas  summa  elucet,  sed  etiam  in  aestimando  viro 
in  causam  vocato  et  in  ejus  intentione  ponderanda  maxima 
discretio  atque  circumspectio. 

In  codice  nostro  etiam  aliorum  consultorum  suffragia 
ea  occasione  scripta  conservantur,  sed  nullum  tam  copiose 
et  simul  tam  limate  quaestionem  tractat  quam  votum  nostri 
Lainii.^ 


*  Exempli  causa,  et  nou  minus  ob  magni  yiri  memoriam,  hie  ex- 
scribimus  votam  fratris  Felicia  de  Monte  Alto  o.  s.  Francisci,  qui  fuit 
postea  Sixtus  quintus  papa. 

Ego  frater  felix  Perettus  a  Monte  Alto  s.  Bomaime  et  univer- 
salis iiiquisitiofiis  theologus,  quia  vidi,  Jegi  et  proapexi  litteras  quas- 
d-am  i?"*^  D^i  Joannis  AquUejtfisis  patriarchae  sub  data  Venetiis 
17,  Aprilis  1547  Utinum  Vicario  suo  directas  continefUes  crroreSf  hae- 


Digitized  by  VjOOQIC 


J.  Grimanii  doctriua  de  praedestiuatione.  53* 

Sessio  Romanae  itiquisitionis,  in  qua  ea  vota  coram 
pontifice  legebantur,  habita  est  juxta  vetereiEf  codicem, 
quo  utimur,  die  16.  Septembris  1561  et  conclusum,  ut 
patriarcha  ipse  coram  quaesitoribus  de  doctrina  sua  audi- 
retur.  Verum  etiam  hoc  colloquium  solemne  cum  ipso 
habitum  non  suspicionem  omnem  removit.  Integra  adhuc 
causa  erat,  quum  patriarcha  Romanis  judicibus  tanquam 
sibi  infensioribus  sese  subtraxit.  A  concilio  Tridentino 
rem  suam  judicari  voluit,  exposcente  idem  Veneta  repu- 
blica,  quae  per  oratores  suos  turn  apud  pontificem  tum 
apud  synodum  patrocinium  nimis  fervidum  in  favorem 
patriarchae  exercebat.  Post  magnas  difficultates  superatas, 
jussu  Pii  IV.,  erga  Venetos  maxime  benevoli,  tandem  in 
synod o  Tridentina  coram  judicibus  a  legatis  ex  numero 
patrum  selectis  causa  Grimanii  denuo  discutiebatur.  Die 
17.  Septembris  anni  1563  terminata  est,  sententia  absolu- 
tionis  solemniter  proclamata.  Perspexerunt  nempe  judices, 
ut  Lainianae  sententiae  in  antecessum  datae  verba  adhi- 
beamus,  auctorem  illarum  litterarum  „ipsum  catholicum 
esse,  et  quum  non  esset  in  dogmatibus  ecclesiae  satis 
exercitatus,  scripsisse  bona  fide  et  absque  pertinacia,  quae 
sibi  vera  videbantur."  (p.   137.)^ 

Codex,  qui  nobis  suffragium  Lainii  subministravit, 
idem    plane   esse  videtur,    quem  Pallavicinius   a   cardinali 


reses  et  temeritates  respective  et  suas  responsiones  adjectas  non  fa- 
cere  sati^,  eundem  patriarcham  interrogari  et  examinari  de  fide  et  de 
articulis  contentis  in  litteris  arhitrarer  deheri,  quo  proprio  ore,  quod 
cordis  est  rmmus,  dignoscatur,  an  amhulaverit  in  luce,  salvo  tamen 
semper  meliori  judicio.  Ex  conventu  ss  duodecim  apostolorum  11, 
Septembris  1562.  Idem  frater  Felix  qui  supra  manu  propria"  (Cod, 
fol.  55b.) 

„  Responsiones  litteris  adjectae",  de  quibus  fr.  Felix  loquitur,  in- 
veniuntur  in  Apologia,  quam  Qrimanius  initio  processus  istius  Romae 
instituti  sacro  officio  tradidit.  Etiam  haec  apologia  cum  aliis  actis  ejns- 
dem  causae  in  codice  nostro  descripta  est,  fol.  19  ss.  Lainius  earn  co- 
gnovisse  non  videtur. 

*  De  historia  hujus  processus  consule  Pallavicinii  hist.  cone.  Trid. 
lib.  XV.  c.  6.  n.  6.  6;  lib.  XVI.  c.  5.  n.  8;  c.  11.  n.  U;  Hb.  XXI.  c.  7. 
n.  9-14;  lib.  XXII.  c.  3.  n.  10;  c.  11.  n.  1. 


Digitized  by  VjOOQIC 


54*  Prolegomena.    3.  Votnm  Tridentiniim  XI. 

Albitio  sibi  dono  datum  esse  memorat  lib.  XXI.  c.  7.  n.  8« 
et  lib.  XXII.  c.  11  n.  1.  not.  e.  Nam  non  solum  cardinalis 
Pallavicinii  insignia  in  exteriori  parte  habet,  sed  etiam 
omnia  ilia  scripta  ad  processum  Grimauii  spectantia  eon- 
servat  (manu  aequali  saec.  XVI  vel  XVII.  descripta),  quae 
a  Pallavicinio  tanquam  partes  ejusdem  codicis  memo- 
ran  tur. 

7.  De  justitia  impxitata ,  quod  est  materia  docu- 
menti  XI,  disputavit  coram  synodo  Trideutina  Lainius. 
26.  Octobris  1546,  quum  adhuc  ut  simplex  theologus  pon- 
tificius  negotiis  concilii  interesset.  Interfuerunt  ejus  ora- 
tioni  praeter  praesides  cardinalis  Gienensis,  orator  caesareus, 
archiepiscopi  novem,  episcopi  triginta  quattuor  et  ultra 
quadraginta  theologi.  Eo  tempore  celeberrima  parabantur 
decreta  sessionis  sextae  de  justificatione.  In  quibus  decre- 
tis  condendis  Lainius  tum  per  haereticorum  errorum  refu- 
tationem  tum  per  controversiarum  inter  domesticos  theo- 
logos  agitatarum  elucidationem  generatim  raaximam  partem 
habebat.  Ad  domesticas  autem  de  justificatione  contro- 
versias  pertinet  ea  quaestio  specialis,  quam  in  oratione 
supra  dicta  solvere  satagebat.  In  medium  eam  vocaverat 
Seripandus,  doctissiraus  generalis  eremitarum  S.  Augustini, 
qui  postea,  cardinalis  factus  sub  Pio  IV.,  in  numerum  le- 
gatorum  synodo  praesidentium  assumptus  est  Is  nempe 
assentientibus  contirmautibusque  aliis  ex  suo  ordine  theo- 
logis,  opinionem  defenderat,  ad  id  ut  homini  ante  tribunal 
Dei  constituto  salus  aeterna  adjndicetur  requiri  praeter 
justitiam  infusam  et  merita  justi  imputationem  justitiae 
Christi.^  Legati  praesidentes  pruprium  articulum  propo- 
suerunt  hac  de  re  confectum,  una  cum  altero  articulo,  de 
quibus  simul   theologi   sententias    dicerent.     Tenor    prioris 


'  Cf.  Pallavicinins  lib.  VIII.  c.  11.,  ubi  Seripandi  doctrinam  latius 
expooit,  ailegando  etiam  ejus  orationem  13.  Jalii  1546  habitam  (Thei- 
ner  I,  181),  iu  qua  tamen  de  sola  justitia  prima  (h  e.  intrinseca  no- 
bis) loquebatur,  non  de  secunda,  quae  sit  extrinseca  h.  e  justitia  et 
merita  Salvatoris.  Jnxta  ea  corrige  quae  torn.  II.  p.  158  in  nota  ha- 
bentur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  justitia  imputata.  55* 

articuli  infra  oculis  subjicitur.^  In  ea  suffragatione  a  plu- 
rimis  opinio  Seripandi  impugnabatur;^  rationes  autem,  quas 
8U0  loco  Lainius  contra  banc  justitiam  imputatam  exposuit, 
tanti  momenti  visae  sunt,  ut  post  orationem  adbuc  Dispu- 
tationem  integram  de  eadem  materia  conscribere  debuerit, 
argumentis,  quae  publicae  attulerat,  magis  adhuc  expolitis. 
Eoque  modo  ortum  habuit  dissertatio,  quam  undecimo  loco 
inter  Disputationes  Tridentinas  sistimus.  Qua  putamus 
non  tam  orationem  ipsam  26.  Octobris  habitam  reprae- 
sentari,  quam  potius  novam  elaborationem ;  quod  prodire 
videtur  turn  ex  amplitudine,  tum  ex  defectu  judicii  de 
secundo  articulo  in  codice  utroque  Tridentino  (vide  infra 
p.  192),  tum  ex  iis  verbis  quae  Lainius  in  fine  habet:  „Et 
Laec  sufticiunt  de  tota  quaestione,  in  qua  improbantur,  qui 
novam  banc  induxerant  opinionem  imputatae  justitiae  in 
die  judicii,  in  qua  aliqua  mira,  aliqua  nova,  quaedam 
etiam  falsa  continentur"  (p.  192)^.  Haec  Disputatio  a  Mas- 
serellio,  concilii  secretario,  actis  authenticis  inserta  fuit 
loco  summarii,  quod  alioquin  in  scripta  sua  ex  orationibus 
referre  consuevit;  in  actis  autem  vidit  earn  cardinalis 
Pallavicinius,  qui  indicare  non  omisit,  unicam  cam  esse 
disputationem  Lainianam  de  rebus  concilii  verbotenus 
conservatam,    quam  legere  sibi  contigisset.    (Vide  nostrum 


*  Pag.  163.    De  secundo  articulo  vide  pag.  192. 

'^  De  voto  Alphonsi  Salmeronis  Massarellius  in  actis  concilii  haec 
refert :  „Alphon8U8  Salmeron  soc.  Jesu.  Quoad  primum  de  justitia 
imputativa  etc.  Nos  inhaerente  justitia  formaliter  justi  summus;  sed 
cum  nobis  datur,  gratis  a  Deo  datur  per  meritum  Cbristi,  qui  hujus 
justitiae  meritoria  causa  est.  Quare  haec  justitia  nobis  inhaerens  non 
est  proprie  nostra,  sed  Dei,  sed  Cbristi.  Quando  igitur  comparemus, 
ciun  justitia  Cbristi  corapareraus,  non  ergo  alia  imputativa  egemus.  Prae- 
terea  si  nos  justitia  imputativa  justificaremur,  non  essemus  vere  justi, 
sed  reputaremur,  quod  falsum  est.  Quoad  certitudinem  gratiae  utram- 
que  opinionem  probabilem  esse."^  (Tbeiner  I,  256.) 

"  Addendum  isti  notae  quod  Lainius  pag.  165  in  duodecimo  ar- 
gument© candide  et  audacter  advertit:  „Quod  (ilia  sententia)  ultra  po- 
sitionis  et  ignobilitatem  auctoris  primi,  qui  fuit  Lutberus, 
nt  alii  notarunt,  varietatem  babet  multam  in  se  et  obscuritatem  et 
pngnantiam." 


Digitized  by  VjOOQIC 


56*  Prolegomena.    3.  Vota  Tridentina  selecta. 

torn.  I.  p.  105*).  Ex  Massarellio  Dispittationem  de  justitia 
edidit  Theiner,  sed  mendosissime,  ut  supra  p.  26*  observa- 
vimus;  atque  hoc  judicium  nimis  severum  minime  censeri 
posse,  utramque  Disputationem  nostram  et  Theinerianam 
inter  sese  comparanti  facile  patebit.  In  editione  nostra 
tantum  nonnullos  ex  erroribus  a  Theinero  oommissis  no- 
tavimus,  inter  quos  omissiones  integrarum  linearum  oc- 
currunt;  plurimos  taciti  emendavimus,  id  quod  etiam  de 
votis  sub  num.  XII.  collectis  valet.  Generatim  autem  ad- 
vertere  debemus,  quo  diutius  cum  textibus  Theineri  occu- 
pati  fuimuS;  eo  magis  nos  vidisse^  documenta  Tridentina 
ab  eo  edita  deplorandum  in  modum  per  negligentiara  sive 
suam  sive  scriptorum,  typothetarura  et  correctorum  cor- 
rupta  esse. 

Quod  editionem  nostram  praesentis  Disputationis  de 
justitia  attinet,  id  unum  reliquum  est  ut  animadvertatur, 
exemplaria  duo  hujus  Disputationis  in  codice  Tridentino 
(pag.  26*)  exstantia  saec.  XVII  vel  XVIET.  scripta  esse 
codicemque  ipsum  ad  coUectionem  Mazzolenii  olim  perti- 
nuisse. 

Pulchre  de  defensione  a  Seripando  post  sententias  ad- 
versariorum  adhibita  Pallavicinius  haec  quae  sequuntur 
scribit;  „Nimi8  aegre  ferebat  Scripandus  suum  hujusmodi 
inventum  deserere,  quasi  filium,  quem  undique  oppugna- 
tum  videret.  Liquet  tamen  ex  multis  ejus  defensionibus 
scripto  deinceps  editis,  ipsum  per  novas  interpretationes 
exceptionesque,  more  militis  veterani  ab  adversariis  pressi^ 
retrocedere  quidem^  sed  fronte  semper  adversa."* 

Vota  theologica  selecta.  Non  abs  re  esse  cen- 
suimus,  ex  reliquis  votis  a  Lainio  in  ipso  concilio  pronun- 
tiatis,  de  quibus  Massarellii  acta  a  Theiner  edita  referunt, 
aliqua  seligere  eaque  complementi  gratia  votis  a  nobis 
editis  adjungere  (XII.). 

Sunt  autem  tantum  summaria  quaedam  orationum, 
quarum  tenor  verbalis   non    amplius    exstat;    sed    vel    ex 

»  Lib.  Vlir.  c.  11  n.  12. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  justitia  imputata.    Massarellii  excerpta.  57* 

tenuibus  lineamentis  nobis  conservatis  conjecturara  facere 
licet  de  gravitate  conceptuura  et  argumentorum,  quibus 
ipsae  orationes  splenduerunt. 

Massarellius,  concilii  secretarius,  solebat  ilia  summaria, 
dum  ipsae  orationes  habebantur,  conficere  vol  saltern  eo 
tempore  animadversiones  necessarias  conscribere;  profecto 
id  quidem  non  semper  cum  eadem  attentione  eodemque 
successu.  Nihilominus  optimo  jure  de  bona  mente  sua  et 
de  valore  suorum  notaminum  infra  relata  verba  scribere 
potuit  eodem  loco,  ubi  ipsum  primum  ex  Lainianis  votis 
iheologids  selectis  a  nobis  in  brevem  formam  redigere 
incepit:  „Aliquo8  modos  (argumentandi  a  Lainio  adhibitos 
circa  eucharistiam)  summatim  hie  annotabo,  prout  dum 
ipse  protulit  hodie  sententiam,  percipere  potui;  id  quod 
etiam  in  sententiis  aliorum  theologorum  recitaudis  faciam, 
quando  satis  ad  intentionem  meam,  imo  s.  synodi  sit,  col- 
ligere  ex  discussione  dictorum  articulorum,  quid  in  summa 
ipsi  tbeologi  senserint,  ut  deinde  sancta  ipsa  synodus  juxta 
eorum  judicium  melius  dignbscat  tum  falsitatem  articulo- 
rum ipsorum  tum  veritatem  catholicae  fidei."^ 

Di verso  plane  tempore  singula  ista  vota  sen  orationes 
a  Lainio  in  concilio  dicta  sunt.  Tria  priora,  scilicet  de 
eucharistia,  de  poenitentia  et  de  sacrificio  missae,  adhuc 
theologus  pontificius  protulit,  in  discussione  articulorum 
ex  ordino  theologorum  primus  semper  loquens,  atque  a 
Salmerone,  altero  theologo  misso  a  papa,  exceptus.  Do 
reali  praesentia  Christi  in  eucharistia  (infra  p.  193)  dispu- 
tavit  Tridenti  8.  Septembris  die  nativitatis  B.  V.  M. 
anni  1551,  patribus  materiam  parare  incipientibus  pro 
sessione  XIII,  quae  mense  sequenti  die  11.  celebrata  est. 
De  Sacramento  poenitentiae  (pag.  197)  dixit  20.  Octobris 
1551,  praeparationem  sessionis  XIV  habitae  25.  Novembris 
ejusdem  anni  inde  exorsus.  Sacrosanctam  missam  proprium 
atque  verum  sacrificium  esse  (p.  204)  probavit  7.  Decem- 
bris    1551,    quum    de    definienda  hac  veritate   in  proxima 


'  Haec  verba  praecednnt  phraaim :  rXv^^  igitur  D.  Jacobus  addnxit 
priinum''  etc,  a  qua  Summariam  Massarellii  (infra  pag.  193)  exorditur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


58*  Prolegomena.    3.  Vota  Tridentiua  selecta. 

sessione  XV.  ageretur ;  quae  tamen  definitio  atque  reliqua 
acta  synodi  priraum  dilata  sunt,  ob  adventum  protestan- 
tium  in  sessione  XV.  exspectatum,  et  postea  in  sessione  XVI. 
suspensa  cum  ipsius  concilii  solemni  suspensione. 

Reliqua  vota  tria  pertinent  ad  ultimam  periodum  sy- 
nodi sub  Pio  IV.,  in  qua  Lainius  ut  generalis  cum  suffragii 
jure  sacro  conventui  interfuit.  Atque  horum  primum  qui- 
dem,  in  quo  demonstratur,  Christum  in  coena  se  ipsum  ut 
verura  sacrificium  obtulisse  (pag.  212),  opposuit  die  27.  Au- 
gust! 1562  seutentiae  Seripandi  et  aliorum  membrorum 
concilii  banc  doctrinara  neganti,  idque  tanto  successu,  ut 
contra  eum  aliosque  praelatos,,  qui  ex  sua  parte  stabant, 
adversarii  opinion  em  propriam  non  araplius  palam  defen- 
dere  ausi  fucrint.^  Altera  ex  iis  tribus  orationibus  de  ca- 
nonibus  circa  abusus  in  sacramento  ordinis  seu  breviter 
de  reformatione  (p.  214)  agit;  eam  habuit  die  16.  Junii 
1563.  Cujus  raateriam  ad  quaestionem  de  jurisdictione 
episcoporum  sese  simul  extendentem  jam  supra  in  prole- 
gomenis  tomi  I  pag.  85* — 88*  consideravimus,  ubi  etiam 
judicia  Vicecomitis  et  aliorum  allata  fuerunt.  Ultima  de- 
nique  inter  sententias  tongiores  Lainii  a  nobis  impressas, 
data  2.  Octobris  1563,  eandem  materiam  reformationis 
respicit  (pag.  221),  sed  hie  multo  magis  variam  diversis- 
si masque  partes  disciplinae  complectentem.^ 

De  hac  ultima  solum  oratione  circa  reformandos  mores 
et  de  prima  circa  eucharistiae  sacramentum  adhuc  pauca 
quaedam  advertere  liceat. 

Atque  ad  votum  de  reformatione  quod  attinet,  turn 
ipsa  haec  brevis  delineatio  ejusdem,  tum  alia  plurima  loca 
Lainii  sparsa  per  duos  tomos  praesentes,  aperte  demon- 
strant,  quantopere  vir  Dei,  ecclesiastico  zelo  repletus,  ut 
mores  tum  laicorum  tum  clericorum,  suprema  curia  minime 
excepta,   ad  meliorem  statum   transferrentur   desideraverit 


'  Cf.  Pallavicinius  lib.  XVIIL  c  2,  ubi  etiam  de  variis  formis  et  de 
fundamei^tis  hujos  sententiae  adversae. 

^  Conferatur  de  hac  sententia  judiciam  Calini  ardiiepiscopi  torn.  I. 
p.  87*. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  reformatione  ecdesiae.    De  eucharistift.  59* 

atque  allaboraverit.  Legantur  ex  gr.  ea  quae  juste  pariter 
atque  intrepide  ipsi  pontifici  (iufra  p.  365  ss.)  inculcat  de 
simoniae  vitio  omni  ope  et  severitate  summa  ex  urbe  Roma 
expellendo.  Similiter  in  isto  voto  de  reformatione  haec 
acria  verba  profert:  „Mirum  quod  Roraae  offeruntur  in 
concha  multa  milliaria  aureorum  et  possunt  accipi;  sed 
quatrini,  qui  projiciuntur  in  concha,  quando  aliquis  bapti- 
zatur,  non  possunt  accipi."  (p.  223.)  Ut  autem  in  refor- 
matione cleri  recte  procedatur,  ab  educatione  bona  juven- 
tutis  ecclesiasticae  ex  ejus  sententia  plane  incipiendum 
est.  Incontinentiam  clericorum  prbvenire  ajebat  ex  de- 
feetu  edueationis.  „Educentur  juvenes  in  castitate  et  ha- 
bebimus  castos  sacerdotes."  Ita  in  voto  decimi  sexti 
Junii  1563.  Unde  etiam  maxime  ei  probabatur  consilium 
erigendi  seminaria  clericorum,  notandumque  est,  quod  suf- 
fragio  I'n  favorem  seminariorum  lato  addidit  de  theologia 
scholastica  in  illis  palaestris  studiorum  excolenda:  „Sta- 
tueadi  sunt  plures  magistri  in  diversis  scientiis;  laudav^it- 
que  scholasticos  (referentibus  actis) ;  nam  scholastica  scien- 
tia  valde  illuminat  intellectum."     (lb.) 

De  prima  autem  oratione  circa  eucharistiae  sacramen- 
tum  praeterire  non  possumus,  quae  narrat  Bartolius,  fuisse 
banc  orationem  eandem  in  qua,  ut  superius  memoravimus, 
nullum  se  in  concilio  patrem  ecclesiae  vel  auctorem  alle- 
gaturum  esse  spopondit,  cujus  doctrinam  non  ipse  ex  ejus 
libris  sollicite  perlectis  tanquam  ex  fonte  hausisset.  Eodem 
scriptore  teste  orator  non  minus  quam  per  tres  integras 
horas  auditores  suspenses  tenuit  iisque  pari  mode  per 
doctrinae  profunditatem  ac  per  hurailitatis  sincerae  in 
exordio  data  documenta  sese  probavit.^  Ceterum  eodem 
tempore  Lainius  jam  ilia  febri  quartana  laborare  incipie- 
bat,  quae  ex  laboribus  ingentibus  susceptis  aucta,  inde 
per  decern  menses  iterum  iterumque  eum  affligebat.  Quo 
majoris  pretii  apparere  debet  laus  illis  diebus  eidem  simul- 


*  Quum  Bartoiins  et  alii  ex  isto  exordio  diversa  afferant,  quae  in 
actis  non  habentnr,  aliae  relationes  eaeque  ampliores  de  hac  oratione 
olim  exstitisse  videntnr. 


Digitized  by  VjOOQIC 


60*  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

que  Salmeroni  attributa  ab  Aegidio  Foscarario  o.  Praedi- 
catorum,  viro  magnae  eruditionis,  qui  fuit  postea  episco- 
pus  Mutinensis.  ^Patres  magistri  Lainez  et  Salmeron", 
ita  affirmavit,  „maximo  splendore  disputaverunt  contra  Lu- 
theranos  de  sanctissimo  sacramento  eucharistiae ;  revera 
felicem  me  praedico,  quod  vivere  mihi  concessum  fuerit 
eo  tempore,  quo  homines  duo  tarn  docti  atque  tam  sancti 
in  ecclesia  florent.*^^ 

Hoc  cum  testimonio  sicuti  digno  epilogo  iis,  quae  de 
Disputationibus  Tridentinis  praefanda  erant,  finis  impo- 
natur.* 


Caput  IV.   Prolegomena  ad  Disputationes  et  morales  instruotiones 
seoundae  partis. 

Secunda  pars  hujus  tomi  elucubrationes  varias  Lainii 
complectitur,  quae  nullo  nexu  cum  concilii  Tridentini  rebus 
cohaerent.  Eae  taraen  quum  in  codicibus  a  nobis  per- 
vestigatis  sese  offerrent,  ideo  praetermittendae  non  esse 
visae  sunt,  quia  ad  delineandam  ex  suis  ipsius  scriptis 
Lainii  nostri  indolem  maximopcre  deserviunt.  Neque  ti- 
memus,  ne  quisquam  titulum  Disputationum  Tridentinarum 
toti  operi  inscriptum  eo  nobis  improperet,  quod  quasi  ap- 
pendicis  cujusdam  loco  post  tot  scripta  majoris  momenti 
interni,  et  simul  paulo  majoris  etiam  limae  externae,  Tri- 
dentina  intelligimus,  haec  alia  ingenii  Lainiani  monumenta 
adjungamus. 


'  Bartoli,  Storia  della  comp.  di  Gestii  L'  Italia,  lib.  II.  cap.  5. 
(Opere  ed.  Torino  1825)  pag.  49;  ex  Poland  hist.  soc.  Jesu  ms. 
^  ^  Alia  vota  Lainii,  quae  apnd  Massarellium  occurrnnt,  in  banc 
seriem  nostram  non  admisinius,  quia  plerumque  nimis  breviter  in  iis 
materia  orationia  vel  suffragii  restringitnr.  —  Praeterea  notandum,  ora- 
tionem  Lainii  de  conceptu  immaculato  B.  V.,  quae  apud  plures  memo- 
rator,  vel  ideo  hie  sisti  non  posse,  quia  nunquam  habita,  scripta  vel 
praeparata  nunquam  fuerit.  Etenim  quae  in  vita  Lainii  a  Ribadeneira 
composite  de  hnjnsmodi  oratione  occurrnnt,  ea  Ribadeneirae  non  sunt 
sed  ab  alio  conficta  et  in  primam  ejusdem  editiodem  intmsa  fnemnt 
(Vide  Bartolium  1.  c.  pag.  39  s.). 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  usura  et  variis  contractibus  mercatorum.  61* 

Quod  dictum  momentum  atque  limam  spectat,  non  ii 
sumus,  qui  diffiteamur^  aliqua  quae  in  hac  ultima  parte 
operis  lectori  tradimus,  solummodo  tanquam  historica  do- 
camenta  magni  Lainii  considerari  debere,  ad  colendam 
autem  theologiam  vel  ad  praxim  dirigendam  non  tantum 
hodiedum  conducere,  quantum  propter  auctoris  famam  for- 
sitan  credi  posset;  nonnuUa  enim  ex  iis  solum  quasi 
primis  lineis  consignata  relicta  sunt,  plane  imperfecta  alia 
videntur,  alia  denique  nimium  adjunctis  temporis  et  loci 
scriptionis  adaptata  apparent,  ita  ut  generaliorem  usum 
vix  atque  vix  habere  possint. 

Verumtamen  ex  altera  parte  (ut  aequi  simus)  omnia 
ea  scripta  simul  comprehensa  satis  dilueide  demonstrant, 
quanti  pretii  sit  acumen  mentis  ingeniique  sagacitas  juncta 
pietati  et  zelo  animarum,  si  ad  res  practicas  dijudicandas 
admovetur;  demonstrant,  scientia,  quae  vera  sit,  quam  fru- 
gifera  esse  soleat  ad  vitam  hominum  tarn  singulorum  quam 
societatis  universae  ordinandam;  docent,  quam  amplum 
campum  scientiarum  sacerdos  complecti  debeat,  qui  sua 
doctrina  et  actione  coaevis  solide  prodesse  desiderat. 

1.  Sub  ultimo  hocce  respectu  prae  aliis  sese  commen- 
dat  Disputatio  de  usura  variisque  negoHis  mercatorum,  cui 
primum  locum  assignavimus  (p.  227). 

Sane  vix  uUo  modo  Lainius  ostendere  potuit  melius, 
quomodo  sacerdotes  mores  hujus  saeculi  atque  hominum 
negotia  et  aegritudines,  tanquam  medici  spirituales,  perqui- 
rere  debeant,  quam  hac  sua  elucubratione  morali,  in  qua 
quaestiones  quam  plurimas  de  usura  et  de  cambiis,  post 
investigatam  naturam  singulorum  contractuum  toties  adeo 
implexorum,  cum  maxima  circumspectione  dissolvit. 

Dum  Januae  morabatur  annis  1553  et  1554,  concio- 
nibus  habendis  occupatus,  in  ea  urbe  opulenta  et  mer- 
catorum frequentia  celeberrima  saepius  in  suggesto  de  mo- 
ralitate  variorum  negotiorum  loqui  coactus  fuit.  Id  fecit 
eo  fructu,  ut  non  solum  plurimi  pecunias  injuste  possessas 
restituerent,  sed  etiam  magistratus  edictum  publicaret,  ut 
omnes  mercatores   libros  atque    schedas   contractuum   suo- 


Digitized  by  VjOOQIC 


62*  Prolegomena.    4.  Dispiitatioues  morales. 

rum  publice  ostenderent  a  theologis  et  jurisconsultis  revi- 
dcndas.^  Desideravit  Lainius  (palamque  hoc  pronuntiavit), 
ut  certa  dubia,  quae  circa  contractus  reraanebant,  sanctae 
sedi  decidenda  proponerentur.  Interim  tamen,  volens  in- 
certis  conscientiis  directionem  aliquam  salutarem  exhibere, 
banc  Disputationem  exaravit  in  usum  praecipue,  ut  ap- 
paret,  confessariorum.  Cui  tamen  multa  adjunxit,  quae 
lectoribus  ex  ipsa  mercatorum  classe  adaptata  erant,  id 
quod  praesertim  de  initio  Disputationis,  in  quo  generalia 
principia  statunntur,  et  de  fine  ejusdem  valet.  Hanc  illamve 
partem  forsitan  ipse  etiam  pro  concione  auditoribus  selectis, 
ad  quos  res  pertinebat,  exposuit.^ 

Judicium  Lainii  de  usura  in  genere  aliud  non  est, 
quam  quod  antiquitus  a  legibus  ecclesiasticis  usuram  pro- 
fa  ibentib  us  tradebatur.  Nemo  enim  ignorat,  quam  severe 
jus  canonicum,  insistens  vestigiis  sanctorum  patrum  atque 
adeo  scripturae  sacrae  effatis,  usurae  vitium  generatim  pro- 
hibuerit.  Attamen  advertere  etiam  necesse  est,  Lainium 
cum  antiqua  ecclesia  inniti  supposito  quod  hodie,  mutato 
sociali  statu,  non  amplius  existit;  supponit  siquidem,  ut 
ait,  pecuniam  mutuatam  „ipso  usu  consumi"  (pag.  240), 
neque  parere  ullum  fructum,  sed  sterilem  atque  otiosam 
esse.  („Nec  exigi  debent  ilia  10  pro  fructu  ipsius  pecuniae 
mutuatae,  quia  pecunia  non  parit."  lb.)  Atqui  haec  ad 
tempera  nostra  amplius  non  quadrant,  ubi  pecunia  fere 
sine  ullo  labore  pecuniam  novam  acquirit;  sicuti  etiam 
illud  hodiedum  profecto  non  usu  venit,  quod  affirmat: 
„Nocet  etiam  usura  (modicam  cum  ipso  intelligimus,  non 
excessivam)  publico,  quia  impedit  negotiationem,  quae  pu- 
blico prodest"  etc.  (p.  242). 

Quocirca  ob  mutatam  socialis  vitae  formam  atque  ob 
fluctuationem  rerum  venalium  recentioribus  temporibus  nota 
ilia  decreta  Romana  emanaverunt,  quae  erga  usuram  in- 
dulgentiora   sese  exhibent.     Antilogiam  autem  re  vera  non 


•  Cf.  Boero.  Vita  del  P.  Lainez,  p.  138  sa. 
'  De  manuscriptis  a  nobis  pro  editione  comparanda  adhibitis  vide 
torn.  I.  p.  27*. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  usnra  et  variis  contractibiis  mercatorum.  63* 

inveniri  inter  veterem  praxim  atque  hanc  modernam  in- 
dulgentiam  praeter  alios  breviter  et  clare  demonstrat  P. 
Aug.  Lehmkuhl  in  Theologiae  moralis  torao  I.  n.  1105  ss. 
(2.  edit);  ad  eum  ergo  leetorem  remittimus,  quem  forsitan 
Lainii  argumentatio,  graviter  atque  vivide  contra  omne 
genus  usurae  procedens,  perturbaverit.  Ceterum  vel  Lainius 
largiter  admittit,  ut  si  mutuator  damnum  incurrit  vel  si 
ei  lucrum  cessat,  aliquid  pro  mutuo  accipiat  (p.  240),  sic- 
que  ipsemet  ostium  indigitat,  per  quam  recentior  doctrina, 
nostrae  aetati  accomodata,  legitime  intravit. 

Valor  ergo  hujus  Disputationis  isque  certo  magnus 
in  eo  est,  quod  imaginem  repraesentat  rerum  socialium 
illius  aevi  officiorumque  mercatoribus  tunc  temporis  incum- 
bentium.  Atque  utinam  multi  docti  homines  essent,  qui 
nostra  hac  aetate  eodem  acumine  juridico  et  theologico 
varios  contractus  pecuniarios,  quorum  genera  et  species 
quotidie  non  sine  suspicione  diversimodae  injustitiae  multi- 
plicantur,  pervestigarent  atque  ad  usum  confessariorum 
claritate  Lainiana  exponerent! 

Quod  ut  confirmemus,  non  abs  re  fuerit  sententias  quasdam  per 
hanc  Disputi^tionem  dispersas,  in  nnum  collectas,  oculis  subjicere. 

„Ne  in  genere  tautum  detestantes  usurae  vitium  videamur  negli- 
gere  vel  fugere  sennones  particniares,  qui  in  hoc  et  similibus  argn- 
mentis  teste  philosopho  utiliores  et  aptiores  sunt!''  (p.  321.) 

,,Xeque  dicat  aliquis,  sufficere  definitiones  in  hac  re  olim  factas^ 
quia  videmus  per  subtilitatem  mercatorum  multa  negotia  inventa,  non 
solum  non  decisa  a  sede  apostolica,  sed  neque  cognita  doctoribus  etiara 
modemis,  qui  de  usura  scripserunt'^  (314). 

„Subtilitas  enim  mercatorum,  ducente  eos  cupiditate  —  ,lucema' 
siquidem  ,inipiorum  est  peccatum*  (Pro v.  21,  4)  —  tot  technas  invenit, 
nt  tIx  facta  nuda  ipsa  perspici  possint,  nedum  dijudicari;  ex  quo  qui- 
dem  factum  est,  ut  modemi  tractatores,  sive  theologi  sive  juris  periti, 
inter  se  varii  sint  et  dissoni*'  (228). 

„Admonendi  essent  confessores,  ut  hujusmodi  homines  ad  se  ve- 
nientes  interrogarent  et  exigerent,  ut  negotia  sua  explicarent;  quia 
experientia  testatur,  quod  hujusmodi  mercatores,  etiam  qui  probi  et 
sanctnli  videntur,  non  explicant  in  confessione  negotia  sua,  sed  tantum 
dicunt,  se  nihil  in  his  scrupuli  habere,  et  ideo  illis  omissis,  quae  gra- 
yissima  sunt  et  maxime  seria,  de  quibnsdam  tantum  levibus  naeniis  se 
in  confessione  accusant'*  (815). 

„Mercator,  theologura  et  jurisperitum  paene  despiciens,  se  solum 


Digitized  by  VjOOQIC 


64*  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

in  hac  re  peritum  asserit  et  doctores,  ut  minus  expertos,   in  negotiis 
refugit  judices"  (229). 

^Quantum  ad  scientiaui  attinet,  is  convenienter  tractare  potest 
de  hujnsmodi  contractibus,  qui  a  mercatoribns  diuturna  et  fi- 
deli  collatione  didicerit  facta  ipsa  et  negotia,  ex  scriptu- 
ris  antem  et  philosophia  morali  didicerit  principia  di- 
vinae  et  naturalis  aequitatis,  a  jurisperito  vero  ea,  quae 
ex  lege  humana  pendent"  (229.  230). 

2.  Tractatus  de  simonia  ad  PauIumlV.  Jam 
Pauliis  papa  tertius  reformationi  curiae  Roraanae  diligen- 
tem  operam  dederat.  Cujus  rei  testis  est  „ Consilium  de- 
lectorum  cardinaliura  de  emendanda  ecclesia",  compositum 
sub  ejus  pontificatu  anno  1536  exeunte  vel  1537  ineunte; 
testis  item  est  aliud  „ Consilium  quatuor  electorum  a 
Paulo  III.  super  reformatione  s.  Roraanae  ecclesiae,"  eo- 
dem  anno  1537  mense  Julii  vel  paulo  post,  ut  videtur, 
summo  pontifici  oblatum.^ 

Occasione  posterioris  ^Consilii"  diversitas  aliqua  opi- 
nionum  circa  taxas  curiae  solvendas  sese  patefecit,  fuitque 
haec  eadem  sentiendi  diflferentia,  ob  quam  postea  Lainius 
tractatum  nostrum  De  simonia  ad  Paulum  IV.  conscri- 
bere  invitatus  est.  Inter  quattuor  enim  cardinales,  qui  a 
Paulo  III.  ad  illud  ^Consilium"  secundum  praesertim  de 
corrigendis  negotiis  Datariae  apostolicae  exarandum  desti- 
nati  erant,  scilicet  Simonetta,  Ginuccius,  Caraffa  et  Con- 
tarenus,  hi  ultimi  duo,  severiori  disciplinae  indulgentes, 
censebant,  non  licere  in  usu  potestatis  spiritualis  taxas  ac- 
cipere,  etiamsi  eae  minima  ut  pretium  ipsius  usus  sume- 
rentur;  alii  duo  e  contra  judicarunt,  hunc  morem  taxarum 
non  esse  inhonestum  neque  „deformitatem  simoniacam"  in 
eo  contineri.  Unde  evenit,  ut  solum  priores,  Contarenus 
et  Caraffa,  consilio  subscriberent,  accedentibus  Hieronymo 
Aleandro  archiepiscopo   Brundusino  et  Thoma  Badia   ma- 


^  Prima  vice  editum  a  Fr.  Dittrich  in  pRegesten  und  Briefe  des 
Cardinals  Casparo  Contarini  (Braunsberg  1881)"  p.  279—288.  Denuo 
editum  anno  sequenti  a  DOllinger,  quem  dicta  editio  fugerat,  in  ,3ei- 
tr&ge  zur  polit.  Geschichte  der  sechs  letzten  Jahrhnnderte  (Wien  1882)" 
torn.  m.  p.  208-219. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  IV.  65* 

gistro  B.  palatii.  Posteriorum  vero  sententia  expressa  at- 
que  defensa  exstat  in  libello  quodam,  quod  nuperrime  Fr. 
Dittrich  primus  publici  juris  fecit  et  cujus  titulus  est: 
^Sixti  IV.  summi  pontiiicis  ad  Paulum  III.  optimum  pon- 
tificem  maximum  compositionum  defensio**^;  in  eo  Six- 
tus  IV.  loquens  ficte  inducitur,  quia  sub  ipso  praxis,  quam 
auctores  vindicant^  initium  vel  potius  incrementum  ceperat. 

Quum  Joannes  Petrus  Caraffa  a.  1555  solium  ponti- 
ficium  conscendisset,  Paulus  quartus  appellatus,  sine  mora 
vir  plenae  emendationis  ecclesiae  semper  studiosissimus 
res  Datariae  romanae  denuo  examinare  aggressus  est  ' 
Lainium  tunc  Romae  morantem,  erga  quem  benevolentem 
animum  nunquam  occultaverat,  ad  se  vocavit,  de  refor- 
mationis  modo  atque  via  eum  consulturus.  Atque,  ni  fal- 
limur^  eo  tempore  quaestionem  eidem  (et  fortasse  aliis 
simul  theologis)  proposuit^  quae  in  praesenti  Disputatione 
de  simonia  ventilatur^  nempe  „Num  liceat  pro  usu  pote- 
statis  spiritualis  commodum  aliquod  temporale  percipere." 

Levi  negotio  Lainius  ostendit,  1^  licere  aliquid  acci- 
pere  ad  sustentationem  minisiri,  et  2^  non  licere  quidquam 
sumere  ut  pretium  usus  potestatis.  Gravem  autem  laborem 
ei  facessit  tertius  sensus  interrogationis,  id  est  an  liceat 
percipere  commodum  temporale  pro  usu  potestatis,  si  non 
accipitur  proprie  ut  pretium  compensativum  gratiae,  sed 
tamen  vi  taxae,  ,,qua  persoluta  conceditur  gratia  petenti 
et  non  aliter^ ;  id  quod  Romae  fiebat  tam  a  datario  quam 
a  ministris  summi  poenitentiarii  et  cancellarii.  Plurimis 
rationibuB  allatis  respondet  negative  ad  banc  tertiam  par- 
tem quaestionis.  Summa  vero  argumentationis  ejus  hue 
redit,  quod  ejusmodi  exactiones  et  solutiones  taxarum  saepe 
veram  simoniam,  semper  autem  speciem  simoniae  et  fide- 
lium  offensionem  adjunctam  habeant  (p.  361.  362).  Unde 
in  fine  gravibus  verbis  summum  pontificem  (^christianorum 
pastorem^  ovem  tamen  Christi^,   bonis   exemplis   omnibus 


1  Bnmsbergae  1888,  typis  HegneaniSi  11  pp.  4^  Ex  praefatione 
^tofk  notitias  supra  allatas  deprompsimns. 
*  Cf.  Baynaldns  Annal  ad  a.  1566  n.  1. 


L  a  i  n  e  z  f  \  ou  Trldentin*. 


Digitized  by  VjOOQIC 


66*  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

antecedere  obligatum)  monet  atque  hortatur,  ut  sublatis 
taxis,  ea  tantura,  quae  ad  sustentationem  ininistrorum  ne- 
cessaria  essent,  exigi  in  futurum  permittat. 

Haec  quidem  Lainius  scribebat,  ut  apparet,  experien- 
tia  tristi  edoctus,  non  paucos  ex  curiae  officialibus  revera 
simoniae  vitium  committere  in  causis  etiam  per  se  non 
inhonestis.  Praeterea  maximum  desiderium  efficacis  re- 
formationis,  quo  tenebatur,  vivumque  studium  abusus  sem- 
per denuo  pullulantes  radicitus  tollendi  in  ejus  judicia 
scripto  illo  comprehensa  influebat. 

Alioquin  celari  minime  potest,  bonis  rationibus  fundari 
mitiorem  censuram,  earn  videlicet,  quae  abusus  quidem 
vere  simoniacos  in  administrandis  taxis  gratiarum  omnino 
reprobat,  ipsum  tamen  usum  taxarum  moderatum  pro  justo 
atque  legitimo  declarat.  Ita  posteriores  judicarunt.  Sane 
optimi  quique  theologi,  quaestionibus  de  simonia  accura- 
tius  ad  trutinam  revocatis,  hodie  docent,  licite  accipi  pe- 
cuniam  ex.  gr.  occasione  dispensationum,  titulo  commuta- 
tionis  sen  eleemosynae  vel  sustentationis  onerum  pontifica- 
tus,  ad  subveniendum  ecclesiae  necessitatibus,  ut  templo- 
rum  et  missionum,  vel  ad  alios  pios  usus,  ut  ad  pauperes 
sublevandos  et  ad  nosocomia  dotanda.  In  hoc  enim  nullum 
vestigium  occurrit  contractus  illius  (sive  expliciti  sive  im- 
pliciti)  dandi  vel  accipiendi  spiritualia  pro  temporalibus, 
qui  ad  simoniae  vitium  constituendum  necessarius  est;  ne- 
que  fit  aequiparatio  rei  temporalis  cum  spirituali  ex  mo- 
tivo  primario  unum  pro  altero  ceu  pretio  aut  justa  com- 
pensatione  habendi.  Qua  tamen  in  re  ut  simoniae  omnis 
aditus  fortius  praecludatur,  sacra  sedes  propriis  brevibus 
statuit,  quantum  taxae  occasione  variarum  gratiarum  tri- 
buendum  sit.^ 

Neque  tamen  ideo  votum  nostrum  Lainianum  merito 
8U0  privatur;  cujus  vel  effata  sanctorum  patrum  plurima 
de  vitio  simoniae  adducta  pulcbrum  ornamentum  sunt 
(n.  9  pag.  335  — n.  12  pag.  340;  n.  17  p.  348  s.),  cujus- 


*  Gury-Ballerini  Theol.  moral,  editio  octava,  Romae  typ.  Propag. 
I.  nr.  295  pag.  286, 


torn.  I.  nr.  295  pag. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia.    III.  De  vectigalibus.  67* 

que  pretium  singulare  atque  propriuni  in  eo  consistit,  quod 
sincere  atque  intrepido  sermone  latebrae  omnos,  in  quas 
simoniacus  animus  curialium  refugere  possit,  deteguntur. 
De  manuscripto  codice,  in  quo  hie  tractatus  sistitur, 
vide  dicta  toin  I.  p.  27*. 

3.  Quaestiones  theologicae  de  vectigalibus. 
Confessarii  societatis  Jesu  Venetiis  degentes  adierant  Lai- 
nium,  qui  turn  fortasse  provincialis  munere  fungebatur, 
petentes,  ut  brevem  instructionem  de  quaestionibus  mora- 
libus  vectigalia  attinentibus  in  usum  ipsorum  componeret. 
Praesenti  elaboratione  rogantibus  satisfacit,  eo  desiderio 
ad  scribendum  motus,  ut  medicina  afferatur  (sic  ipse  ait 
pag.  400)  „animabu8  lidelium  christianorum,  quos  invenio 
quotidie  illaqueatos  istis  exactionibus.^  £x  adjunctis  scri- 
ptionis  provenit,  ut  saepius  de  rebus  venetis  parti culariter 
loquatur,  veluti  pag.  391,  393  et  399,  et  ut  nominatim 
de  sic  dicta  „messitaria^  illic  usitata  (392)  atque  de  „immo- 
derata  gabella  vini*^  in  ea  urbe  exigi  solita  (396)  exponat. 
Ob  difficultatem  vero  singularem,  quae  pluribus  casibus 
soivendis  inerat,  Laiuius  hunc  tractatulum  Romam  misit 
ad  8.  Ignatium,  ordinis  parentem,^  ut  ipse,  quam  senten- 
tiam  filii  sui  sequi  deberent,  ostenderet.  Ceterum  ista  dis- 
sertatio  plus  uno  loco  formam  satis  incompletam  prae  se 
fert;  id  quod  aiiquatenus  etiam  culpae  scriptoris,  qui  valde 
oscitantem  sese  exhibet,  deputandum  est.  (Cf.  torn.  I. 
p.  28*.) 

4.  De  beneficiis  ecclesias  ti  ci  s  instructio 
ad  usum  confessariorum.  Ita  inscribimus  tres  in- 
structiones,  quae  in  codice  D  (torn.  I.  p.  27*)  titulis  sepa- 
ratis  ornati  sunt:  De  pluralitate  beneficiorum  (infra  p.  401), 
De  residentia  (410)  et  De  pensionibus  (414);  nam  unam  simul 
instructionem  efformare  videntur,  quae  ad  eundem  finem 
composita  sit.     Non  expresse   quidem  Lainio  vindicantur; 


»  Pag.  400:    „Ad  tuam  R.  P.  (id  est  reverendam  patemitatem) 
confugimus"  etc. 


Digitized  by  VjOOQIC 


68'  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

sod  quum  totus  codex  solum  talia  opera  contineat,  quae 
merito  pro  Lainianis  habentur^  quumque  insuper  eadem 
manus,  quae  Lainii  y,Modum  conservandi  spiritum"  (t.  I. 
p.  24*  n.  4)  ejusque  opusculum  „De  fuco  et  omatu  mu- 
lierum"  in  hoc  codice  contenta  scripsit,  etiam  illam  tripli- 
cem  instructionem  ibidem  consignaverit,  dubium  fundatum 
nullum  de  paternitate  instructionis  relinqui  videtur;  acce- 
dit  quod  eadem  elucubratio  satis  clare  demonstrat  indolem 
particularem  laborum  Lainii  nostri^  quae  etiam  in  festi- 
nanter  scriptis  cognoscitur. 

Primum  scriptum  (primum  caput  apud  nos  appellatum) 
„ex  ipso  jure  et  doctoribus"  quaedam  excerpit,  quae  in- 
serviunt  ad  tres  ^suppositiones"  de  pluralitate  be- 
neficiorum  statuendas,  ex  quibus  deinde  quattuor  „re- 
gulae  a  confessoribus  adnotandae^  deducuntur.  Similiter 
secundum  caput  tres  suppositiones  de  residentia  cum 
quattuor  regulis  praebet ;  tertium  autem,  de  pensionibus, 
post  duas  suppositiones  regulas  tres  exponit. 

Praesertim  in  suppositionibus  primi  capitis  optime 
cemitur,  quomodo  doctrina  de  jure  divino  et  de  naturali 
recte  applicata  quasi  quandam  basim  iirmissimam  continet 
ad  doctrinas  canonisticas  speciales  stabiliendas.  Neque 
minus  sapientis  discretionis  exemplum  ea  offerunt,  quae 
de  ^utilitate  et  necessitate  ecclesiae^  a  regulis  dispensante 
observantur  p.  405  s.  et  410. 

TempuSy  quo  tota  instructio  a  Lainio  scripta  sit,  inde 
circiter  erui  potest,  quod  primum  quidem  decretum  con- 
cilii  tridentini  de  residentia  memoratur  (p.  411),  alterum 
autem  ejusmodi  decretum  hue  spectans  auctori  adhuc 
ignotum  est ;  quare  quum  decretum  primum  in  VI.  sessione 
a.  1547  conditum  sit;  secundum  autem  in  sessione  XXIII. 
anno  1563,  origo  instructionis  ad  tempus  intermedium 
inter  hos  annos  referendus  est 

Manuscripti  textum  saepe  emendare  coacti  fuimus, 
quin  singulis  locis  id  in  notis  crediderimus  indicandum; 
id  quod  etiam  de  aliis  opusculis  praesentis  tomi  semel 
hoc  loco  dictum  sufficiat. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  De  beneficiis.    V.  De  muneribns  episcopalibas.  69* 

5.  De  muneribus  episcopalibus  rite  obeun- 
dis  instructiones  diversae.  Quae  sub  hac  inscri- 
ptione,  a  nobis  addita,  sequuntur  instructiones,  a  mauu 
alia  saeculi  XVI.  eidem  codici  ultimo  loco  adjunctae  in- 
veniuntur.  Ortae  eae  esse  videntur  ex  petitione  alicujus 
inter  plures  illos  episcopos,  quibus  Lainius  per  longum 
tempus  suorum  apostolicorum  itinerum  intimius  junctus 
fuit,  quique  ejus  consilia  et  auxilia  pro  gubernandis  dioe- 
cesibus  frequenter  implorabant.  Libellus  iste  solum  ea, 
quae  novello  episcopo  scitu  maxime  necessaria  sunt^  ad 
usum  visitationum  et  oxaminum  ut  ita  dicamus  manualem 
comprehendit,  nee  ullo  mode  accuratius  in  res  per  series 
suas  recensitas  inquirit;  immo,  vel  juxta  leges  ecclesiasti- 
cas  tunc  temporis  valentes  non  omnia  plene  et  sufficienter 
indicata  esse,  forte  quispiam  baud  immerito  arbitretur. 

Romae  scriptum  esse  libellum,  apparet  ex  verbis,  quae 
p.  441  leguntur:  „Romae  has  regulas  diligenter  servamus", 
scil.  in  examinibus  clericorum;  atque  huic  loco  scriptionis 
respondent,  quae  de  praxi  romana  particulari  afFeruntur, 
ut  p.  436:  „Ad  titulum  patrimonii  nullus  aut  pauci  ad- 
mittuntur  (sacris  ordinibus  initiandi)  hoc  tempore  Romae 
ex  speciali  prohibitione  pontificis  Pii  papae  IV." 

Quibus  ex  verbis,  coUatis  iis  quae  ex  jure  antiquo 
ante  concilii  tridentini  finem  vigente  docentur,  ex  gr. 
p.  436  de  aetate  ordinandorum,  etiam  tempus  scriptionis 
satis  accurate  conjici  potest.  Nam  ex  una  parte  post 
initium  pontificatus  Pii  IV.,  i.  e.  post  26.  Decembris  1559, 
auctor  scribere  debuit,  ex  altera  autem  parte  opus  finiisse 
censendus  est  ante  sessionem  XXIII.  concilii  tridentini,. 
in  qua  de  aetate  ordinandorum  aliter,  atque  ipse  ex  prae- 
cedenti  usu  statuit,  decretum  est.^ 

6.  Institutio  scholaris  christiani.  In  hac 
institutione  effata  sacrae  scripturae,  conceptus  diversi  de 
scientiis  addiscendis  et  monita  praxi  accommodata  invicem 
ad  seriem  quandam  admonitionum  connectuntur.     Singula. 


»  Sess.  XXni.  (die  16.  Julii  1563)  De  reform,  cap.  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


70*  Prolegomena.    4    Disputatioues  morales. 

autem  tanta  brevitate  expressa  sunt  et,  quod  ad  ordinem 
attinet,  tarn  incomplete  proposita,  ut  aliud  esse  non  vi- 
dentur  quam  primae  ac  summae  quaedam  delineationes 
pro  exhortationibus  ad  juvenes  litterarum  studiosos  haben- 
dis.  Porro  expositio,  prouti  in  unico  codice  manuscripto 
D  relicla  est,  (quam  infra  fideliter  imprimi  curavimus), 
Don  secundum  unum  eertum  schema  procedit;  id  quod 
ex.  gr.  ex  uota  nostra  6.  pag.  459  perspicuum  fit,  et  ex 
eo  etiam  confirmatur,  quod  initio  manuscripti  (infra  p.  442 
nota  1)  materia  totius  institutionis  aliter  dividenda  indi- 
catur,  quam  revera  in  decursu  dividitur.^  Ergo  aliud 
secundum  schema  aliusque  rerum  ordo  primae  descriptioni 
Institutionis  hujus  intermixtum  videtur,  sive  ab  auctoro 
Lainio,  qui  forsitan  notata  prius  facta  propter  alias  novas 
exhortationes  habendas  immutavit  neque  tamen  perfecte 
novum  scliema  elaborare  voluit,  sive  ab  inscio  quodam 
scriptore,  qui  laborem  priorera  et  postcriorem  confudit. 

Atque  hoc  loco  observandum  est,  nullum  nobis  occur- 
rissc  manuscriptum  opusculorum  Lainii  tam  negligenter 
consignatum  quam  hoc  exemplar  Institutionis;  unde  cor- 
rectiones  textui  adhibendae  tot  erant,  tit  eis  enumerandis 
simpliciter  supersederemus;  cujus  rei  loco  videat  lector 
notas  nostras  4.  pag.  453  et  2.  pag.  448,  quae  cumulos 
mendorum  scriptoris  ante  oculos  ponunt. 

Generatim  tamen  sequens  sententiarum  ordo  in  hac 
Institutione  observatus  esse  cernitur. 

Primum  de  fine  scliolaris,  et  quidem  christiani,  agitur 
usque  ad  paginam  446;  attamen  jam  p.  444  de  mediis 
obiter  serrao  instituitur.  Secunda  pars,  quae  totam  reli- 
quam  Institutionem  complectitur,  media  recenset  ad  hunc 
fineni  conducentia ;  quattuor  enim  dentes  proponit  (totidem 
apud  nos  capitibus)  quasi  clavis  alicujus,  thesaurum  sa- 
pientiae  recludentis.  Primus  dens  est  gratia  seu  religio, 
cujus  sexdecira  partes  enumerantur;  alter  est  natura  apta 


*  Nam  „rle  christiano  scholari",  «le  quo  seciindo  loco  aj2:endum 
asset,  speciatim  nullibi  agitur,  sed  tota  haec  tractatio  cum  prima  parte 
in  unum  conflatur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani.  71* 

cum  quattuor  proprietatibus ;  tertius  autem  et  quartus 
magis  obiter  indicati  tantum  quam  descripti  sunt,  scilicet 
exercitium  et  summa  quaedam  adminiculorum  extemorum. 

Non  obstantibus  festinationis  vestigiis,  quae  in  toto 
labore  sese  produnt,  auctor  hinc  inde  pulcherrimos  eosque 
profundos  conceptus  praebet,  ut  ex.  gr.  de  intellectu  agentc 
pag.  456.  In  genere  autem  ditissimam  spissamque  materiam 
adhortationum  ac  lectionum  pro  scholaribus  habendarum 
congerit;  conferantur  ex.  gr.  pag.  445  s.,  ubi  de  pretio 
verae  sapientiae,  et  pag.  458  s.,  ubi  de  memoriae  facultate 
ejusque  diligenti  cultura  loquitur. 

Ad  calcem  Institution  is  in  eodem  codice  adnectitur  infra 
sequens  tabella;  cujus  prima  ac  tertia  pars,  scilicet  de 
natura  et  de  gratia,  fere  totam  Institutionis  nostrae  materiam 
delineant,  quatenus  in  primo  et  altero  dente  clavis,  de  quo 
supra,  continetur;  secunda  autem  pars  tabellae  forsitan  ad 
eam  divisionem  Institutionis  referenda  est,  quae  in  nota  1. 
pag.  442  significatur,  sed,  ut  dictum  est,  in  nostro  exem- 
plar! non  observatur.    (Vide  tabellas  pagina  sequenti.) 

7.  De  fuco  et  ornatu  mulierum.  Ab  hoc  pui- 
cherrimo  et  bene  elaborato  scripto  (p.  464  ss.)  incipit  ul- 
tima series  elucubrationum  auctoris  nostris^  earum  nempe, 
quae  ad  usum  concionatorum  magis  directe  pertinent. 

De  fuco  mulierum  aut  Lainius  ipse  conciones  habuit, 
quarum  schemata  inter  chartas  ejus  relicta  hie  repraesen- 
tantur,  —  aut  saltem  ut  a  suis  sociis  efficaciter  praedica- 
retur  desideravit,  iisque  ideo  hunc  tractatulura  commodioris 
praeparationis  gratia  exaravit. 

Quamcunque  autem  originem  haec  elaboratio  lia- 
buerit,  illud  certo  legenti  facile  constabit,  in  ea  contra 
ornatum  excessivum  argumenta  tam  ponderose  et  acute 
evolvi,  rursusque  excusationes  et  effugia  culpabilium  tam 
ingeniose  et  tarn  accommodate  ad  vitam  praximque  quoti- 
dianam  dissolvi  atque  obstrui/  ut  de  hac  materia,  [aeq.p.  74*] 


*  Cf.de  object ionibus  solutis  praesertim  n.  25  ss.  p  488  ss. 
De  confessariis  et  „ consul toribus,  qui  studio  placendi  attracti"  „hu jus- 
modi  abusum  levem  dicunt",  n.  12  p.  494  praeclare  agitur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


72* 


Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 


I. 

latsrae 
parten. 


Aptum;  a) 


Ingenitun 


Juvandum 


Ineptum;  b) 


Me- 


f  Ration  alis. 
I  Sensitiva 


moria  |   vel  sensu- 
'    alls. 


Finis  iinde 
perfectio 
videtur 


a)  Gratitudine. 

Cautela  cunctorum  vitiorum. 

Oratione. 

Temperantia,  exercitio. 

b)  Patientia,  erga  Deam  laade» 
Oratione. 
Temperantia. 

Exercitio. 
Praeceptore  adjavante. 


Meditatione. 

Repetitione. 

Vocali  intelle- 
ctione. 

Ordine. 

Delectatione 

ob  intellectum 
vel  amorem 
concentuum. 

Arte  locorum. 

Cibo,  medicina 

Tempore,  ma- 
ne vel  dnm 
itur  cabitnm. 


Recolere 

Deum. 

Jnvare  ad  vir- 

tutes  et  fu- 

gam  peccato- 

^ 

rum. 

Juvare  ad  glo- 

0j  ^ 

riam. 

^ 

Juvare  ad  sci- 

entiam. 

Unde    pretio- 

sum  donum. 

Inclinatio 


Fortis. 

Descendebs  ad  media. 
Delectans. 
Immorari  faciens. 
Penetrare  faciens. 


f  Exercitio. 

}  1 


Juvatnr  {  Habitu. 

i  Inventione. 


Corpus 


Sanum. 

Molle  came  sen  bonae  complexionis. 


Bonorum  organorum. 


Visus. 

Auditus. 

Memoriae. 

Imaginatiouis, 
Sensitivae, 
Cogitativae. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani. 


73* 


D. 


Anditio. 


Lectio. 


Necessaria  fidei  et  intellectui. 
Utilis  ad  natnralia  et  supernaturalia. 
Attenta,  ne  perdatur  tempus,  substantia  et  honor. 
Patiens  sen  mansueta. 
Benevola. 
Docilis 

Vis  facienda  somno  et  distractioni. 
Necessaria  et  utilis  ad  ea,  quae  auditio. 
Certa,  non  vagans,  ut  fastidiosus  stomachus. 
Attenta,  ut  capiatur. 
Devota,  ut  afficiat. 

Sonora,  ut  imprimatur  res  per  auditnm  etiam. 
Moderata,  ex  consilio,  non  lassitudine. 
Meditatio  ^  -A-ssidua,  quia  ab  eo  omnis  ars  et  scientia. 
'X  Ordinata  a  notioribus  incipiens. 

Repetitio.  Amice. 

I  Quaerendo.  I  I  Urbane. 
I  Docendo.      \  <  Sine  ira. 

I  Disputando.  I  I  Breviter.  [amando. 

Scribendo.    ^     Humiliter  acquiescendo   vero  et  id 
Perseverantia  necessaria;  magnum  enim  animal  diu  clausum  reti- 
netur  in  utero  matemo,  priusquam  in  lucem  edatur. 

Propter  ipsam  sapientiam  tantum. 

Divitiarum  causa. 

Deliciarum. 

Omnium  supra  dictonim. 

Omnium  cum  Deo. 

Sed  Deum  cognoscendi. 


Collatio. 


Ul. 

leUgio 

ses 

gritii, 
ciju 

ptrtM 
nit 


Intentio  bona  non 


Oratio 

Puritas  conscientiae,  quae  habet  potissimum 

Verbuui  Dei. 

Obedientia  eorum  quae  discimus. 

Fides  /P^^-. 


Spes 


I  Proximo. 


/ 


Dei. 


Dilectio    <  Praeceptoris. 
'  Condisc'puli 
Delectatio 

'^°^^''  {  Praeceptoris. 

fAlimentis, 

I  Joco. 


/  Deum. 
Humiiitas  ad  |  Praeceptorem. 
^  Scientiam. 


Temperantit 


Fortitude  in 


Carnem. 

Ingenium. 

Memoriam. 

Extranea  impedimenta. 

Sapientia  effodieuda. 


Digitized  by  VjOOQIC 


74*^  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

[contin.  apag.  71*]  nostro  saeculo  profecto  non  minori  sollici- 
tudine  a  concionatoribus  tractanda,  vix  quidquam  magis  ac- 
curatum,  theologicum,  grave  litteris  consignatura  existat. 

Quodsi  cuiquam  paulo  severiora  videntur,  quae  Lai- 
nius  de  facilitate  committendi  peccata  mortalia  per  fucum 
et  ornatum  excessivum  docet,  (et  revera  non  singula,  quae 
de  gravitate  culpae  affirmat,  sine  clausulis  hodiedum  ab 
auctoribus  admittuntur),  ille  sequentia  etiara  considerare 
non  opiittat. 

Tunc  temporis,  „in  hoc  corrupto  saeculo"  aitLainius, 
et  ;,praesertim  in  quibusdam  corruptioribus  civitatibus" 
(n.  10  pag.  471)  singulares  prorsus  excessus  in  adhibendo  or- 
natu  committebantur.  Ex  novo  orbe  ante  pauca  decennia 
invento  opes  effluebant  in  urbes  alioquin  ditissimas  et  no- 
bilium  familiarum  flore  frequentissimas.  Nova  simul  genera 
fuel;  cerussae,  purpurissi,  stibii,  aliorumque  sive  ad  faciei 
sive  ad  vestium  cultum  attinentium  invehebantur.  Non 
mirum  certo,  si  pompam  mundanam  nimium  nutritam  fuisse 
indeque  natum  luxuriae  incrementum  omnino  lugendum, 
audimus  a  scriptoribus  coaevis  plurimis.  Eas  autem  urbes 
praesertim  haec  calamitas  invasit,  quae  ad  coronam  hispa- 
nicam  pertinebant  et  portus  opportunitate  mercatoribus 
facilius  patebant.  Porro  non  alienum  a  verosimili  est, 
Lainium  in  hujnsmodi  urbe  de  materia  in  nostro  opusculo 
tractata  in  suggesto  egisse,  ex.  gr.  quum  Panormi  (quae 
urbs  cum  regno  Siciliarum  Hispaniae  regi  subdita  erat) 
per  longius  terapus  a.  1549  et  1550  apostolieo  labori  in- 
sudavit,  semper,  ut  constat,  nobilioribus  familiis  hispanis 
prae  aliis  prodesse  soUicitus.  Et  forsitan  hue  referendum 
est,  quod  in  opusculo  num.  25  pag.  489  de  ^majoribus 
nostris"  loquitur  (Hispanos,  ut  ex  seqaentibus  constat, 
intelligens),  qui  „distinctionem  inter  divites  vel  nobiles  et 
mediocres  servaverint^  quin  apostolorum  praecepta"  contra 
tortos  crines  aut  aurum  aut  margaritas  vol  vestem  pretio- 
sam  (I  Tim.  2,  9.  10)  transgrederentur.  * 


*  Cf.  ea  quae  paulo  antea  in  eadem  pagina  de  India  occidentali- 
bu8  scribit. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatu  mulierum.  75* 

Praeterea  ipse  Lainius  advertit,  praecepta  apostolica 
commemorata  non  prohibere  sub  mortali  ornatura,  ^si  in- 
tentio  omantis  se  et  fucantis  non  sit  alios  allicere  ad  pec- 
catum  mortale,  nee  excessus  sit  tantus,  ut  sit  contra  Dei, 
vel  sui,  vel  proximi  charitatera,  nee  affectio  sit  tanta,  ut 
in  eo  ornatu  vel  fuco  constituatur  ultimus  finis."  (n.  6 
pag.  468.)  Quibus  similia  postea  repetit,  ubi  ait,  id  quod 
de  mortali  peccato  docuerat,  „de  universe  abusu  vel  ali- 
qua  magna  ejus  parte"  intelligendum  essse;  ,,nec  enim 
semper  peccatum  mortale  putarem  abuti  alienis  capillis, 
vel  anellis,  vel  chirothecis  excedentis  pretii  et  similibus;" 
e  contra  ubi  de  mortali  culpa  egerat  supponebat  (atque 
hoc  quidem  clarius  et  distinctius  nonnumquam  fieri  debe- 
bat),  aut  ornatum  esse  notabiliter  contra  caritatem, 
^quia  expensas  caritati  contrarias  inducat,  aut  utentem 
impudicam  se  ostendere,  aut  alium  mortaliter  scandalizare." 
(n.  22  pag.  485.) 

In  aperto  est,  vehementer  erraturum  esse,  qui  zelo  male 
intellecto  abreptus,  ea  quae  Lainius  de  rebus  excessuhi 
in  ornatu  signantibus  aftirmat,  simpHciter  ad  nostra  tem- 
pera transferre  vellet,  ubi  hujusmodi  res  vel  communes 
jam  factae  sunt  vel  certo  non  ita  magno  pretio  habentur. 

Textum  juxta  duo  exemplaria  manuscripta,  aliud  co- 
dicis  vetustioris  D,  aliud  recentioris  E  (tom.  I.  p.  27*), 
quantum  potuimus  purum  genuinumque  prelo  mandavimus; 
alterutrum  autem  exemplar  mendis  dofoedatum  erat.  Codex  E 
in  inferiore  parte  primae  paginae  banc  notam  ostendit: 
„Domu8  societatis  Jesu  s.  Fidelis  cat.  inscr.";  ad  eandem 
ergo  domum  pertinebat,  cujus  erat  quadragesimnle  Lainii 
a  Zaccaria  commemoratum  (supra  tom.  I.  p.  29*). 

8.  Documenta  ad  bene  in terpretandam  scri- 
pturam  sacra m.  In  liisce  docuraentis  non  agitur  de  her- 
meneuticis  regulis  pro  scientifica  interpretatione  scripturae 
statuendis;  Lainius  potius  iis,  qui  lectiones  sacras,  prouti 
hodiedum  in  ecclesiis  Italiae  habentur,  de  argumentis  bibli- 
cis  institutiu'i  eraut,  adjumentum  quoddam  conferre  voluit, 
summis  tantum  legibus,  ad  quas  attendere  debebant,  clare 


Digitized  by  VjOOQIC 


76*  Prolegomena.    4.  Dispntationes  morales. 

et  ordinate  exhibitis.  Eae  autem  ^lectiones"  (p.  500),  in 
quibus  sacra  eloquia  auditoribus  elucidanda  esse  hie  sup- 
ponit,  extra  ecclesiam  ordinario  celebratae  videntur,  quum 
p.  504  dictationem  adhibendam  commendet,  quae  scripto 
excipi  possit.  Tota  instructio,  etsi  brevissima  sit,  magna 
cum  utilitate  tam  ad  studia  biblica  methodice  et  pie  co- 
lenda,  quaro  ad  fructuose  elaborandas  conciones  applicari 
poterit.     De  exemplari  manuscripto  vide  tom.  I.  p.  27*. 

9.  Monita  pro  concionatoribus.  Magis  directe 
ad  formandos  concionatores  ea  spectant,  quae  in  isto  Ion- 
giori  opusculo  proponuntur.  Quamquam  etiam  hoc  loco 
falleretur,  qui  conipletam  vel  accuratius  elaboratam  instru- 
ctionem  deprehendere  cogitaret.  Instructio  quidem  est 
multa  et  plane  utilissima  monita  complectens,  et  ex  delectu 
consiliorum,  quae  novo  concionatori  hie  praebentur,  atque 
ex  modo  eadem  confirmandi  exemplisque  illustrandi  ap- 
paret  auctor  in  ilia  arte  ipse  versatissimus  simulque  faci- 
litate summa  in  docendis  aliis  pollens;  attamen  delectus 
monitorum  non  idem  est  atque  systematica  doctrina,  quae 
a  scriptore  nostro  non  intenditur;  sicuti  etiam  exercitatio 
simplex  per  exempla  non  idem  praestare  poterit,  quod 
methodus  ex  causis  internis  deducta  et  postea  exempli»^ 
illustrata. 

Post  scopum  eloquentiae  sacrae,  qui  in  lucrandis  ani- 
mis  reponitur,  brevissime  indicatum,  Lainius  n.  3  pag.  507 
de  mediis  a  concionatore  adhibendis  exponere  incipit; 
atque  I®  quidem  loco  de  necessaria  unione  cum  Deo  mo- 
nita ferventia  proponit.  („Flagret  concionator  divino  amore 
ac  vehementissime  flagret".) 

Deinde  II.  de  officio  triplici  docendi,  movendi  et  de- 
lectandi  auditores  agit^  quo  neglecto  sacer  orator  nuliquam  ad 
scopum  suum  pertingere  possit.  Doceat  vera,  doceat  utilia, 
doceat  prudenter  (n.  7.  8.  9).  Moveat  auditores,  affectus  con- 
venientes  in  iis  excitando ;  id  quod  efficiet,  si  prece  multa 
naturam,  quae  apta  sit  ad  commovendos  alios,  adjuvat 
(n.  10.  11),  si  bonis  argumentis  rem  suam  evincit  (n.  12), 
et    si    apta    pronuntiatione    ac    vocis    moderatione    utitur 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII r.  De  scriptura  interpretanda.    IX.  Ad  concioiiatores.       77* 

(n.  14 — 19).  Delectet  auditores,  sed  Don  profano  modo 
(n.  20),  verum  optima  ac  decora  proferendo ;  unde  nova 
vel  saltern  novo  modo  Vetera  dicat  (n.  21)  et  similitudini- 
bu8  atque  auctoritatibus  sermonem  ornet  (n.  22.  23). 

Post  haec  Lainius  III.  inculcat  usum  amplificationum 
aptaram.  (,,Quo8  ipse^  ait,  modos  amplificationum  in  mea 
diuturna  dicendi  exercitatione  inveni,  proponam  paucis, 
qnibus  lector,  si  visum  fuerit,  utatur."  n.  24  p.  524.)  Tri- 
bus  autem  generibus  amplificationum  ope  exemplorum  ex- 
positis  (n.  24 — 33),  gressum  facit  IV  ^  ad  praecipiendum 
de  „tcxtura  ipsius  sermonis'*',  atque  hoc  loco  quattuor  for- 
mas  „texendi  sermonem"  de  pericopa  evangelica  occur- 
rente  producit  (n.  34—40).  Denique  V®  in  fine  materias 
percurrit,  de  quibus  frequentius  in  pulpito  sacro  tractan- 
dum  sit,  easque  ad  duodecim  classes  revocat  (n.  41). 

Quae  adjuncta  cernitur  „epitome  munerum  conciona- 
toris"  ex  Possevino  desumpta  respondet  quodammodo  ta- 
bellae  de  scholari  christiano  instituendo,  quam  superius 
pag.  72*  ex  manuscripto  codice  D  retulimus. 

Ex  duobus  exemplaribus  manuscriptis,  altero  hispanico 
idiomate,  italico  altero  exarato  (cf.  infra  pag.  506  not.  et 
tom.  I.  pag.  28*),  quae  ad  versionem  latinam  Monitorum  com- 
parandam  praesto  fuerunt,  italicum  conscriptum  est  recenti 
aetate  continetque  versionem  minus  accuratam,  repetitioni- 
bus  frequentibus  et  phrasibus  omnino  sensu  carentibus 
deformatam.  Hispanicum  e  contra  exemplar,  quod  sine  dubio 
originalem  linguam  habet^,  etsi  non  belle  consignatum  est, 
tamen  valde  accurate  textum  ipsum  praebere  videtur.  Ti- 
tulus  autem  exemplaris  hispanici  is  est:  „£8tos  son  unos 
avisos  para  los  que  comienzan  a  predicar.   Del  P.  Lainez." 

10.  Ex  lectionibus  de  ora'tione.  Appendicis 
instar  toti  operi  subnectimus  aliqua  fragmenta  ex  lectio- 
nibus sacris  a  Lainio  publice  coram  populo  habitis.  Plures 


^  Quae  infra  pag.  539  s.  de  mancipiorum  institatione  innuuntur, 
ea  potins  regionem  hispanicae  dominationi  snbditam  quam  aliam,  sup- 
ponont 


Digitized  by  VjOOQIC 


78'*'  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

series  ejusniodi  lectionum  exstant  in  manuscriptis  codicibus^ 
ad  quos  aceessus  nobis  patuit,  easque  infra  recensebimus. 

Genus  harum  orationum  sacrarum  quod  attinet,  id  ex 
usu  hodiedum  in  Italia  vigente  satis  notum  fuerit.  In 
lectionibus  concionator  non  adeo  ad  aflPectum  exeitandum 
et  voluntatem  movendam  tendit,  quam  ad  intellectum  audi- 
torum  instruendum ;  quin  tamen  ullo  modo  dicendum  sit, 
finem  non  demum  esse  practicum  et  ad  mores  rite  com- 
ponendos  dirigi.  Plerumque  nunc  temporis  aliquis  liber 
s.  scripturae  aut  selecta  quaedam  ejusdem  capita  in  sic 
dictis  lectionibus  e  pulpito  sacro  explicantur. 

Lainius  potius  themata  moralia  delegisse  videtur.  In 
his  autem  evolvendis  mira  quadam  arte  praecepta  vitae 
christianae  accommodate  ad  diversarum  classium  homines 
explicabat,  omnibus  adhibitis  maxima  cum  varietate  ad- 
miniculis,  ex  revelatione  et  ex  lumine  naturally  ex  historia 
et  ex  patrum  doctrina^  ex  experientia  quotidiana  et  ex 
profunda  ratiocinatione.  Adeo  ut  in  hisce  lectionibus  sui& 
boni  oratoris  sacri,  quem  in  praecedentibus  Monitis  deli- 
neavity  partes  omnes  ipse  adimplevisse  merito  censendus 
sit.  Sane,  ut  unum  tantum  innuamns;  iquam  clare  simul 
atque  amoene,  quam  ad  captum  rudissimi  cujusque  et 
simul  ad  eruditionem  litteris  excultorum  in  iis  specimini- 
bus,  quae  praebemus,  paucissimis  loquitur  ex.  gr.  pag. 
547.  551.  557.  559. 

Lectiones  nullas,  ut  videtur,  ab  eo  accepimus,  quae 
eadem  forma,  qua  pronuntiatae  sunt,  scriptis  perhiberen- 
tur.  Potius  loco  expolitarum  dictionum  habemus  tantum 
plus  minus  extensa  schemata,  ab  auditoribus  inter  ipsaa 
lectiones  excepta,  tametsi  ea  schemata  non  raro  ipsas  in- 
tegras  phrases  omnesque  amplificationes  ab  oratore  adhi- 
bitas  referant.  Auditores  vero,  et  non  Lainium  ea  scri- 
psisse,  quoad  lectiones  nostras  De  oratione  inde  patet,  quod 
concionibus  ipsis  intermixtae  sunt  relationes  historicae, 
ex.  gr.  hujusmodi:  „In  medio  lectionis  exhortatus  est  po- 
pulum  ad  eleemosynam,  dicens**  etc.  (infra  p.  552^).  Plu- 

^  Idem  confirmatnr  inde,  quod  quo  loco  decima  nona  lectio  De 
oratione  seqoi  debebat.  legitur:  „Non  reperitnr  apnd  aliquem.*'    (Cod.  F 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Lectiones  de  oratione.  79* 

rima  autem  iterum  plane  verbotenus  referri,  nulli  dubium 
esse  potest,  qui  attentius  vividum  sermonem  adhibitum  in 
nonnnllis  partibus^  quae  fere  colloquia  quaedam  sunt  cum 
auditoribus;  inspexerit  (vide  ex.  gr.  p.  558  s.).^ 

Romae  nostrae  lectiones  habitae  sunt.  Id  turn  ad- 
monitio  mox  citata  (v.  notam)  de  eleemosynis  pro  domo 
male  nuptarum  erogandis^  tum  ii  omnes  loci  ostendunt^ 
quibus  in  binis  lectionibus  20.  et  21.  a  nobis  editis  aut 
Romanes  aperte  alloquitur  aut  de  rebus  romanis,  de  curia 
papali  et  de  aulicis  tractat.  (O  Romania  non  intelligitis 
illud?  etc.  pag.  551). 

Praeter  eas  vero  exhortationes,  quas  Lainius  ad  po- 
pulum  ipsum  atque  ad  laicos  praesentes  dirigit,  alias  pro- 
fert,  quae  tantum  sacerdotibus  dictae  esse  possunt.  Undo 
concludere  fas  est,  notabilem  eorum  numerum  in  templo 
adfuisse.  lis  solis  exempli  gratia  commendat,  quae  infra 
pag.  545  de  modo  recitandi  orationes,  quae  coram  fideli- 
bus  legi  debent,  proponit,  itemque  quae  p.  559  habet 
contra  clericos,  qui  preces  privatas  majori  cum  devotione 
peragere  solent,  quam  orationes  breviarii  ex  officio  suo 
sibi  impositas. 


fol.  158  a.)  —  In  simili  lacuna  tractatus  De  tribulatione  loco  lectionis 
nonae  notantnr  haec  verba:  „Concio  nona  ftiit  de  incamatione  Jesu 
Christi." 

^  Bina  exempla  p.  558  adducta  pertinent  ad  sic  dictas  commenda- 
tiones,  quas  hodiedum  itali  concionatores  in  certis  solemnioribus  oratio- 
nibus  interjicere  solent  inter  partem  primam  longiorem  et  secundam 
breyiorem.  Frequenter  Lainius  (quod  hoc  loco  plerumque  usu  venit) 
ad  eleemosynam  dandam  auditores  bortatur.  Sic  in  lectione  22.  De 
oratione  coenobium  male  nuptarum  a  3.  Ignatio  Romae  fundatum,  se- 
quentibns  verbis  adjuvandum  conmiendat: 

„yi  raccomando  11  monasterio  de  sancta  Maria,  dove,  come  sapete, 
stanno  quelle  donne,  che  havendo  marito  andavano  male.  Queste  non 
possono  andare  alle  Convertite,  perchd  in  quel  loco  son  monache.  .  .  . 
£  stato  necessario  constituire  questo  altro  loco,  et  d  necessario  per 
tutto,  ma  molto  piti  in  Roma,  dove  meno  deveria  essere,  per  esser  citt^ 
sacerdotale.  .  .  Son  piii  de  sessanta  et  banno  gran  bisogno.  Non  11 
mancate  delle  vostre  limosine,  In  grosso  cbl  pud,  et  cbl  non  pu6  molto, 
dia  poco,  et  Dlo  lo  accetter^  per  molto,  se  lo  faranno  con  gran  amore.^ 
(Cod.  F  fol.  168a.) 


Digitized  by  VjOOQIC 


80*  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

Quod  ad  tempus  harum  lectionum  De  oratione  spectat^ 
annus  quidem  nuUus  notatur,  sed  tantum  certae  condones 
in  titulis  suis  diem  certum  praefixum  habent;  nempe  4. 
habita   dicitur  in    die  ss.  Simonis   et  Judae  28.  Octobris; 

7.  habita  est  14.  Novembris;  9.:  die  s.  Catharinae  V. 
25.  Novembris;  11.:  die  s.  Andreae  Ap.  30.  Nov.;  12.: 
Dominica   2.  Adventus;    13.:    die  Conceptionis  B.  V.  M. 

8.  Decembris;  14.:  in  vigilia  s.  Luciae  12.  Decembris; 
15.:  Dominica  4.  Adventus;  16.:  in  die  beati  Thomae  Ap. 
21.  Dec;  17.:  die  a.  Stephani  26.  Dec;  18.:  Dominica 
tertla  Januarii ;  24. :  in  festo  Purificationis  B.  V.  M.  2.  Fe- 
bruarii;  29.:  Dominica  Quinquagesima  20.  Febru- 
arii;  30.:  in  die  s.  Matthiae  Apostoli  24.  Februarii. 
Jam  vero  ex  penultima  temporis  nota  concludi  potest, 
anno  1558  istam  concionem  babitam  fuisse;  nam  eo  anno 
Quinquagesima  in  dictam  diem  20.  Februarii  incidit, 
eodemque  anno  Lainius,  ut  aliunde  notum  est,  Romae 
morabatur.  £rgo  lectiones  De  oratione  coeperunt  auctumno 
anni  1557  et  per  hiemem  totam  versus  tempus  vernum  se- 
quentis  anni  protractae  sunt. 

In  ipso  lectionum  initio  ab  oratore  edocemur,  quo- 
modo  totum  tractatum  dividat^  quidque  in  singulis  ejus 
partibus  principalibus  comprehendere  voluerit.  Dicit  enim 
in  primae  lectionis  exordio,  se  velle  1.  declarare^  quid  sit 
oratiO;  2.  quanti  pretii  sit  oratio,  3^.  quomodo  a  nobis  in- 
stitui  debeaty  4^  quae  media  conducant,  ut  quis  semper 
melius  orationis  artem  calleat  atque  exerceat;  5.  demum 
exempla  se  allaturum  esse  promittit;  quae  quomodo  oran- 
dum  sit;  factis  ipsis  edoceant  (pag.  556.). 

Lectiones  universim  triginta  De  oratione  in  codice 
nostro  sistuntur. 

Ex  iis  lectiones  20.  et  21.,  quas  ex  tota  serie  selectas 
infra  edidimus;  ad  secundam  partem  totius  hujus  tractatus 
pertinent.  Quam  partem  concionator  in  22.  lectione  tan- 
dem terminate  in  reliquis  octo  de  tertia  parte,  eaque  non 
integra,   acturus.      Tractatus   enim   incompletus  remansit, 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Lectiones  sacral.  Si'*' 

concionatore  non  de  omnibus,  quae  in  partitione  proponit, 
agente.^ 

Lectiones  De  oratione  in  codice  F  (vide  torn.  I.  p.  23*) 
ultimum  et  satis  amplum  locum  obtinent  (a  fol.  65  ad  204). 
Fere  omnes  italico  sermoue  conceptae  sunt.  Scriptae  ex- 
stant  in  charactere  minimo,  sed  diligenti  et  venusto. 

Idem  codex,  qui  lectiones  De  oratione  praebet,  con- 
tinet  etiam  aliam  serieip  27  lectionum  sub  titulo:  Tracta- 
tus  de  tribulatione  R.  P.  Lainez.  Quarum  lectionum 
materiam  auctor  in  prima  lectione  sequentibus  verbis  magis 
distincte  annuntiat: 

,,Habiamo  da  corainciar  con  la  gratia  del  Signore  a 
parlar  delle  tribulation!.  Circa  la  qual .  materia  conside- 
raremo  cinque  cose. 

1®  Vederemo,  che  cosa  h  tribulatione. 

2^  Quanti  modi  di  tribulatione  se  trovano,  per  le  quali 
Dio  ci  vuole  provar. 

3®  Le  cause  perchfe  Dio  ce  le  man  da,  quale  e  quante 
sono. 


*  Qaomodo'  partis  tertiae  saltern  membra  aliqaa  in  lectionibns  23. 
ad  30.  tractentur,  id  Lainins  ipse  in  hisce  daobns  locis  clare  effert: 

^Adesso  con  la  gratia  del  Signore",  ita  ait  in  exordio  lectionis  23. 
(Cod.  F  fol.  171a),  ,,trattaremo  del  modo,  col  quale  haviamo  a  fare  qnesta 
oratione,  et  lo  ridurremo  a  tre  pnnti,  a  tre  capi.  II  1.  sari,  quanti 
modi  sono  de  oratione;  11  2„  qnante  parte  ha  la  oratione;  11  3.,  che 
conditione  si  ricercano  a  far  bona  oratione.  Prima  vedaremo,  qnanti 
modi  siano  de  oratione ;  et  sari  bellissima  divisione,  perch^  la  oratione 
pod  esser  hor  bnona,  hor  cattiva;  hor  vocale,  hor  mentale;  hor  peti- 
toria,  horlandatoria;  hor  privatai  horpublica;  et  hor  6  necessaria,  cio^ 
per  obligo,  hora  voluntaria.** 

Lectionem  antem  30.  sic  incipit  (fol.  199  b):  ^Trattavamo  delle 
divisioni  della  oratione,  che  eran  cinque.  Q\k  ne  havemo  viste  quattro 
con  Tajnto  del  Signore.  Diremo  della  ultima,  la  quale  d,  che  tra  le 
orationl  alcune  sono  de  obligo,  alcune  non  son  de  obligo,  ma  senza  obllgo. 
Et  1^  vedaremo,  qual  sia  de  obligo  et  qual  sia  voluntaria;  2°  vedaremo 
quella  che  ^  di  obligo,, per  qual  lege  h  di  obligo;  et  3*^  et  ultimo  con- 
sideraremo,  qual  di  queste  dui  sorte  di  oratione  piace  piti  a  Dio.  Et 
con  qnesto  ponaremo  fine  a  questo  ragionamento  per 
bora."  —  Eodem  lectio  quomodo  finiatur,  videat  lector  infra  pag.  658. 

Lainez,  Vou  Tridentiua.  F 


Digitized  by  VjOOQIC 


82*  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

4®  Mostraremo  V  effetti  di  quelle,  se  sono  buoni  o 
cattivi ; 

5^  et  ultimo  vederemo  li  rimedii  contro  di  quelle." 

Initio  lectionis  13.  orator  ait,  ex  hisce  quinque  capi- 
tibus  quattuor  modo  absoluta  esse  seque  ad  quintum  trans- 
ire.  De  hoc  quinto  capite  autem^  i.  e.  de  mediis  ad  bene 
persistendum  in  tribulationibus,  non  aliter  agit  quam  ex- 
ponendo  latissime  locum  s.  Pauli  ad  Ephesios  c.  VI.  v.  11  ss.: 
„Induite  vos  armaturam  Dei"  etc.  Ita  ex.  gr.  in  lectione  14. 
de  „galea  salutis";  quae  sit  spes  Christiana,  tractat;  in  15. 
de  „lorica  justitiae",  quam  expressionem  ad  justitiam  jun- 
ctam  amori  applicat.  Monito  autem  apostoli  eodem  loco 
dicentis :  „State  succincti  lumbos  vestros",  adnectit  exhor- 
tationes  de  castitate,  quas  usque  ad  lectionem  20.  protra- 
hit.  Lectio  21.  de  patientia  agit,  lectiones  22.  ad  26.  de 
caligis  spiritualibus  i.  e.  de  exemplis  bonis  et  de  contemptu 
mundi;  lectio  26.  de  verbo  Dei,  lectio  26.  de  vigilantia, 
lectio  27.  et  ultima  de  eucharistia. 

Prima  lectio  annum,  diem  et  locum  affixes  ostendit^ 
quibus  pronuntiata  est,  videlicet:  ;,Die  veneris  post  cineres, 
26.  Februarii  1668  Romae".  Unde  manifestum  fit,  eas 
lectiones  immediate  post  tractatum  „De  oratione"  superius 
consideratum  habitas  esse.  Frequentius  etiam  penes  alias 
lectiones  De  tribulatione  dies  signantur,  in  quos  singulae  in- 
cidebant;  quorum  ultimus  tempore  is  est,  qui  supra  lectio- 
nem 23.  occurrit:  „In  die  Pentecostes." 

Calamitatum  omne  genus  illo  anno  1668  incipiente 
urbem  aetemam  invasit;  id  quod  etiam  in  quibusdam  locis 
lectionum  De  oratione  a  nobis  editis  innuitur  (pag.  668). 
Profecto  ex  hac  tristi  conditione  temporum  praesertim 
Lainius,  animo  proficiendi  Romanis  tarn  spiritualiter  quam 
corporaliter  compulsus,  occasionem  sumpsit  ad  dictam  ma- 
teriam  De  tribulatione  in  pulpito  sacro  tam  ample  tra- 
ctandam. 

Quae  auditores  nonnulli  (vel  forsitan  unus  quispiam) 
ex  iis  lectionibus  De  tribulatione  soripto  exceperant,  ea 
hie   usque  ad  lectionem    16.  italice,   sicuti  dicta  erant, 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Lectiones  sacrae.  83* 

redduntur,  ab  lectione  autem  16.  in  latinam  linguam  trans- 
lata  sunt. 

Aliarum  lectioDum  ab  auctore  habitanim  vestigia  of- 
feruntur  in  exordio  primae  lectionis  De  oration e.  Ex  eo 
enim  apparet,  Lainium  immediate  tractatui  De  oratione 
praemisisse  alios  duos  tractatus,  videlicet  De  audiendo 
verbo  Dei  et  De  sanctissima  communione.  In 
eo  ordine  seligendo  secutus  erat^  ut  ipse  ait,  locum  s.  Lu« 
cae  in  Actibus  apostolorum  (2,  42)  „Erant  autem  perse- 
verantes  in  doctrina  apostolorum  et  communicatione  fra- 
ctionis  panis  et  orationibus."    (Vide  infra  p.  555.) 

Probabiliter,  quae  alio  loco  nominavimus  scripta  Lainii, 
De  regno  Dei  et  de  obedientia,  eidem  ordini  lectionum 
sacrarum  accensenda  sunt.  (tom.  I.  p.  29*.  30*.) 

Tractatns  alius  lectiones  sacras  exhibens  inscribitur 
„Brove  trattato  della  cognitione  di  se  stesso  composto  per 
il  R.  P.  Jac.  Lay."^  In  codice  archivi  societatis  Jesu  a 
nobis  littera  G  insignito  (tom.  I.  p.  28)  asservatur.  Valde 
male  scriptus  est  et  insuper  humiditate  obscuratus.  Opuscu- 
lum  satis  amplum,  scil.  147  folia  (8^),  explet;  italica  lingua 
totum  conscriptum  est. 

Quid  auctor  in  eo  tractandum  assumpserit,  id  e  more 
suo  jam  initio  clare  enuntiat.  Tractatus  enim  ab  his  ver- 
bis incipit:  ^^Tutto  questo  trattato  della  cognitione  di  noi 
stessi  ridurremo  in  quatro  capi.  Nel  1®  diremO;  a  che 
intendiamo  trattare  della  cognitione  di  se  stesso.  Kel  2^ 
diremo  dell'  eccellenza^  utilitk  et  necessitk  di  questa  cogni- 
tione di  se  stesso.  Nel  3^  diremo,  quante  parti  ha  questa 
cognitione  di  se  stesso  et  quali  siano.  Nel  4^  diremo  dell' 
utilitk  di  ciascheduna  parte  per  se."  Post  priora  duo 
puncta  brevius  expedita  tertio  exponendo  fol.  13.  banc 
divisionem  praemittit:  ,,A  tre  parti  possiamo  ridurre  la 
dottrina  tutta  della  cognitione  di  se  stesso.     1^  Conoscere 


*  Manns  posterior  adjnnxit  post  Lay:  „nez  secondo  generale  della  com- 
pagnia  di  Qiestt**.  Praeterea  haec  nota  codici  praefixa  est:  „Collegii 
Laoretani  societatis  Jesu.'* 


Digitized  by  VjOOQIC 


84'*'  Prolegomena.    4.  Disputationes  morales. 

rhuomo  secondo  che  fu  create  al  principio  dall*  omnipo- 
tente  Iddio,  ciofe  conoscere  Phuomo  instituto  dal  signor 
Dio  in  principio.  2®  Conoscere  Thuomo  destitute  da  Dio 
per  il  peccato  della  sua  disubedienza.  3^  Conoscere  Thuomo 
restituto  da  Dio  per  la  gratia  con  li  meriti  della  passione 
di  Cristo  nostro  signore.  .  .  .  Adesso  parlaremo  della 
prima  parte,  cioh  della  cognitione  del  huomo  prima  (?) 
che  peccasse,  create  et  instituito  da  Dio;  et  cosi  intraremo 
nel  quarto  capo  o  membro  della  nostra  prima  divisione, 
che  era  parlare  di  ciascheduna  parte  della  cognitione  di 
se  stesso  in  particolare.  [Ergo  quartutn  caput  cum  hoc 
tertio  coincidit.]  Tre  cose  diremo  sopra  questa  prima 
parte  proposta  della  cognitione  del  huomo  create  ed  in- 
stituito da  Dio  al  principio,  1^  della  natura  sua,  2^  della 
rettitudine  sua,  della  giustizia  originale,  3^  della  adottiene 
sua."  Qua  parte  finita  ad  secundam  quidem  partem  hujus 
tertii  (et  quarti)  puncti  transgreditur  fol.  59,  sed  fere  de 
miseriis  hujus  vitae  tantum  et  de  morte  usque  ad  finem 
opusculi  agit;  ita  ut  etiam  de  tertia  parte  nihil  in  hoc 
tractatu  contineatur.  Tempus  siquidem  defuisse  videtur, 
ut  singula,  prout  desideraverat,  auditoribus  explicaret. 

Quamquam  tractatus  in  lectienes  divisus  non  est, 
tamen  non  desunt  vestigia  in  ipso  mode  res  proponendi, 
quae  hoc  epusculum  non  proprie  ad  legendum  sed  ad 
usum  concionum  scriptum  esse  ab  Lainio,  aut  ab  aliis  ex 
concienibus  ejus  exceptum,  suadent. 

Diversas  conciones  quadragesimales  „P.  Jacobi  Lainez" 
italico  idiomate  conceptas  continet  codex  bibliothecae 
aulicae  Monachiensis  (sign.  Ital.  359;  catal.  torn.  VII. 
p.  132  n.  717)  a  fol.  176  usque  ad  finem^  scilicet  ad 
fol.  234  b.  Codex  iste  saeculi  XVII.  olim  ad  bibliothecam 
coUegii  Monachiensis  societatis  Jesu  pertinebat  (supra  t.  I. 
p.  29*  n.  31  et  38).  Prime  loco  ibi  invenitur  concio  „de 
jejunie  quadragesimali",  quae  in  eo  versatur,  ut  intentio- 
nem  Spiritus  sancti  et  ecclesiae  in  ordinando  jejunie  qua- 
dragesimali  exponat.  Sequuntur  quinque  conciones  hoc 
ordine:    de   eleemosyna,    de   confessione,   de   communione 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Lectiones  sacrae.    Condones  quadragesimales.  85'*' 

(habita^  ut  videtur,  dominica  Palmarum),  de  verbo  divino, 
do  oratione  et  indulgentiis.  Qui  ordo  arbitrarie  et  falso 
a  scriptoribus  inductus  est;  nam  quum  Lainius  in  singulis 
concionibus  explicare  sibi  proposuerit  ^^occupationem  vel 
excrcitium  quoddam,  quod  frequentare  debeat  christianus 
tempore  quadragesimae^'  (ita  in  concione  de  orat.  et  indulg. 
fol.  225),  diserte  tertium  exercitium  vocat  orationem  (ibid.), 
quartum  autem  distributionem  eleemosynae  (de  eleem.  fol. 
185),  quintum  confessionem  (de  conf.  fol.  196)  et  sextum 
communionem;  alibi  autem  ab  eodem  insuper  comperimus, 
ut  primum  exercitium  se  numerasse  jejunium  et  ut  secun- 
dum auditionem  verbi  divini  (cf.  exordium  de  conf.  fol.  196). 
Juxta  hunc  ordinem  ergo  conciones  disponendae  erunt. 

Jam  quod  ad  concionem  de  oratione  et  indulgen- 
tiis attinet,  ut  solum  de  ista  pauca  referamus,  initio 
ejusdem  ait:  ;,Quia  alias  de  oratione  in  genere  longius 
locuti  sumus,  nunc  de  specie  quadam  orationis,  videlicet 
de  oratione,  quae  fit  ad  stationes,  agemus;  et  ad  banc 
melius  declarandam  tractabimus  etiam  de  stationibus  et 
de  indulgentiis.  Quattuor  ergo  quaestiones  exponemus: 
1^  Quid  sit  static  et  quid  stationis  indulgentia;  2^  quid 
sit  antiquius,  static  aut  indulgentia;  3®  quis  fructus  sit 
stationis,  quis  indulgentiae ;  4^  qualem  in  iis,  qui  veniunt 
ad  stationes,  Deus  dispositiouem  requirat  ad  hoc,  ut  in- 
dulgentias  stationum  consequantur." 

£x  quibus  verbis  etiam  sequitur,  has  conciones  qua- 
dragesimales Romae  habitas  fuisse,  ubi  devotio  stationum 
largissimis  indulgentiis  ditatarum  hodiedum  frequentatur ; 
sequitur  item,  eas  habitas  fuisse  post  nostras  lectiones  De 
oratione,  quae  a.  1558  terminatae  sunt.' 

>  Sicuti  eae  lectiones  De  oratione  sapponontor  paulo  ante  habi- 
tae,  ita  in  concione  de  commnnione  innoitur,  coram  iisdem  audltoribus 
concionatorem  diutins  tractavisse  de  commnnione;  tractatus  Lainii  de 
commnnione,  qnae  in  annnm  1557  incidisse  videntnr,  supra  pag.  83'*' 
commemoravimus. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQIC 


I. 

Vota  et  dissertationes, 

quae  ad  concilium  Tridentinum  pertinent. 


Digitized  by  LjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQIC 


I. 

An  nondum  flnito  concilio  Tridentino  novum  concilium  oecu- 
menlcum  sit  indicendum. 

1.  Quia  jussit  S™"*  D.  N.,  utqui  coram  S^  Sua  protule- 
runt  judicium  suum  de  minuta  bullae  indictionis  concilii, 
illud  scriptis  libere  mandarent^,  parebo  et  ego  mandato 
Suae  S***,  ita  tamen,  ut  omnia,  quae  scripturus  sura,  judi- 
cio  ejus  libenter  et  humiliter  (ut  par  est)  Bubmittam. 

Legi  igitur  et  quantum  per  tempus  licuit  consideravi 
minutam  bullae;  et  in  duobus  haerebam,  in  re  scilicet  et 
in  verbis.  Circa  rem  quidem  videbatur  et  videtur  mihi, 
valde  periculosum,  coepto  jam  concilio  Tridentino,  et  non- 
dum finite,  neque  solemniter  confirmato  a  S^^  D.  N.,  novum 
concilium  indici,  propter  varias  rationes;  prime  quidem, 
quia  novum  et  inauditum  est  in  ecclesia,  ut  uno  catholico, 
oecumenico  et  legitime  concilio  incoepto,  necdum  finito, 
aliud  incipiatur.  Aut  enim  concilia  olim  celebrata  sine  in- 
terpolatione  coepta  et  finita  sunt,  ut  Nicaenum  etConstantino- 
politanum  et  Ephesinum  et  Chalcedonense  et  alia  innu- 
mera;  aut,  si  accidebat  ob  aliquas  causas  ea  interpolari, 
continuabantur  et  tandem  finiebantur.  Sic  enim  videmus 
factum  in  concilio  Florentine,  quod  quum  revocatum  fuisset 
e  Basilea  Ferrariam  et  inde  Florentiam  et  Bononiam,  tan- 


^  Vide  quae  supra  de  materia  et  de  adjunctis  hujus  voti  animad- 
versa  sunt. 

La  Inez,  Vot»  Tridentina  etc.  1 


Digitized  by  VjOOQIC 


2  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertineutia. 

deni  Eomae  finitum  est;  idem  de  concilio  Lateranensi  ul- 
timo, quod  coeptum  est  sub  Julio  II.  et  finitum  sub  Leone; 
idem  de  Tridentino  coepto  sub  Paulo  III.  et  continuato  a 
Julio  III. ;  idem  ferunt  de  sexta  synodo  et  Ephesina  tertia. 
Potest  igitur  S™"*'  se  excusare  et  tueri  in  contentiosos  cum 
Paulo  respondens:  „Nos  talem  eonsuetudinem  non  habemus- 
neque  ecclesia  Dei".^ 

Deinde  videtur  aperiri  ostium  in  futurum,  ut  quotiea 
coepto  aliquo  concilio  displicebunt  improbis  et  parum  ca- 
tholicis  bene  ibi  definita  si  accidat  illud  interpolari,  curent 
hoc'exemplo,  ut  novum  concilium  indicatur,  et  retractentur 
definita,  contra  morem  sanctorum  patrura,  qui  nunquam  non 
clamabant:  semel  definita  non  sunt  vertenda  in  quaestio- 
nem.  Cavere  autem  debet  S"*™*  huiusmodi  ansam  posteris 
praebere,  ne  quidquam  ab  eo  contrarium  Sanctis  patribus 
in  exemplum  et  auctoritatem  posteris  relinquatur,  ut  dice- 
bat  Grcgorius  VII.  in  secundo  libro  sui  registri  epistola  50. 
ad  Sancium  Regem  Hispaniarum.^ 

Tertio,  quamvis  sancta  sedes  apostolica  errare  non  possit 
in  definiendis  illis,  quae  fidei  sunt,  ob  assistentiam  Spiritus 
Sancti,  curare  tamen  debet,  ut  legitime  procedat  ad  hujus- 
modi  definitionem  et  caveat  Dei  tentationem.  ^Sentite,  ait 
Sapiens',  de  Domino  in  bonitate  et  in  simplicitate  cordis 
quaerite  ilium,  quoniam  invenitur  ab  his,  qui  non  tentant 
ilium,  apparet  autem  eis,  qui  fidem  habent  in  ilium".  Quum 
autem  (utscriptum  est)  „semel  loquatur  Deus,  et  secundo  id 
ipsum  non  repetat"*,  ad  ejus  tentationem  spectare  videtur, 
ut,  quae  per  Spiritura  Sanctum  definita  sunt,  nondum  finito 


*  I.  Cor.  11,  16:  „Si  quis  antem  videtur  contentiosos  esse,  nos  ta- 
lem eonsuetudinem  non  habemus  neque  ecclesia  Dei"* 

^  Migne  P.  L.  148,  401:  „Quia  venerandi  canones  ad  sacerdotii 
gradum  tales  provebi  contradicunt,  probare  eos  non  satis  cautum  fore 
putavimus,  ne  quidquam  a  nobis  contrarium  Sanctis  patribus  in  exem- 
nlum  et  auctoritatem  posteris  relinquatur.  Solet  enim  sancta  et  apo- 
stolica sedes  pleraque  considerata  ratione  tolerare,  sed  nunquam  in  suis 
decretis  et  constitutionibus  a  concordia  canonicae  traditionis  deviare.-^ 

»  Sap.  1,  1.  2. 

*  Job  33,  14 


Digitized  by  VjOOQIC 


r    Utrum  c.  Trid.  sit  continuandum,  an  novum  indicendum.        3 

illo  coDcilio^  ac  si  nihil  factum  sit,  denuo  retractentur. 
Eodem  enim  modo  retractari  poterunt  quae  in  novo  con- 
cilio  definientur,  et  sic  erit  nuUus  controversiarum  modus 
neque  finis. 

Quarto,  si  Sanctitas  Sua  novum  incipit  concilium,  vi- 
debitur  sibi  ipsi  contraria  et  in  dictis  et  in  factis;  quod 
maxime  optabunt  adversarii,  ut  habeant  suae  maledicen- 
tiae  materiam.  Quod  autem  sibi  in  dictis  videatur  contra- 
dicere,  constat,  quia  in  bulla  indictionis  jubilaei  excusa^, 
quae  per  totum  orbem  diffundetur,  et  quam  procul  dubio 
legent  Lutherani,  indicitur  sola  continuatio  concilii  Triden- 
tini.  Contradicet  igitur  sibi  summus  pontifex,  si  novum 
indicat.  In  factis  etiam  esset  major  constantia  si,  sicut 
gmuu  persistens  obtinuit,  ut  in  eodem  loco  tieret  celebratio 
concilii  (de  quo  non  ita  referebat),  ita  etiam  persisteret  in 
continuatione ;  obtineret  enim  cum  Dei  gratia,  ut  superae- 
dificaret  tam  bene  jactis  fundamentis,  nee  facto  praeberet 
occasionem  destruendi  tam  bene  aedificata. 

Quinto,  quia  timendum  est  ne,  sicut  ex  assumento 
panni  rudis  in  vestem  veterem  major  scissura  fit  (ut  Domi- 
nus  noster  in  Evangelio*  dixit),  ita  etiam  ex  hac  nova  con- 
cilii indictione,  sequatur  in  ecclesia  aliqua  scissura.  Nam 
paene  omnes  catholici  poterunt  illam  aegre  ferre.  Haeretici 
quoque,  si  non  venient  ad  novum  concilium,  obtinebunt 
saltern  hoc,  quod  macula  aliqua  (de  qua  postea  dicetur) 
concilium  Tridentinum  fuerit  conspersum.  Si  autem  venerint, 
et,  eis  postulantibus  iniquas  conditiones,  fuerint  ut  par  est 
rejecti,  conquerentur  se  deceptos  et  frustra  vocatos  ad  no- 
vum concilium,  et  excitabunt  quas  poterunt  tragoedias.  Ubi 
autem  indiceretur  sola  continuatio,  si  venirent  ad  concilium, 
serio  venirent,    et    cum  Dei    gratia   reducerentur ;   si  vero 


*  Intelligit  bullam  Ingemiscimus  semper,  datam  20.  Novembris 
1660,  in  qua  Pius  IV.  consilium  celebrandae  iterom  synodi  aperit  pre- 
cesque  publicas  praescribit  indulgentia  plenaria  promissa.  Textum  ex- 
hibet  Raynaldus  a.  1560.  nr.  LXVIII.  In  eo  verba  occummt:  Concilii 
celehrotianem  indiximtm  eontinuandam  ,  .  ,  Synodum  in  eadem  civi- 
tate  Trid^ntiiui  indkere  et  continuare  decreirimus, 

2  Marc.  2.  21;  Matth.  9,  16. 

1* 


Digitized  by  VjOOQIC 


4  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertinent ia. 

non  venirent,  ecclesia  brevi  tempore  haberet  integram 
doctrinam  decisam,  qua  erudiret  parvulos  suos^  et  aliis  viis 
ageret,  ut  exequutioni  mandaretur  etiam  a  Lutheranis;  ob  quos 
non  sunt  retractanda  jam  definita,  dicente  Leone  in  epi- 
stola  76.  ad  Leonem  Augustum^:  „Praenoseat  igitur  pietas 
tua,  venerabilis  imperator,  hos,  quos  spondeo  dirigen- 
dos,  non  ad  confligendum  cum  hostibus  fidei,  nee  ad  cer- 
tandum  contra  illos  a  sede  apostolica  profecturos,  quia  de 
rebus  et  apud  Nicaeam  et  apud  Ohalcedonem  (sicut  Deo 
placuit)  detinitis,  nullum  audemus  inire  tractatum,  tanquam 
dubia  vel  infirma  sint,  quae  tanta  per  Spiritum  sanctum  fixit 
auctoritas.  Instructioni  autem  parvulorum  nostrorum,  qui 
post  lactis  alimoniam  cibo  desiderant  solidiori  satiari,  mi- 
nisterii  nostri  praesidium  non  negamus.  Et  sicut  simpli- 
ciores  non  spernimus,  ita  a  rebellibus  haereticis  abstine- 
mus,  memores  praecepti  Domini  dicentis :  Nolite  dare  san- 
ctum canibus,  et  nolite  projicere  margaritas  ante  porcos."^ 
Haec  Leo. 

Sexto,  si  incipitur  novum  concilium,  et  veniunt  Lu- 
therani,  non  solum  curabunt,  ut  retractentur  jam  definita, 
sed  ut  ab  aliis  odiosis  et  quae  tractanda  non  essent  inci- 
piatur  tractatio,  ut  puta  a  legibus  et  conditionibus  servan- 
dis  in  concilio;  a  potestate  summi  pontificis  super  conci- 
lium vel  concilii  super  eum ;  et  tandem  ita  possent  immo- 
rari  in  his  praeludiis,  ut  non  pertingerent  ad  iteratam  de- 
iinitionem  eorum,  quae  jam  definita  sunt ;  et  ita  non  solum 
nihil  lucraremur  ex  novo  concilio,  sed  retrocederemus  et 
jacturam  faceremus  eorum,  quae  tam  salubriter  et  utiliter 
«unt  definita.  Quae  quia  multa  sunt  et  praecipua  in  reli- 
:gione,  si  fieret  continuatio  concilii,  brevi  tempore  perfici 
possent  pauca  necessaria,  quae  supersunt,  et  confirmari  con- 
cilium a  sede  apostolica  et  deinceps  vacari  ejus  exequutioni. 

Septimo,  quia  facto  ipso  indicendi  novum  concilium, 
non  confirmato   nee  continuato  Tridentino,  magna  praeju- 


'  Leo  maguus  ad  Leonem  I.  imperatorem  apud  Migne  P.  L.,  54» 
1143  (Jaff6  nr.  639). 
»  Matth.  7,  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  Utrnm  c.  Trid.  sit  conthmandiim,  an  novum  indicendnm.        5 

dicia  illi  iiunt^  quod  ex  multis  constat.  Primo  quia  nun- 
quam  fuit  mos  in  ecclesia,  indicto  concilio  legitime  et  non- 
dum  finito,  aliud  de  novo  indicere^  fuit  autem  consuetum, 
contra  conciliabula  concilia  legitima  convocare,  ut  ex  histo- 
riis  notum  est.  Sic  enim  factum  fuit  contra  Basiliense  et 
contra  Pisanum  et  contra  Ariminense  et  alia.  Facto  igitur 
ipso  dici  videtur  concilium  Tridentinum  simile  illis.  Deinde 
haec  differentia  est  inter  divina  opera  et  humana,  quod 
Dei  sunt  perffecta  opera  (ut  scriptural  ait),  humana  vero 
imperfecta ;  rursus  Dei  opera  stabilia  sunt  (quia  consilium 
Dei  stat^),  humana  ve;*o  per  se  ipsa  solvuntur,  ut  dicebat 
Gamaliel.^  Hoc  ipso  igitur  quod  concilium  Tridentinum 
non  continuatur,  sed  solvitur,  et  aliud  novum  inducitur, 
ostenditur  opus  humanum  in  injuriam  Spiritus  Sancti  et 
totius  ecclesiae  catholicae,  et  in  magnum  gaudium  haere- 
ticorum,  qui  hoc  ipsum  jactabunt,  et  fortassis  nee  ad  novum 
concilium  venient,  quum  tam  iniquas  conditiones  petant 
et  abominabiles,  juraverintque  inter  eos  confessionistae,  se 
non  recessuros  a  sua  ilia  confessione  Augustana.  Praeter- 
ea  quum  concilia  secundum  jura  et  ipsam  rationem  finiri 
non  debeant  nisi  adepto  fine,  propter  quem  coacta  sunt, 
et  concilium  Tridentinum  indictum  et  coeptum  ad  extir- 
pationem  haeresum  et  reformation  em  ecclesiae  sit,  quum 
ista  bene  quidem  coepta  sint,  et  non  mediocrem  progressum 
habuerint,  in  injuriam  concilii  est,  quod  ante  finem  toUa- 
tur  de  medio.  Deinde  decretum  suspensionis  concilii  Tri- 
dentini  (ut  ex  ultima  ejus  sessione  constat)  habet,  ut  trans- 
acto  biennio  vel  ablatis  causis  celebrationem  impedienti- 
bus  censeatur  denuo  indicta  ejus  continuatio.*    Quum  igi- 


'  Deut.  32,  4. 

*  Is   46,  10:  Consilium  meum  stabit. 
«  Act.  5,  34. 

*  Verba  decreti  suspensionis  in  sessione  XVI.  i.  e.  VI.  sub  Julio  III. 
pontifice  die  ^8.  Aprilis  1552  publicati,  quae  hue  faciunt,  ita  sonant: 
„Hujus  oecumenici  concilii  Tridentini  progressum  per  biennium  suspen- 
dendum  fore  decemit  (s.  synodus),  ea  tamen  lege,  ut  si  citius  pacata 
res  sit  .  .  ipsius  concilii  progressus  eodemmet  tempore  suam  vim,  fir- 
mitatem  vigoremque  habere  censeatur;  sin  autem,  quod  Deus  avertat, 
peracto  biennio  praedicta  leg^itima  impedimenta  non  fuerint  submota 


Digitized  by  VjOOQIC 


6  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

tur  tot  causae  sint  servandi  hoc  decretum,  et  tam  leves 
sint  quae  in  oppositum  afferuntur,  injuria  fit  concilio,  si 
rescindatur.  Demum  ratio  ipsa  ostendit,  quod  ubi  quid 
bene  et  commode  coeptum  est,  perficitur,  quum  perfici  po- 
test ;  ubi  vero  aliud  simile  opus  priori  non  finito  incipitur, 
signum  est  defectus  rei  prius  incoeptae,  quod  late  patet. 
Nam  si  fabrica  vel  vestis  vel  quodvis  aliud  opus  artis 
bene  coeptum  est,  perficitur.  Et  si,  eo  omisso,  aliud  si- 
mile incipitur,  vel  defectus  est  incipientis  vel  prius  coepti 
operis.  Qui  viderint  igitur  novum  concilium,  omisso  jam 
coepto,  putare  poterunt,  illud  fuisse  mancum,  quod  in  ejus 
injuriam  cedit. 

Ob   has    Igitur   ratioues   et  similes    putabam  expedire 
indicere  continuationem  et  non  novum  concilium. 


2.  Quia  tamen  pro  novo  concilio  indicendo  afferuntur 
nonnuUae  rationes,  proponam,  quae  mihi  occurrebant  ad  ea- 
rum  solutionem. 

Imprimis  igitur  suadcnt  novam  concilii  indictionem, 
quod  imperator  et  rex  christianissimus  eam  flagitant,  qui- 
bus  non  est  gratis  displicendum  in  re  hac.  Responderem, 
illos  esse  catholicos  principes,  et  ob  id  non  ignorare,  spec- 
tare  ad  summum  pontificem  et  indictionem  concilii  et 
modum  indicendi;  ideo  sinent  se  a  Sua  S*®  doceri,  quod 
non  expediat  tentare  banc  rem,  non  visam  in  ecclesia,  et 
ita  contrariam  jam  definitis  in  Tridentino  concilio;  sicut 
etiam  acquieverunt  Suae  S*'  in  celebratione  ipsius  concilii 
et  in  loci  electione;  maxime  quia  ista  precantur  non  jam 
propter  se  ipsos,  quam  propter  populos  sibi  commissos; 
quibus  abunde  satisfactum  erit,  si  ipsi  indictionem  novi 
concilii  precati  fuerint,  licet  eam  non  obtineant;  maxime 
etiam  quia  fortassis  non  placebit  regi  catholico  nee  suis 
statibus  haec  novi  concilii  indictio. 


quum  primuin  cessaverint^  talvt  suspensio  eo  ipso  sublata  esse  intelli- 
gatur,  ac  auus  vigor  et  robur  concilio  srt  restitutum  et  esse  intelli- 
gatur  sine  alia  nora  cmicilii  conrocaiione,  accedente  ad  hoc  decretum 
consensu  et  auctoritate  Sanctitatis  suae  et  sanctae  sedis  apostolicae."^ 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  Utrum  c.  Trid.  sit  continiiandura,  an  novum  indicendum.         7 

Ajunt,  non  ventures  esse  haereticos  ad  continuationem 
concilii,  eo  quod  in  illo  major  pars  errorum  ipsorum  sit 
praedamnata.  Dicerem,  quod  si  ex  praeteritis  conjicienda 
sunt  futura,  potius  juvabuntur  haeretici  continuationo  quam 
nova  indictione.  Nam  Graeci  uniti  sunt  ecclesiae  dum 
continuaretur  concilium  Florentinum.  Ad  continuationem 
etiam  concilii  Tridentini  sub  Julio  venerunt  aliqui  Luthe- 
rani;  et  sperandum  est,  quod  modo  etiam  veniant.  Licet 
€nim  non  sint  mutanda  definita,  poterunt  taraen  super 
eis  audiri  et  informari,  sicut  auditi  sunt  Donatistae  et  Lu- 
ciferiani  et  Graeci  et  alii.  ^  luvabit  etiam  ut  veniant,  quia 
articuli,  de  quibus  maxime  contendunt,  nondum  decisi 
sunt  a  synodo  Tridentina,  sed  in  eorum  adventum  dilati 
(ut  ex  sessione  III.  sub  Julio  constat)-.  Hi  vero  articuli 
sunt  de  communione  sub  utraque  specie  et  de  missae 
sacrificio.  Nee  etiam  tractatum  est  de  ordine  sacro,  de 
conjugio  sacerdotum,  de  sacramento  matrimonii,  purgato- 
rio  etc.  Poterit  quoque  eis  in  aliquibus  indulgeri,  quae 
non  erunt  contra  fidem  et  commune  bonum.  Ad  conci- 
lium autem  de  novo  incoeptum,  priori  nondym  finito^  nul- 
lus  haereticus  unquam  venit,  neque  con  versus  est,  quia 
nullum  tale  fuit.  Et  ita  timendum  est,  quod  ad  hoc  non 
bene  coeptum  concilium  vel  nemo  veniat  vel  frustra  veniat, 
quia  saepe  mala  initia  mali  scquuntur  exitus. 

Dicunt  imminere  nobis  periculum,  si  continuetur  con- 
cilium, quia  Lutherani  arma  sument  ad  id  disturbandum. 
Dicerem,  non  id  esse  valde  timendum,  turn  quia  Deus 
magis  aderit  ecclesiae  suae,  si  perstiterit  in  via  patrum  suo- 
ram  nitens  consummare  quod  aediticare  jam  coepit,  quam 
si  novas  aggrediatur  vias,  turn  etiam  quia  si  olim,  quum 
vigerent  dissidia  principum  christianorum  et  quum  Caro- 
lus  Quintus  inermis  esset,  armato  in  eum  Mauricio,  non 
potuerunt  Lutherani  disturbare  concilium,    quinimo  quum 

*  De  quaestione  an  et  quomodo  andiendi  sint  haeretici  cf.  infra  Vo- 
tum  ir. 

'■^  Vide  „decretum  prorogationis  definitionis  quatuor  articulorum  de 
sacramento  Eucharistiae  et  salviconductus  protestantibus  dandi"  in  ilia 
«e«fflione  (quae  est  XIII.  concilii)  promulgatum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


8  Vota  ad  concilium  Tridentinam  pertinentia. 

id  conarentur,  ab  unico  duce  comitatus  Tirolis  victi  et 
fusi  sunt,  hodie  in  tanta  omnium  christianorum  principum 
pace  et  unione  et  tanto  illorum  dissidio  non  est  timendum 
eorum  bellum;  maxime  quum  semper  fuerint  victi  a  ca- 
tholicis.  Docet  autem  divus  Cyprian  us  epistola  ad  Cor- 
nelium,  quam  nonsinttimendae  minae  haereticorum,  dicens:* 
„Si  qui  autem  sunt  qui  putant,  se  ad  ecclesiam  non  pre- 
cibus  sed  minis  regredi  posse,  aut  existimant,  aditum  se 
sibi  non  lamentationibus  sed  terroribus  facere,  pro  certo 
habeant,  contra  tales  clausam  stare  ecclesiam  Domini,  nee 
castra  Christi  invicta  et  fortia,  et  Domino  tuente  munita 
minis  cedere.  Sacerdos  Dei  evangelium  tenens  et  Christi 
praecepta  custodiens  occidi  potest,  non  potest  vinci.  Sug- 
gerit  ac  subministrat  nobis  exempla  virtutis  ac  fidei  Zacha- 
rias  antistes  Domini,  qui,  quum  terreri  minis  et  lapida- 
ticne  non  posset,  in  templo  Dei  occisus  est,  damans  et 
identidem  dicens  quod  nos  quoque  contra  haereticos  cla- 
mamus  et  dicimus:  ,Haec  dicit  Dominus,  dereliquistis  vias 
Domini  et  Dominus  derelinquet  vos/^  Neque  enim  quia 
pauci  temerarii  et  improbi  coelestes  et  salutares  vias  Do- 
mini derelinquunt  et  sancta  non  agentes  a  Sancto  Spiritu 
deseruntur,  ideo  et  nos  divinae  traditionis  immemores  esse 
debemuS;  ut  majora  esse  furentium  scelera  quam  sacer- 
dotum  judicia  censeamus,  aut  plus  existimemus  ad  impu- 
gnandum  posse  humaria  conamina,  quam  quod  ad  prote- 
gendum  praevalet  divina  tntela.  An  ad  hoc,  frater  caris- 
sime,  deponenda  est  ecclesiae  catholicae  dignitas  et  plebis 
intus  positae  hdelis  atque  incorrupta  majestas,  et  sacerdo- 
talis"  quoque  auctoritas  ac  potestas,  ut  judicare  velle  se  di- 
catit  de  ecclesiae  praeposito  extra  ecclesiam  constituti,  de 
Christiano  haeretici,  de  sano  saucii,  de  integro  vulnerati, 
de  stante  lapsi,  de  judice  rei,  de  sacerdote  sacrilegi"? 

Dicunt,  scandalum  praeberi  mundo,  si  non  acquiescat 
pontifex  indictioni  novi  concilii,  praesertim    quum  sic  vel 


*   Est  apud  Migne  Patrol,  lat.  3,  796  ss.  epist.  XII.  S.  Cypriani 
ad  Comeliam.    Locus  desumptus  est  ex  capp.  17.  et  18.  col.  825  et  626. 
«  II.  Paral    24,  21. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  Utrum  c.  Trid.  sit  continuandnm,  an  novum  indicendum.         9 

sic  indicere  non  sit  juris  divini.  Kespondeo  quod  quum 
S***  Sua  legitime  procedit  inhaerens  vestigiis  majorum  suo- 
rum  neminera  scandalizat;  et  si  quod  oritur  scandalum, 
est  pharisaeorum.  Potius  autem  scandalizaret  reliuquendo 
viam  tritam  ecclesiae  cum  ejus  gravi  damno  et  sine  spe 
fructus.  Et  licet  per  se  sic  vel  sic  indicere  non  sit  contra 
jus  divinum,  quum  tamen  illi  adjanguntur  tot  damna  et 
pericula,  contra  jus  divinum  et  naturae  est  ilia  velle  gratis 
subire,  quia  qui  amat  periculum  peribit  in  illo.     ^ 

Dicebant  quidam  domini  juris  periti,  Suam  S*®"  posse 
pro  libito  vel  continuare  vel  novum  indicere.  Responde- 
rem,  in  hac  consultatione  fideles  consultores  non  tam  con- 
siderare  debere,  quid  liceat,  quam  quid  expediat,  quia  mufta 
facta  tenent,  quae  melius  non  fierent. 

Dicebant  iidem  domini,  nihil  praejudicari  concilio 
Tridentino,  quia  nullum  verbum  sit  in  minuta,  quod  illi 
praejudicet.  Responderem,  aliqua  mihi  videri  esse  verba 
in  hac  minuta,  quae  illi  praejudicent  (de  quibus  postea 
dicam).  Et  licet  nullum  esset,  ipsomet  facto  indicendi 
novum  concilium  illi  praejudicatur;  licet  hoc  non  ita  vi- 
deant  aliqui  juris  periti,  quia  non  est  eorum  professio,  nee 
ita  vident  technas  haereticorum  et  praejudicia  fidei ;  ideo 
in  hac  re  (meo  quidem  judicio)  potius  standum  est  sen- 
tentiae  theologorura,  licet  inter  hos  quoque  sit  delectus 
habendus. 

Ajunt,  hac  nova  indictione  non  praejudicari  concilio 
Tridentino,  quia  S™""  D.  N.  saepe  fatetur,  se  nolle  illi  prae- 
judicare,  imo  nixum  fuisse,  quum  in  minoribus  esset,  ut 
confirmaretur  ab  aliis  pontificibus.  Respondeo,  non  hoc 
sat  esse ;  quia,  quod  S™*"  dicit  hac  de  re,  private  dicit  et 
coram  paucis;  factum  autem  ipsum,  de  novo  retractandi 
jam  definita  in  ipso  concilio,  erit  publicum.  Quod  quum 
constet  esse  in  praejudicium  concilii,  videbitur  protestatio 
contraria  facto. 

Ajunt,  parum  referre  de  novo  incipere  concilium,  quia 
pauca  decisa  sunt  in  concilio  Tridentino.  Respondeo,  longe 
plura  esse  definita,  quam  velit  daemon  et  adversarii ;  quia 
dimidium  facti  qui  bene  coepit  habet.    Ultra  multa  autem 


Digitized  by  VjOOQIC 


10  Vota  ad  coDcilium  Tridentinum  pertinentia. 

quae  ibi  de  reformatione  consultissirae  decisa  sunt,  circa 
dogmata  fidei  habemus  optima  jacta  fundamenta  et  bonam 
partem  aedificii.  Nam  in  3.  sessione  habemus  symbolum, 
in  4.  autem  habemus  libros  canonicos  confirmatos,  quorum 
nonnullos  negant  haeretici,  habemus  traditiones  ecclesia- 
sticas  et  interpretationem  scripturae  juxta  eas,  et  vulgatae 
editionis  approbationem,  quae  plane  fundamenta  sunt  hae- 
reticos  jugulantia.  In  5.  sessione  habemus  integram  doctri- 
nam  de  peccato  originali;  in  6.  decretum  piissimum  et 
doctissimum  de  justificatione,  ubi  continetur  integra  et  plena 
doctrina  de  natura  et  gratia.  In  7.  sessione  statuuntur 
,  in  genere  septem  sacramenta  ecclesiae,  quod  etiam  maxime 
stabilit  ecclesiam  et  jugulat  haereticos.  Tractatum  etiam 
ibi  est  in  particulari  de  Sacramento  baptismi  et  confirma- 
tionis.  Rursus  in  3.  sessione  sub  Julio  tractatum  est  docte 
et  diffuse  de  sacramento  eucharistiae,  in  4.  autem  de  sacra- 
mentis  poenitentiae  et  extremae  unctionis.  Non  audiat 
igitur  S™"*  eos,  qui  sibi  dicunt,  pauca  esse  in  concilio  Tri- 
dentino  tractata,  et  ideo  parum  referre,  ut  retractentur. 

3.  Ultimo  ajunt,  parum  referre  quod  retractentur  definita 
in  concilio  Tridentino,  tnm  quia  dubitatur  an  legitimum 
sit,  quia  multi  non  venerunt  et  fecerunt  nescio  quas  pro- 
testation es,  tum  etiam  quia  ibi  definita  null! us  sunt  aucto- 
ritatis,  quia  non  sunt  confirmata  a  sede  apostolica.  Respon- 
deo,  nullum  catholicum  dubitare  debere,  quin  concilium 
Tridentinum  sit  legitimum. 

Nam  indictum  est  ab  eo,  qui  legitimam  habet  potesta- 
tem  indicendi,  hoc  est  a  summo  pontifice,  qui  illi  per  suos 
legates  praefuit.  Causa  indicendi  fuit  legitima,  nempe  ex- 
tirpatio  haeresum  et  reformatio  ecclesiae.  Locus  item  fuit 
aptus,  sicut  et  tempus  congruum.  Interfuere  etiam  doctis- 
simi  et  probatissimi  episcopi  et  alii  theologi  et  juris  pe- 
riti  excellentes.  Processerunt  etiam  legitime  et  cum  timore 
Dei  et  diligenti  rerum  discussione  et  omni  christiana  li- 
bertate  dicendi.  Quodsi  aliqui  non  venerunt,  id  fuit  vel 
quia  haeretici  erant,  et  hoc  ipso  non  habebant  votum  in 
concilio,  vel  quia  inobedientes  et  contumaces  fuerunt,  vel 
quia  habuere  causas  legitimas  non  veniendi;   et  utcunque 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  Utnim  c  Trid.  sit  continuandum,  an  novum  iudicendum.        11 

sit,  sat  fuit  concilio  vocare  omnes  jure  vocandos  et  neini- 
nem  excludere  eorum,  qui  volebant  et  debebant  venire. 
Qui  enim,  hoc  facto,  non  veniunt,  videntur  cedere  juri 
suo,  et  absentium  potestas  remanet  in  praesentibus  licet 
paucis. 

Quod  rursus  dicitur,  decreta  ilia  modicae  aut  nullius 
esse  auctoritatis,  non  parva  consideratione  indiget,  quia 
conciliis  legitimis  legitimeque  procedentibus  adest  Spiritus 
SanctUB^  et  ab  eo  canones  dictantur,  praesertim  qui  fidei 
sunt;  dicentescriptura:  „ Visum  est SpirituiSancto  et  nobis."  ^ 
Idem  quoque  dicunt  jura  capite  Si  ille  50.  distinct.^  et  cap. 
Violatores  25.  q.  1.^  Non  adest  autem  Spiritus  Sanctus 
solum  pontifici  coniirmanti;  quia  si  tunc  tantum  adesset, 
concilia  generalia  humana  quaedam  essent  inventa  nee 
regerentur  a  Spiritu  Sancto,  neque  merito  ante  confirraa- 
tionem  pontificis  dicerent,  se  in  Spiritu  Sancto  legitime 
esse  congregata  vel  quid  definire;  quia  posterior  definitio 
pontificis  non  facit  Spiritura  Sanctum  illis  adfuisse,  si  vere 
non  adfuit.  Adest  igitur  Spiritus  Sanctus  ipsis  conciliis 
legitime  procedentibus  et  definientibus  quae  sunt  fidei, 
etiam  ante  confirmationem.  Si  ergo  adest  Spiritus  Sanctus, 
qui  errare  non  potest,  neque  concilia  talia  legitima  errare 
possunt  legitime  definiendo  dogmata  fidei. 

Quomodo  ergo  parvae  aut  nullius  erunt  auctoritatis 
decreta  concilii  Tridentini  de  fide? 

Praeterea  nunquam  pontifices  reprobant  decreta  in 
generalibus  conciliis,  nisi  quia  vel  non  sunt  legitime  con- 
vocata,  vel  non  legitime  processerunt.  Sic  enim  impro- 
bata   est  secunda   sy nodus  Ephesina^,    quia   licet   legitime 


»  Act   XV,  28. 

'^  Decretnm  Gratiani  Pars  I.  Dist.  L.  cap.  58.:  „qiiia  quidquid  contra 
iilorum  (conciliorum)  definitionem,  in  quibus  Spiritum  sanctum  credimus 
locutum,  dictum  fuerit.  recipere,  non  solum  temerarium  sed  etiam  peri- 
culosum  esse  non  dubito^. 

"  Decretum  Gratiani  Pars  II.  Causa  25.,  qu.  1.  c.  5:  .  .  (Spiritus 
sanctum)  „cujns  nisu  et  gratia  sancti  canones  editi  sunt"  etc. 

*  Latrociuium  Ephesinum,  pseudosynodus  anni  449,  sub  Dioscuro 
patriarcha  Alexandrino  haeretico. 


Digitized  by  VjOOQIC 


12  Vota  ad  coDcilinm  Tridentinum  pertinentia. 

esset  congregata  et  adessent  legati  apostolicae  sedis,  non 
tamen  legitime  processit,  quia  illata  est  vis  episcopis.  Ille- 
gitime  quoque  processit  Ariminensis^,  quia  fraudibus  hae- 
reticorum  seducti  sunt  simplices  episcopi.  Improbatum 
etiam  est  a  Leone  decretum  concilii  Chalcedonensis^  de 
evehenda  ecclesia  Constantinopolitana  in  secundam  sedem, 
quia  non  legitime  in  eo  definiendo  processum  est,  quum 
non  ad  hoc  fuerint  missi  legati.  Alia  vero  concilia  legi- 
tima  et  legitime  procedentia  sine  difficultate  confirmata 
sunt  a  pontificibus,  quia  sciebant,  hoc  ipso  quod  essent 
legitima  et  legitime  procederent,  habere  assistentiam  Spi- 
ritus  Sancti,  etiam  ante  suam  confirmationem,  quia  per 
eum  „legum  conditores  justa  decernunt"  (Prov.  8,  15). 

Deinde  episcopi,  qui  sunt  in  concilio,  auctoritatem 
habent  a  sede  apostolica,  legati  quoque  ab  eadera  ha- 
bent  auctoritatem,  et  summus  pontifex  in  ipsis  et  per  eos 
praeest  ipsi  concilio,  ut  scribit  Leo  in  epistola  ad  conci- 
lium Chalcedonense^,  et  ad  Anatolium^  et  Adrianus  in 
epistola  ad  Basilium  imperatorem*.  Ideo  legati  in  octava 
synodo  subscribebant  nomine  pontificis,  ut  ex  ejus  actis 
constat*^.  Igitur  definitiones,  quae  legitime  fiunt  in  ipsis 
sessionibus  conciliorum  de  rebus  fidei,  ab  ipsa  sede  apo- 
stolica fiunt.  Si  igitur  esset  error,  erraret  sedes  apostolica, 
et  tunc  erraret,  quum  maxime  faceret  quod  in  se  est  ne 
erret;  quia  procul  dubio  non  potest  pontifex  maturius  ad- 
hibere  consilium,  ne  erret  in  rebus  fidei,  quam  convocando 


'  Anno  359  in  concilio  Arimini  celebrato  Arianisnins  fraudibus  con- 
firmatns  fuit. 

2  Leo  I.  Magnus  contra  canonem  XXVIIL  Chalcedonensem.  Cf.  ex. 
gr.  epist.  Leonis  ad  Anatolium  apud  Migne,  Patrol,  lat.  64,  1001. 

^  Epistola  ad  synodum,  quae  prius  Nicaeae  celebranda  erat,  missa. 
Exstat  apud  Migne  P.  L.  54,  935.  (Jaflf6  Regesta  Rom.  Pontificum 
nr.  473) 

*    Migne  P.  L.  54,  934  (Jaff6  nr.  471);  cf.  Migne  1.  c.  922.  926. 

^  Hadrianus  II  papa  ad  Basilium  Migne  P.  L.  122,  1285  (JaflF6 
nr.  2914). 

^  Mansi  Collectio  conciliorum  torn.  XVI.  Cf.  Hefele  Concilienge- 
schichte,  2.  edit.  IV,  884  as.  425. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I   Utrum  c.  Trid.  sit  continnandura,  an  novum  indicendum.       13 

concilium  generale.  Quuni  igitnr  decreta  concilii  Triden- 
tini  prodeant  a  sede  apostolica,  magnae  sunt  auctoritatis. 
Praeterea  peculiariter  dici  possunt  decreta  concilii 
Tridentini  esse  re  ipsa  confirmata  a  sede  apostolica  licet 
nondum  solemniter.'  Nam  inprimis  silentium  quatuor  pon- 
tificum^  qui  ea  non  improbarunt,  tacita  approbatio  est,  quia 
solebant  pontifices  statim  improbare  errorem  illegitime  ap- 
probatum  a  conciliis,  quia  eiTor,  cui  non  resistitur,  appro- 
batur.  Aut  igitur  hi  quatuor  pontiiices  approbarunt  er- 
rores  concilii  Tridentini,  aut  potius  hoc  silentio  ostende- 
runt,  id  nullum  contiuere  errorem.  Quod  si  quis  dicat,  quare 
igitur  non  approbarunt  solemniter?  facilis  est  responsio: 
quia  non  est  moris  ecclesiae,  neque  ratio  etiara  id  patitur, 
ut  concilia  ante  solemniter  approbentur,  quam  finiantur; 
non  tiniuntur  autem  nisi  adepto  fine,  ob  quem  indicta  sunt; 
quia  vero  concilium  Tridentinum  indictum  est  ad  extir- 
pandas  haereses  et  ecclesiam  reformandam,  donee  hoc  fini- 
tum  sit,  non  debuit  approbari,  Esset  enim  hoc  gratis  et 
contra  rationem  irritare  haereticos  ne  venirent  ad  conci- 
lium. Est  etiam  alia  magis  expressa  confirmatio  concilii 
Tridentini  per  sedem  apostolicam,  quia  ad  eam  mitteban- 
tur  decreta,  et  per  eam  serio  discussa  a  deputatis,  remitte- 
bantur  promulganda  in  concilio.  Neque  id  injuria  fiebat; 
sic  enim  consuevit  sedes  apostolica  praedefinire  in  conci- 
liis  decidenda,  et  sic  fecisse  feruntur  Damasus  in  synodo 
Constantinopolitana,  Coelestinus  in  prima  Ephesina,  Leo 
in  Chalcedonensi ;  Felix,  Hormisdas,  et  Agapetus  inV.  synodo, 
Honorius  et  Theodorus  et  Martinus  in  VI.,  Gregorius  et 
Stephanus  tertius  in  VII.  et  Nicolaus  primus  in  VIII.  sy- 
nodo.' 


*  Innuontur  Damasi  papae  decreta  contra  Seminarianos  et  contra 
^pollinaristas,  quae  concilium  Constantinopolitanum  anni  381  praecede- 
bant,  Coelestini  primi  judicium  contra  Nestorium  ante  concilium  Ephe- 
sinum  anni  430,  Leonis  Magni  epistola  dogmatica  ad  Flavianum  ante 
concilium  Chalcedonense  anni  451,  Felicia  III.,  Hormisdae  et  Agapeti 
acta  in  causa  Monophysitismi  ante  concilium  Constantinopolitanum  anni 
563,  quod  tamen  in  tribus  capitulis  potius  Nestorianismum  damnarit, 
(quodsi  respiceretur  ad  Agapeti  epistolam  de  duabns  naturia  in  Chriato 


Digitized  by  VjOOQIC 


14  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertiuentia. 

Accedit  etiam  ad  auctoritatem  decretorum  concilii 
Tridentini,  quod  prodierunt  non  solum  a  Spiritu  Sancto  et 
sede  apostolica  sed  etiam  a  tot  Sanctis  et  doctissimis  viris^ 
episcopis  et  doctoribus,  qui  profecto  hac  in  re  organa 
fuere  Spiritus  Sancti;  quod  recepta  sunt  postea  ab  omni- 
bus catfaolicis;  quod  praedicata  e  suggestis,  lecta  e  cathe- 
dris,  scripta  in  libris,  invisa  haereticis,  qui  ea  frustra  im- 
pugnare  nisi  sunt;  quae  per  se  tarn  pia  sunt  et  docta^  et 
quae  tam  raulta  et  tarn  necessaria  dogmata  fidei  continent, 
ut  nesciam,  quomodo  magnae  non  sint  auctoritatis,  quo- 
modo  etiam  liceat  de  eis  dubitare  vel  dubitando  de  illis 
ea  velle  retractare  sine  magno  Spiritus  Sancti  et  sedis 
apostolicae  et  ecclesiae  catholicae  praejudicio,  et  sine  magna 
laetitia  haereticorum  magnoque  favore  illorum  sectae. 

Opponet  fortasse  aliquis :  Quid  ergo  opus  est,  ut  pon- 
titices  confirment  deereta  conciliorum  de  fide,  si  per  se 
ipsa  tam  firma  sunt?  Responderem,  non  ideo  opus  esse 
confirmatione  sedis  apostolicae,  quod  concilia  generalia  le- 
gitima  et  legitime  procedentia  errare  possint  in  fide;  hoc 
enim  falsissimum  est;  sed  ideo  adhibetur  contirmatio,  ut 
honor  habeatur  sedi  apostolicae,  ut  constet  illam  a  decretis 
concilii  non  dissentire,  et  (quod  magis  ad  rem  facit)  ut 
perspicuum  etiam  sit,  concilia  legitima  esse  legitimeque 
processisse,  ac  proinde  errare  minime  potuisse.  Quia  enim 
concilia,  etiam  legitime  convocata,  errare  possunt  in  fide, 
si  legitime  non  procedunt,  tum  demum  nobis  plene  constat, 
ea  etiam  legitime  processisse,  quum  accedit  confirraatio  sedis 
apostolicae. 

Ex  dictis  igitur  constare  mihi  videtur,  tutiorem  esse 
viam  eontinuationis,  quam  indictionis  novi  concilii,  et  id- 


datam  Anthemio  episcopo,  observandum  esset,  hanc  non  esse  genuinam 
sed  paendoisidorianam ;  cf.  Jaff6  nr.  8^5);  praeterea  innuuntur  Honorii  I.^ 
Theodori  et  Martini  I.  deereta  contra  Monophysitismum  praecedentia 
s3modiim  Constantinopolitanam  anni  680;  Gregorii  11,  Oregorii  III.  et 
Stephani  deereta  pro  tuendo  imaginura  cultu,  qui  postea  a  synodo  Xi- 
caena  II.  a.  787  confinnatus  est,  et  Nicolai  I.  acta  contra  schisma  orien- 
talium  ante  synodnm  Constantinopolitanam  anui  669. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  Utrum  c.  Trid.  sit  continuandum,  an  novum  indicendum.      lf> 

eirco    illam  praeeligepdam    esse    a  S"***.    Et   haee  dixerini 
de  re  ipsa. 

4.  De  verbis  autem  ipsius  minutae,  displicebat  in  illis  in- 
primis  modus  ille  loquendi  ambiguus  et  amphibologicus,  ut 
neseiat  facile  lector,  an  velit  S™"^  continuare  concilium,  an 
vero  novum  indicere,  an  utrumque.  Displicet  autem  iste 
modus,  tum  quia  alienus  videtur  a  mente  S™',  qui  simpli- 
citatem  christianam  diligit,  sciens,  scriptum  esse:  „Scio 
Domine,  quod  probes  corda  et  simplicitatem  diligas;"'  tum 
etiam,  quia  si  verba  innuunt,  de  novo  incipiendum  esse 
concilium,  et  postea  re  ipsa  continuatur,  offendentur  hae- 
retici  et  dicent  se  delusos;  catholici  quoque,  si  illis  in- 
nuitur  continuatio,  et  postea  non  exhibetur,  offendentur 
etiam,  et  ita  timendum  est,  ne  dum  utrisque  placere  cupi- 
mus,  utrijsque  displiceamus.  Tum  demura  quia  videtur  sibi 
ipsi  pugnans.  Nam  quum  dicit,  quod  tollit  suspensionem 
concilii  Tridentini  et  quod  illud  revocat,  videtur  indicere 
continuationem,  quum  vero  subjungit,  quod  concilium  de 
integro  indicit,  videtur  novum  concilium  polliceri,  quae 
inter  se  pugnant;  et  ex  his  sequitur,  duo  generalia  con- 
cilia esse  simul,  alterum  quod  continuatur,  alterum  quod 
incipitur;  quod  tamen  esse  non  potest,  quia  ^icut  unica 
tantum  est  ecclesia  et  non  plures,  ita  unicum  est  gene- 
rale  concilium  et  non  plura  simul. 

In  particulari  etiam  occurrebat,  in  primis  circa  ilium 
locum :  uterque  eorum  id  quidem  celebrare  tnstituerat  in  urhe^ 
Tridentina,  ut  omnes  norunt,  indictum  et  congregatumf  ut  ad- 
deretur  aliquid  de  felici  etiam  progressu  concilii  Triden- 
tini, ne  in  ejus  praejudicium  putetur  tantum  indictum  et 
congregatum. 

Circa  illud  verbum  depositis  odiis,  tollerem  hoc,  quia 
possunt  principes  christiani  corde  pacifico  bella  gerere, 
unoquoque  tuente  quam  putat  se  habere  justitiam. 

Circa  ilium  locum  sed  melioribus  ut  speramus  auspiciisy 
et  hoc    etiam  tollerem    propter   verbum    ethnicum,    et  quia 


»  I.  Paral.  29,  17. 


Digitized  by  VjOOQIC 


16  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

videtur  tacita  suggillatio  concilii  Tridentini,  in  quo  tamen 
legitimus  est  servatus  processus;  legitime  etiam  est  coep- 
tum  et  continuatum ;  interfuere  etiam  ibi  magni  viri  jam 
defuncti,  quibus  qui  vivunt  non  sunt  comparandi;  et  si 
non  bene  incipitur  est  etiam  locus  timendi;  si  autem  le- 
gitime inceperit  et  processerit,  sperandum  est  in  Domino, 
qui  aderit  suis;  contra  quos  non  praevalebunt  adversarii, 
qui  jam  fimiserunt  suos  coryphaeos  et  inter  se  divisi  sunt. 

Circa  locum  ilium  de  integi'o  indlcimus  omnino  tollerem 
verbum  illud  de  integro,  ne  insinuetur  nova  tractatio  jam 
definitorum,  et  sit  causa  dissidii  et  tragoediarum.  Nam 
juxta  grammaticos  de  integro  et  ah  integro  idem  significant 
quod  denuo  sive  de  novo,  juxta  illud  Vergilii  „Magnus 
ab  integro  saeclorum  nascitur  ordo",  et  Terentii  „Ratio 
de  integro  ineunda  est  mihi." 

Circa  ilium  locum  sententiam  dicere  jure  communi  aut  ex 
primlegio,  interponerem  aut  consuetudine  propter  generales, 
quos  ajunt  non  esse  expressos  in  jure,  sed  ex  consuetu- 
dine interesse  concilio. 

Et  haec  sunt,  quae  mihi  occurrerunt  circ^  rem  ipsam 
et  circa  verba  propositae  minutae.  Quae  si  liberius  fortasse 
protuli,  id  egi  et  quia  S™"*  D.  N.  ita  praecepit  et  quia 
conscientia  et  fidelitas,  quam  debeo  et  sacrosanctae  sedi 
apostolicae  et  personae  S™*  non  sivit  me  in  re  tanta  dis- 
simulare;  non  autem  quod  non  sim  paratus  veneranter 
suscipere  decretum  S™^  de  bac  re  et  illud  cum  Dei  gratia 
pro  virili  tueri,  quovis  meo  judicio  deposito. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II. 

An  et  quomodo  audiendi  sint  in  concilio  haeretici, 
disputandumve  sit  cum  eis. 

Respondendum  videtur,  quod  si  haeretici  omnino  ob- 
stinati  sunt  et  deplorati,  non  est  disputandum  cum  eis, 
dicente  Paulo :  „Haereticum  hominem  post  primam  et  se- 
eundam  correctionem  devita,  sciens  quia  subversus  est, 
qui  ejusmodi  est,  et .  .  proprio  judicio  condemnatus."*  Ideo 
Irenaeus  ait:  „Adversus  omnes  dico  haereticos,  eos  qui- 
dem,  qui  sunt  mitiores  eorum  et  humaniores,  avertes  et 
confundes,  ut  non  blasphement  suum  conditorem  et  fac- 
torem  et  nutritorem  et  dominum,  nee  de  labe  et  igno- 
rantia  genesim  ejus  affingant ;  feroces  autem  et  horribiles 
et  irrationabiles  effugabis  a  te  longe,  ne  amplius  sustineas 
verbositates  eorum." ^ 

Cum  aliis  non  ita  obduratis  agi  potest  disputatione, 
et  audiri  possunt  et  debent,  licet  contra  jam  definita  di- 
sputent. 

Sic  enim  cum  Donatistis  factum  est,  ut  ex  canone 
concilii  Africani  constat',  licet  ipsi  contra  jam  definita 
errassent;  asserebant  enim,  minorem  Patre  Filium,  ut  Isi- 
dorus   ait    in    1.  8.     Ethymologiarum    c.  5/   et  habetur  c. 


>  Tit.  3,  10. 

^  Adversns  haereses  lib.  2.  c.  31. 

^  Concilinm  Carthaginiense  IX.  a.  404  celebratmn,  can.  1.  et  2.; 
Hefele  ConciiieDgeschichte  2.  edit.  II,  98. 
♦  Migne  P.  L.  83,  202. 

Lainez.  Vota  Tridentina  etc.  *    2 


Digitized  by  VjOOQIC 


18  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Quidam  24.  qu.  3.^  Sic  Eutyches  auditiis  est  in  synodo 
Cbalcedonensi*  et  Macarius  in  VI.  synodo,  quern  etiam 
Benedictus  papa  per  Bonifatium  instruebat,  ut  babetur  c. 
Convenientibus  1.  qu.  7.'  Sic  Paulus  Samosatenus  audi- 
tus  est  in  concilio  Antiocheno.  Sic  enim  de  patribus  illiua 
concilii  ait  Eusebius  1.  7.  historiae  ecclesiasticae  c.  28*: 
,,Igitur  omnes  saepius  in  unum  coeuntes,  Pauluraque  Sa- 
mosatenum  statuentes  in  medio,  atque  ejus  haeresim,  quam 
ille  nunc  occultare  nuDC  etiam  dissimulare  conabatur,  fre- 
quent! tractatu  et  assiduis  disputationibus  denudantes,  ar- 
guere  blasphemiam  et  publicare  nitebantur.  Nee  tamen 
uno  id  aut  secundo  tantum  concilio  ad  finem  perducere 
potuerunt,  sed  conventum  saepe  est  et  absque  operae  pretio 
discessum."  Haec  ille,  docens  non  solum  uno  concilio  sed 
pluribus  de  eadem  haeresi  tractatum. 

Graecorum  etiam  haeresis  saepius  tractata  est  et  sae- 
pius cum  eis  de  ea  disputatum.  Nam  quum  uniti  essent 
ecclesiae  Romanae  sub  Innocentio  III.,  in  concilio  Late- 
ranensi,  rursus  sub  Gregorio  X.  auditi  sunt  in  concilio 
Lugdunensi,  et  ab  Eugenio  in  Florentine. 

Ideo  patres  concilii  Basi  lien  sis  cum  audire  vellent 
Hussitas,  jam  damnatos  in  concilio  Constantiensi,  recte  ajunt : 
„Si  quis  objicit,  quomodo  jam  judicatum  iterum  judica- 
bitur?  dicendum  est,  quod  quum  fiat  ad  salutem  proxi- 
morum,  non  est  incongruum  idem  repetere ;  professio  enim 
fidei  catholicae,  facta  in  concilio  Nicaeno,  in  pluribus  se- 
quentibus  conciliis  repetebatur.  Quoties  necesse  est,  toties 
mater  ecclesia  aperire  debet  os  ad  docendum  et  instruen- 
dum.  Non  omnes  Spiritus  S.  eodem  tempore  illuminat, 
sed  ubi  vult  et  quando  vult  spirat.  Qui  in  uno  concilio 
illuminationem  non  acceperunt,  forte  accipient  in  alio ;  ideo 
necesse   est   saepe   frequentare  concilia,   ut  baeresis,   quae 


»  Decreti  Gratiani  Pars  U.  c.  39.  C.  24.  qu.  3. 
^  Dicendum  erat:  Eatjchiani  auditi  sunt,  videl.  in  sessione  quarta; 
cf.  Hefele  11,  467  ss. 

»  Decreti  Grat.  Pars  II.  c.  4.  C.  I.  qu.  7  (ex  synodi  VH.  act.  1). 
♦  Edit.  Vales.  (Aug.  Taurin.  1746)  pag.  313. 


Digitized  by  VjOOQIC 


n.  De  audiendis  in  concilio  haereticis.  19 

in  uno  tolli  non  potest,  tollatur  in  alio.  Neque  enim  hae- 
resis  Ariana  vel  aliae  eodem  tempore  exstinctae  sunt."^ 
Xiicet  igitur  disputare  cum  haereticis  et  audire  eos  dispu- 
tantes  etiam  contra  jam  definita. 

Sic  etiam  Christus  dominus  egit  cum  Saducaeis  et 
Pharisaeis  errantibus;  sic  Stephanus  et  divus  Paulus  cum 
Judaeis;  sic  Alhanasius  cum  Ario;  sic  Origenes  in  con- 
cilio Arabes  asserentes,  animas  cum  corporibus  interire  et 
postea  suscitandas,  ad  fidem  convertit,  teste  Eusebio  1.  6. 
historiae  eccles.  c.  37.^  Sic  etiam  Apelles  haereticus  a 
Rhodone  confusus  est,  eodem  Eusebio  teste  1.  5.  ejusdem 
historiae  c.  13^;  et  innumeri  haeretici  ab  Origene  conversi. 
Capite  quoque  33.  libri  6.  eundem  Origenem  conver- 
tisse  ait  Beryllum  ad  fidem*;  quodque  paene  in  causis  ta- 
libus  inauditum  est,  ita  errorem  ab  ecclesia  depulit,  ut 
emendaret,  non  perderet,  erroris  auctorem.  Eodem  quoque 
Eusebio  teste  Dionysius  Alexandriae  episcopus  disputa- 
tione  convertit  Millenarios.  Sic  enim  ipse  Dionysius  ait 
in  lib.  de  repromissionibus  futuris:  „Et  ita  evidens  fuit  as- 
sertionis  nostrae  probatio,  ut  is,  qui  inter  eos  maximus 
doctor  et  vitae  meritis  praestantior  habebatur,  Coracion 
nomine,  surgens  in  medio,  cunctis  audientibus  proclamaret 
et  protestaretur,  neminem  debere  ultra  ejus  doctrinae  fa- 
cere  mentionem,  sufficere  quod  erratum  est."^ 

Licet  autem  audiri  possint  haeretici  disputantes  in 
conciliis,  audiendi  tamen  sunt  legitime ;  quod  tunc  fit,  quum 
propter  eorum  vel  astutias  vel  argutias  nihil  immutatur 
eorum,  quae  a  patribus  legitime  de  fide  definita  sunt. 
Hujusmodi  enim  definitiones,  quae  a  Spiritu  Sancto  pro- 
deunt,  (^qui  non  est  quasi  homo,  ut  mentiatur,  nee  ut  filius 


*  Conferatnr  epistola  sjnodalis  ad  Bohemos  data  15.  Octobris  1431 
apad  Mansi  29,  233. 

-  Edit.  Vales,  pag.  260. 
»  Ibid,  pag    194. 

*  Ibid.  pag.  267. 

*  Historia  Coracionis  ita  narratur  ab  Eusebio  hist,  ecclej.  lib.  7  . 
cap.  24.  pag.  308  ex  deperdito  libro  Dionysii  Alexandilni  (quern  hoc 
loco  Lainez  in  textu  falso  Corinthinm  appellaverat). 

2* 


Digitized  by  VjOOQIC 


20  Vota  ad  concilium  Tridentimim  pertinentin. 

hominis,  ut  mutetur"^),  immutabiles  stmt.  Et  qui  eas  ut 
dubias  retractaret^  revocaret  omnes  haereses,  negaret  etiam 
providentiam  et  assistentiam  Dei  erga  ecclesiam  et  scriptu- 
ras  illam  pollicentes. 

Ideo  patres  summe  abhorrent  hujusmodi  retractatio- 
nes  de  rebus  ante  finitis,  ut  patet  ex  Gelasio  in  cap.  Maiores 
24.  qu.  1.^  Leo  quoque  epistola  ad  Leonem  Augustum  ait: 
Praenoscat  igitur  pietas  vestra  etc.;  locus  supra  p,  4  alle- 
gatus  est. 

Concilium  quoque  quoddam  Ariminense  catholicum 
recte  ajebat,  scribens  ad  Constantium  imperatorem ,  ut 
testatur  historia  tripartita  1.  5.  c.  21.:  „Incongruum  enira 
nefariuinque  videtur  ex  iis,  quae  recte  justeque  definita 
sunt,  aliquid  permutare,  id  est  horum,  quae  Nicaeae  com- 
muiiiter  cum  glorioso  Constantino  tuo  patre  et  imperatore 
deliberata  atque  defixa  sunt.  Quorum  doctrina  atque  sensus 
discurrit  et  praedicatus  est  in  omnium  hominum  auditus 
atque  mentes.  Haec  fides  sola  Arianam  haeresim  expu- 
gnavit  et  perdidit;  per  quam  non  ilia  solum,  sed  etiam  re- 
liquae  haereses  sunt  damnatae.  Cui  vere  et  addere  quid- 
quam,  incautum  est,  et  auferre  periculosum.  Et  siquidem 
horum  alterum  fiat,  erit  inimicis  facultas  agendi  quae  vo- 
lent."^  Patres  etiam  synodi  Chalcedonensis,*  requisiti  a 
Leone  imperatore  de  definitis  in  concilio  Chalcedonensi^ 
rescripserunt,  Chalcedonensem  synodum  usque  ad  sangui- 
nem  esse  vindicandam,  ut  refert  Liberatus  archidiaconus 
Carthaginiensis  in  historia  sua  c.  15. 

Audiendi  igitur  sunt  haeretici  in  concilio,  sed  legitime 
audiendi  et  in  concilio  legitime,  ut  doceri  et  erudiri  pos- 
sint,  non  autem  ut  mutentur  bene  statuta  de  fide. 


>  Num   23.  19. 

'  Decretnm  Gratiani  P.  IL  c.  2.  C.  24.  qu.  1.  Ex  epistola  Gelasii 
papae  ad  episcopos  Dardaniae,  apnd  Thiel  epist.  Rom.  Pontif.  pag.  394. 

«  Migne  P.  L.  69,  101. 

*  Id  est  domnm  jam  reversi  (non  yero  AquiUjensis  ut  habet  ms^ 
nostrum).  Liberati  Breyiarium  c.  15.,  apud  Migne  P.  L.  68,  1018. 


Digitized  by  VjOOQIC 


HI.  —  IV.  De  bulla  convocationis  concilii  21 

III. 

Quidnam  sit  definitum  in  concilio  Tridentino  et  quid  supersit 
definiendum  etc. 

Respondeo  etc.  Quae  hie  habentur  de  rebus  definitis  jam 
in  voto  I,  pug,  10  contenta  sunt  Et  de  bis  omnibus  au- 
diri  possunt  legitime  Lutberani.  Supersunt  autem  gravis- 
simae  materiae  ex  integro  tractandae  et  definiendae,  nempe 
de  sacrameotis  ordinis  et  matrimonii,  de  communione  sub 
utraque  specie  et  de  sacrificio  missae  et  de  conjugio  sa- 
cerdotum,  do  indulgentiis  et  purgatorio,  de  veneratione 
sanctorum,  de  reliquiis  et  usu  imaginura,  de  caeremoniis  et 
cultu  ecclesiastico,  de  ecclesia  et  ejus  potestate. 

Quibus  omnibus  adesse  possunt  protestantes. 

Quaenam  inconvenientia  sequantur  ex  eo,  quod 
nondum  finito  nee  confirmato  concilio  Tridentino 
novum  indicatur. 

Respondeo  breviter,  multa  esse.  Nam  inauditum  et 
novum  est  hoc  in  ecclesia.  Aperitur  etiam  ostium  irri- 
tandi  bene  coepta  concilia.  .  .  Quae  sequuntur  observationes 
supra  pag.  2  ss  latius  expositae  sunt,  Decreta  quoque  con- 
cilii Tridentini  absque  causa  macula  asperguntur,  quae 
tamen  multa  sunt  et  pia  et  docta  et  a  Spiritu  Sancto  pro- 
cedentia,  et  a  sede  apostolica  re  ipsa  approbata  et  ab  om- 
nibus catholicis,  et  solis  haereticis  invisa.  Quorum  argu- 
tiae,  et  aliorum  etiam  rationes  pro  novi  concilii  indictione 
facillime  solvuntur.     Ideo  brevitatis  causa  eas  omitto. 


IV. 

Quid  censendum  de  Pii  Papae  IV.  bulla  celebrationis  concilii 

Tridentini  „Ad  ecclesiae  regimen'' 

de  die  29.  Novembris  1560.* 

Respouderem,  quod  antequam  S™"^  bullam  promulgaret, 
licuisset  christianum  virum    interrogatum    censuram    suam 

»  Bullarium  Rom.  edit  Taurin.  VII,  90. 


Digitized  by  VjOOQIC 


22         '  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

libere  proponere  subjicieodo  suum  judicium  sanctae  sedi 
apostolicae.  Postquam  autem  Sua  IS^  jam  decrevit  et 
bullam  promulgavit,  tantum  incumbit  onus  earn  bene  inter- 
pretandi  et  cum  Dei  gratia  tuendi. 

Si  igitur  adversarii  objiciunt,  ex  hac  bulla  non  con- 
stare^  an  Sua  S***  velit  continuare  concilium,  an  de  novo 
indicere,  respondendum  videtur,  mentem  Suae  S*^*  esse  piis- 
simam,  et  ita  eam  concepisse  bullam,  ut  omues  Christa 
lucraretur  et  neminem  oflFenderet  vel  alienaret;  facturam 
autem  (quod  ad  banc  rem  attinet),  quod  Spiritus  Sanctua 
ipsi  concilio  legitime  congregate  suggesserit;  neque  opor- 
tere  illi  praefigere  legem,  sed  potius  ejus  suggestionem  et 
definitionem  ab  omnibus  esse  reverenter  suscipiendam,  sive 
de  continuando  concilio  sive  de  novo  incipiendo.  Quia 
quidquid  ibi  fiet,  legitime  cum  Dei  gratia  fiet. 

Cavendum  autem  est,  meo  quidem  judicio,  ne  detur 
spes  certa  Lutheranis  de  novo  incipiendi  concilium,  ne  si 
continuetur,  magis  ab  ecclesia  alienentur,  conquerantur  se 
delusos  et  novas  excitent  tragoedias.  Sat  erit  igitur  illis 
innuere  quod  audientur  legitime  et  quod  quoad  continua-' 
tionem  vel  inceptionem  fiet  quidquid  visum  fuerit  Spiritui 
Sancto  per  legitimum  concilium  loquenti. 

Facile  quoque  erit  hujusmodi  hominibus  ostendere, 
nihil  esse  in  bulla,  quod  omnino  repugnet  novae  indictioni^ 
Nam  quod  dicitur  eadem  concilii  via  etc.  ad  novum  con- 
cilium referri  potest;  eandem  siquidem  viam  tenuerunt 
varia  concilia  legitima.  Et  consequenter  quod  dicitur  cele- 
hrationem  ejus  non  esse  duximus  diutius  differendam,  illud 
ejus  ad  concilium  in  genere  referri  j)otest  et  non  neces- 
sario  ad  concilium  Tridentinum  coeptum.  Quo3  etiam  sub- 
jungitur  suhlata  suspensione  quacunque,  licet  innuat  conti- 
nuationem,  tamen  potest  etiam  intelligi  auferri  suspensionem 
h.  e.  invalidari,  ne  teneamur  ad  continuationem,  ut  decre- 
tum  ultimum  concilii  Tridentini  ajebat.  Si  autem  quae- 
rant  adversarii,  quibus  legibus  et  conditionibus  debeat  con- 
veniri  in  concilium,  respondendum  est^  has  leges  praefigendas 
esse  ab  ipso  Spiritu  Sancto,  qui  aderit  legitime  concilio  5 
ideo  non  esse  ilium  docendum  vel  praejudicium  illi  facien- 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  De  bulla  convocationis  concilii.  23 

dum,  sed  tandum  curandum,  ut  animo  puro  et  sincero  ami- 
coque  pacis  et  dissensionum  inimico  illuc  conveniatur;  et 
ibi  curandum,  ut  future  concilio  nulla  desit  conditio  solita 
et  necessaria  conciliis  legitimis,  quae  si  deessent,  procul 
dubio  legitimum  non  esset  ac  proinde  errare  posset.  Idem- 
que  respondendum  est,  si  quaerant,  quomodo  sint  audiendi, 
et  an  habituri  suffragium,  et  an  solis  scripturis  sit  agen- 
dum, et  an  pontifex  futurus  sit  judex  in  concilio.  Om- 
nium enim  horum  et  similium  dubiorum  resolutio  rejicienda 
est  ad  concilium;  quia  si,  ut  fide  tenemus,  adest  illi  Spi- 
ritus  Sanctus,  optime  haec  omnia  definiet;  si  autem  via 
humana  .haec  dissidia  componenda  essent,  adhuc  ob  con- 
ventum  tantorum  proborum  et  prudentium  virorum  pote- 
runt  ista  ibi  melius  componi,  quam  privatim  agendo. 

Et  dum  ista  vel  alia  tractantur  cum  his  hominibus, 
suaviter  agendum  est  simul  et  fortiter,  babendo  Dei  timo- 
rem  et  honorem  prae  oculis  et  in  veritate  vitae  et  doctrinae 
coram  eo  procedendo,  omnem  fiduciam  in  eo  collocando 
et  nullam  in  se  ipso  vel  in  technis  et  artibus  humanis. 
Aliis  quoque,  qui  omnino  vellent  continuationem  concilii 
Tridentini,  bona  spes  est  porrigenda,  ostendendumque  illis 
est,  nihil  esse  in  bulla,  quod  continuationi  repugnet,  sed 
potius  multa  esse,  quae  illam  innuant,  qualia  sunt  quae 
jam  tetigimus,  et  etiam  ilia :  ut  tantum  ecclesiae  commodum, 
quod  prorsus  auferre  non  poterat,  saltern  quam  diutissime 
retardaret,  Et  tamen  ii  quoque  ad  concilium  sunt  remit- 
tendi,  in  quo  docebit  Spiritus  Sanctus,  quid  facto  opus  sit. 
Et  haec  obiter  occurrerunt  circa  bullam. 

Curabit  quoque,  ut  spero,  Dominatio  vestra  R°**,  ut 
principes  protestantes,  si  aliquos  missuri  sunt  ad  concilium, 
eligant  viros  doctos  et  mites  et  pacis  amatores,  et  non 
furiosos  et  seditiosos.  lllos  etiam  poterit  allicere  et  mo- 
vere  Dominatio  V.,  ut  juvent  principes  suos. 

Recurrat  etiam  crebro  ad  Dorainum,  frequenter  cele- 
brando  mendieetque  orationem  a  locis  piis  ducatque  secum 
honestara  familiam,  quae  habeat  mundos  lurabos  et  puras 
manus.  Et  Dorainus  sit  cum  ilia  et  dirigat  gressus  ejus 
in  viam  pacis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


24  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 


V. 

Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo. 

f  Caput  I. 

1.  Quia  in  sessione  praecedenti  deliberata  fuerat  exa- 
minatio  gravis  cujusdam  dubii,  quo  petebatur,  an  calicis 
U8U8  laicis  possit  concedi,  ut  in  sequenti  dubium  hoc  defi- 
niretur,  die  28.  Augusti^  1562  proposuerunt  illustrissimi 
legati  congregationi  patrum  generali  dubium  hoc  in  hunc 
qui  sequitur  modum: 

Articuli  duo,  super  quibus  patres  dicent  sententias.  I.  An  com- 
munio  sub  utraque  specie  petita  nomine  sacrae  caesareae  majestatis 
pro  sacro  Romano  imperio  totaque  Germania,  pro  regnis  Hungariae  et 
Bohemiae,  ac  etiam  ducatu  Austriae,  et  aliis  provinciis  et  dominiis  ad 
eamdem  pertinentibus,  sit  a  sancta  synodo  concedenda  sub  infra  scriptis 
conditionibus. 

Primo,  ut  sub  utraque  specie  communicare  volentes,  in  reliquis 
omnibus,  tam  quoad  sacramentum  hoc,  quam  cetera  sacramenta,  item 
in  quacumque  materia  quoad  fidem,  doctrinam  ritumque  conveniant, 
corde  et  oris  confessione,  cum  iis  omnibus  quae  a  sancta  Romana  eccle- 
sia  sunt  recepta ;  nee  non  decreta  omnia  hujus  sanctae  sy nodi,  tam  pro- 
mulgata  quam  promulganda,  religiose  admittant  et  observent. 

Secundo,  ut  pastores  dictarum  nationum  et  concionatores  credant 
et  doceant,  consuetudinem  ab  eccleeia  probatam  et  diu  observatam,  vi- 
delicet communicandi  sub  altera  tantum  specie,  non  esse  alienam  a  di- 
vino  jure,  imo  laudabilem,  et  taraquam  legem  observandam,  nisi  ab 
ecclesia  aliter  statuatur,  quodque  aliter  pertinaciter  sentientes  haeretici 
sint  censendi ;  nee  aliis  dent  banc  communionem  sub  utraque  specie,  nisi 
qui  crediderint  banc  veritatem  et  earn  confessi  fuerint! 

Tertio,  quod  sanctissimo  domino  nostro  papae,  ut  legitime  univer- 
salis ecclesiae  episcopo  et  pastori,  debeant  fideli  animo  et  sincere,  ut 
rever6ntes  filii,  omnem  obedientiam  et  reverentiam  exhibere. 

Quarto,  quod  archiepiscopis,  episcopis  et  aliis  praelatis  suis  simi- 
liter debitara  obedientiam  et  reverentiam  praestent. 


*  Loco  hujus  diei  legitur  tam  in  codice  Romano  (  -  R.)  quam  in 
Monacensi  (^  M.)  die  —  Septembris.  Correctionem  deaumpsimus  ex 
Theiner,  Acta  concilii  Trid.  II,  96. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  25 

Quinto,  ut  hie  nsus  calicis  eis  tantum  permittatur,  qui  contriti  et 
confesst  faerint  juxta  catholicae  ecclesiae  consuetndinem. 

Item,  ut  ordinarii  quam  diligentissime  omnibus  cautionibus  provi- 
deant,  ne  in  administratione  sanguinis  aliquod  sacrileginm  aut  profa- 
natio  admittatur;  super  quibus  omnibus  eorum  conscientia  oneratur. 

II.  An  sit  danda  haec  facultas  archiepiscopis  et  episcopis  dictorum 
locorum,  ut  unusquisque  eorum  tamquam  delegatus  sedis  apostolicae 
]^8sit  committere  curatis  ecclesiarum,  existentibus  in  eorum  dioecesibus, 
ut  communicent  petentes  sub  utraque  specie  in  dictis  ecclesiis  tantum, 
sub  conditionibus  tamen  suprascriptis. 


2.  Libenter  plane,  illustrissimi  et  reverendissimi  do- 
mini  et  patres  sanctissimi,  ego  postremo  loco  dico,  turn 
quia  sic  mihi  niajus  tempus  conceditur,  ut  meditari  possim 
quae  responsurus  sum  ad  tam  arduam  quaestionem,  turn 
etiam  quia  audiens  tot  optimos  et  sapientissimos  patres, 
qui  ante  me  dicunt^,  multa  ab  eis  disco,  quibus  res,  quae 
controvertitur,  illustratur  et  clarior  mihi  redditur. 

Ex  hac  ergo  tot  doctissimorum  patrum  collatione  de  re 
proposita^  duo  collegi,  nempe  summam  eorum  concordiam 
et  summam  etiam  dissonantiam.  Concordia  quidem  fuit 
in  voluntate.  Omnes  enim  cupiunt  in  hac  deliberatione 
Deo  Optimo  maximo  placere  et  saluti  eorum,  pro  quibus 
haec  petitio  fit,  consulere,  praesertim  quum,  ut  id  fiat,  optet 
sua  sanctitas,  petant  illustrissimi  legati,  et  contendant  orato- 
res  tam  suae  majestatis  quam  illustrissimi  ducis.  In  hac  ergo 
voluntate  absque  dubio  Concordes  sunt  omnes  patres  pro  cha- 
ritate,  quam  a  Deo  receperunt,  qua  divinam  gloriam  et 
proximorum  salutem  cupiunt.  Ad  quam  si  conferre  puta- 
rent  usum  calicis,  absque  dubio  ilium  promptissime  con- 
cederent,  praesertim  quum  ex  ejus  negatione  nullam  utili- 
tatem  consequantur,  nullum  honorem,  a  nuUo  etiam  labore 
liberentur.  Eisdem  siquidem  expensis,  quibus  ablatio^  vini 
populis  porrigitur,  porrigeretur  vinum  consecratum,  quod 
eisdem  verbis  consecraretur,  quibus  consecratur  nunc  illud, 
quod  sacerdos  sumit.    Eodem  etiam  labore,  quo  porrigitur^ 

*  M.  dLrerunt. 
^  M.  ^jerp/ejrt. 
»  M.  ablatio. 


Digitized  by  VjOOQIC 


26  Vota  acl  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

non  consecratum  populis,  porrigeretur  consecratum.  Et 
liberarentur  sacerdotes  a  molestiis,  injuriis  et  damnis,  quae 
patiuntur  a  plebibus  importune  calicem  desiderantibus  seu 
petentibus.  Sancta  quoque  synodus,  id  concedens,  gratiam 
caesaris  et  ducis  Bavariae  et  oratorum  eorum^  et  sanctis- 
simi  domini  nostri  et  legatorum  ejus  sibi  magis  conciliaret 
acquiescendo  eorum  petitioni,  et  simul  eximeretur  a  metu 
incurrendi  indignationem  tatitorum  principum. 

Non  licet  igitur  suspicari,  quod  tot  et  tanti  patres,  qui 
banc  concessionem  usus  calicis  non  probant,  id  faciant  ob 
defectum  voluntatis.  Esset  enim  hoc  invidere  fraternae 
gratiae  et  gratis  odium  et  invidiam  et  ingentia  pericula 
velle  subire.  Ideo  in  voluntate  procul  dubio  conformes 
sunt,  nee  licet  absque  temeritate  ac  Dei  et  proximorum 
offensione  contrarium  judicare. 

3.  Ut  autem  summam  vidi  concordiam  in  patrum  omnium 
voluntate,  ita  summa  fuit  dissonantia  in  ratione.  Aliqui- 
bus  enim  videbatur,  negotium  hoc  non  esse  tractandum 
in  concilio,  sed  ad  sanctissimum  dominum  nostrum  inte- 
grum referendum;  aliis  vero,  tractandum  quidem  esse  in 
concilio,  sed  non  modo,  reservandum  potius  esse  in  aliud 
tempus.  Hi  vero,  quibus  videbatur,  hoc  tempore  et  in 
concilio  esse  tractandum,  sumnle-  etiam  variarunt,  quibus- 
dam  dicentibus,  concedendum  esse  usum  calicis  omnibus, 
aliis  vero,  nulli,  aliis,  quibusdam  tantum ;  et  inter  hos  di- 
cebant  alii,  solis  Bohemjs  concedendum,  alii,  etiam  Hun- 
garib,  alii,  etiam*  Germanis.  Nee  minor  fuit  diversitas 
circa  conditiones,  sub  quibus  concedendus  erat  calix.  Ali- 
qui  enim  probarunt  conditiones  propositas;  alii  vero  varias 
addiderunt,  alii  detraxerunt.  In  eo  etiam,  per  quem  ne- 
gotium esset  transigendum,  fuit  discrimen.  Quidam  enim 
putabant,  per  concilium  hoc  negotium  esse  tractandum ; 
alii  veroj  per  summum  pontificem ;  alii  demum,  debere  per 
concilium  remitti  ad  summum  pontificem,  ut  per  se  ipsum 
id  negotium  expediret,  vel  concilio  injungeret  expeditionem. 


*  R.  suorum. 
^  K  denium. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  27 

Nata  est  autem  haec  diversitas  turn  ex  rei,  de  qua 
tractatur,  materia,  quae  varia  est,  et  ideo  hinc  inde  varias 
probabiles  rationes  adraittit,  turn  ex  infirmitate  nostra,  qua 
fit,  ut  quemadmodum  complexione  et  organis  '  diversi  su- 
mus,  ita  etiam  intellectu  et  afFectu  difFeramus,  quia  orga- 
nis in  hae  peregrinatione  utimur.  In  coelo  igitur  summa 
Concordia  erit  intellectus  et  voluntatis;  in  hac  vero  pere- 
grinatione mali  quidem  saepe  dissentiunt  et  intellectu  et 
voluntate,  boni  vero  in  voluntate  quidem  conveniunt,  quia, 
quod  vere  bonum  est,  omnes  cupiunt,  alioquin  non  essent 
boni,  intellectu  vero  differunt,  quia  aliis  alia  videntur  et 
aliter,  quum  omne  quod  recipitur  per  modum  recipientis 
recipiatur.  Inde  est  quod  dissenserunt  Paulus  et  Barna- 
bas; dissenserunt  quoque  doctores  sive  antiqui  sive  neo- 
terici  in  quavis  facultate;  omnes  tamen  veritatem  quaere- 
bant  et  verum  se  docere  putabant,  si  mali  et  ficti  non 
erant.  Inde  ergo  puto  esse  natam  diversitatem  inter  hos 
patres,  alioquin  in  voluntate  Concordes. 

4  Ut  ergo  in  re  tarn  varia  dicam,  quod  sentio,  puto, 
totam  hanc^  tractationem  ex  discussione  duorum  dubiorum 
pendere.  Alterum  est,  an  concedendus  sit  usus  calicis  vel 
omnibus  vel  aliquibus,  an  non.  Secundum  est,  si  conce- 
dendus est,  an  concedendus  sit  per  summum  pontificem, 
an  per  concilium. 

Caput  II. 

5.  Et  ut  ad  secundum  dubium,  quod  facilius  mihi 
videtur,  respondeam,  dicerem  :  Quod  si  calix  universaliter 
omnibus  esset  concedendus,  meo  quidem  judicio  concessio 
facienda  esset  per  concilium. 

Primo  quia  ut  universaliter  concedatur,  abroganda  est 
lex  concilii  Constantiensis,  qua  prohibetur  occidentalibus  non 
sacrificantibus  usus  calicis ;  lex  autem  universalis  concilii, 
quum  concilium  est  congregatum,  decentius  abrogatur  ex 
consensu  vel  decreto  concilii,  quam  per  solum  pontificem. 
—  Secundo  quia  quod  attinet  ad  consultationem  et  discus- 

*  R.  saiie. 


Digitized  by  VjOOQIC 


28  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

sionem  praeviam,  an  sint  abroganda  decreta,  papa  magis 
facit  quod  in  se  est,  consulens  concilium  actu  congrega- 
tum,  quam  consulens  tantum  cardinales  vel  sapientes,  quos 
apud  se  faabet  in  curia;  nam  in  concilium  universale  con- 
fluunt  episcopi  et  sapientes  totius  ecclesiae,  qui  securius 
possunt  communiter  consulere,  quam  soli  curiales.  —  Tertio 
quia  populi  suavius  et  quietius  admittent  abrogationem  per 
pontificem  cum  concilio  factam,  quam  per  solum  pontifi- 
cem;  quia  licet  tota  auctoritas  episcoporum  concilii  pen- 
deat  a  papa  et  ipse  pontifex  per  eos  decernat,  majorem 
tamen  habet  gratiam  et  auctoritatem  apud  populos,  quod 
summus  pontifex  decernat  per  tot  sapientes,  qui  etiam  de- 
bent  juvare  executionem,  quam  quod  solus  decernit.  — 
Quarto  quia  ubi  pontifex  magis  facit  quod  in  se  est,  con- 
sulens sapientiores,  et  ubi  eligit  eum  modum  decernendi^, 
qui  majorem  habebit  gratiam  et  executionem,  ibi  magis 
assistet  Spiritus  sanctus,  ne  erreut. 

6.  Si  autem  concessio  calicis  faeienda  est  solum  ali- 
quibus  vel  nationibus  vel  personis  per  viam  dispensationis 
vel  privilegii,  tunc  dicerem,  convenientius  esse,  ut  per 
summum  pontificem  fieret. 

Primo  quia  ipsius  tribunal  est  fixum  et  perpetuum, 
et  ad  id  tamquam  ad  vivam  legem  spectat  curare  legum 
executionem  vel  earum  relaxationem  vel  dispensationem, 
et  non  ad  concilium,  quod  non  congregatur,  ut  particula- 
res  dispensationes  faciat,  sed  ut  tractet  de  pertinentibus 
ad  universalem  ecclesiam.  —  Secundo  quia  summus  pon- 
tifex commodius  poterit  mittere  legatos  ad  eos,  quibus  est 
concedendus  calix,  ut  ad  suam  sanctitatem  de  dispositione 
illorum  referant  et  perspiciant,  an  idonei  sint  ad  commu- 
nionem  suscipiendam,  ac  vere  conversi  ab  erroribus  et  in 
obedientia,  an  potius  pertinaces  sint  et  ficti,  ut  solent  hae- 
retici.  —  Tertio  quia,  si  summus  pontifex  concedit  dispen- 
sationem,  quum  viderit,  eos  non  servare  conditiones  et 
perstare  in  suis  haeresibus,  poterit  dispensationem  revocare. 
Si  autem  concilium  eam  concesserit,  licet  haeretici  nil  tri- 


M.  et  R.  mendose  discemendi. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  29 

buant  auctoritati  papae  vel  concilii,  fingent  tamen,  se  cre« 
dere  concilio,  et  non  patientur  sibi  auferri  calicem,  nisi 
per  concilium;  quod  quia  congregari  facile  non  potest  re- 
tinebunt  calicem,  non  servatis  condition ibus,  et  ita  mane- 
bunt  in  perpetuo  sacrilegio.  —  Quarto  quia,  ut  experientia 
nos  docuit,  difficillimum  est,  ut  tot  viri,  quot  sunt  in  con- 
cilio,  in  re  tarn  varia  et  quae  ex  tot  circumstantiis  et  even- 
tibus  pendet,  possint  convenire;  quia  quot  capita  tot  sen- 
sus,  imo  unus  et  idem  subinde  mutat  judicium  de  eadem 
re,  ita  ut  a  multis  audiverim  episcopis,  quod,  quo  magis 
res  tractabatur,  eo  majorem  ad  judicandum  confusionem 
in  se  sentiebant.  Gommodius  igitur  sua  sanctitas  cum  pau- 
cis  poterit  ea  de  re  statuere,  intellectis  prius  potissimia 
hinc  inde  suffragiis  istorum  patrum ;  quia  quum  res  haec 
facti  sit,  et  non  juris  nee  fidei,  potest  etiam  concilium  in 
ea  definienda  errare ;  ideo  sua  sanctitas  non  tenetur  sequi 
plura  suffragia,  sed  meliora  et  saniora. 

Et  haec  de  secundo  dubio,  cujus  responsionis  summa 
est,  quod  eoncessio  universalis  calicis  decentius  fieret  per 
concilium,  particularis  vero  dispensatio  per  pontificem,  si 
tamen  fieri  deberet. 


Caput  III. 

7.  Primum  et  diflTicilius  dubium  est,  an  debeat  usua 
calicis  concedi  omnibus,  qui  ilium  voluerint,  abroganda 
legem  concilii  Constantiensis,  an  aliquibus  sub  certis  con- 
ditionibus  et  per  viam  dispensationis  illius  legis,  an  vera 
nuUi. 

8.  Ad  quod,  ut  quod  sentiam,  respondeam,  occurrit 
primum  considerandum,  quid  in  hac  quaestione  definiri 
possit  tamquam  certum  et  de  fide  tenendum,  quid  vera 
solum  tamquam  probabile  et  non  de  fide. 

Et  meo  quidem  judicio  fide  tenendum  est,  quod  uter- 
que  ritus,  sive  alterius  speciei  sive  utriusque,  secluso  jure 
positivo,  stante  jure  divino  et  naturali,  licitus  et  sanctus. 
est.  Et  ita,  sive  concilium  sive  pontifex  hoc  vel  illo  uten- 
dum  consuerit,  licitum  ritum    semper  concedit.      Et  popu- 


Digitized  by  VjOOQIC 


30  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Iu8,  qui  sincere  hoc  vel  illo  ritu  usus  fuerit,  facta  conces- 
sione,  non  peccabit.  Ceusens  etiam,  hoc  vel  illo  ritu  uten- 
dum,  non  peccat,  modo  legitime  censeat.  Quod  autem 
hoc  ita  sit,  constat. 

Nam  usus  utriusque  speciei  probatus  fuit  a  Christo 
et  ab  apostolis  et  a  primitiva  ecclesia,  quia  illo  usi  sunt. 
In  posteriori  etiam  ecclesia  multi^  Latini  et  Occidentales 
eo  utebantur  ante  cdncilium  Constantiense.  Graeci  quo- 
que  et  alii  christiani  orientales  licite  eo  utuntur,  quantum 
est'  ex  parte  ritus.  Et  ideo  licet  saepe  uniti  sint  cum 
ecclesia  occidentali ,  nunquam  fuit  illis  interdictus  illius 
usus.  Ideo^  falso  dicitur,  quod  usus  calicis  habeat  pecca- 
tum  annexum  vel  sacrilegium  propter  periculum  effusionis. 
Quia  si  annexum  haberet  peccatum,  nee  Christus  dominus 
nee  apostoli  in  primitiva  ecclesia  nee  orientalis  nee  occi- 
dentalis  ecclesia  ante  concilium  Constantiense  nee  orien- 
talis hodie  in  non  celebrantibus  uteretur. 

Et  si  adhibetur  diligentia  conveniens,  licet  effunde- 
retur  sanguis,  nullum  esset  peccatum;  quia  ut  Christus  in 
eucharistia  in  se  ipso  pati  non  potest,  vel  focdari  luto  vel 
comburi  igne  vel  tangi,  ita  nee  corpus  Christi  vel  sanguis 
in  eucharistia;  sed  haec  omnia  accidunt  ipsis  speciebus. 
Ideo  ex  parte  Christi  non  est  periculum.  Ex  parte  vero 
nostra  nulla  potest  esse  irreverentia  vel  sacrilegium  vel 
denique  peccatum  absque  nostra  voluntate.  Qui  autem  non 
vult  peccare  et  diligentiam  convenientem  adhibet  (quae 
non  est  infinita  nee  impossibilis),  procul  dubio  non  peccat, 
sive  ministrans  sive  sumens  calicem.  Ideo  quidquid  acci- 
dat,  non  est  peccatum,  sive  in  administratione  alterius 
speciei  sive  utriusque  accidat,  sive  sacerdoti  sive  laico 
accidat. 

Falsum  quoque  est,  quod  dicunt,  necessario  debere 
tempus  communionis  prorogari,  si  calix  ministretur,  turn 
quia  Graeci  totam  plebem  communicant  uno  die,  sicut  nos 


*  M.  multum. 
'  E.  Atque  ita. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Gonsultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  31 

populis  damus  ablutionem,  turn  quia  Fabiauus  papa  ter 
in  anno  totum  populum  coramunicari  jussit,  sub  utraque 
specie,  ut  probabilius  est. 

9.  Ritus  etiam  communicandi  sub  altera  specie  lici- 
tus  tenendus  est,  et  quidem  de  fide,  quia  Christus  illo 
U8U8  creditur,  communicans  illos,  qui  ibant  in  Emmaus, 
et,  ut  ex  historia  ecclesiastica  constat,  multi  sancti  eo  sunt 
usi.  Graeci  quoque  erga  aegrotos  et  abstemios  illo  hodie 
utuntur.  Ecclesia  quoque  occidentalis  adeo  isto  ritu  com- 
municandi sub  altera  est  usa,  ut  sensim  ex  sola  consuetu- 
dine  absque  aliquo  tumultu  vel  violentia,  quae  ex  histo- 
riis  constet,  eum  universaliter  sit  amplexa.  Quam  postea 
consuetudinem  universale  concilium  Constantiense  lege 
sua  tirmavit. 

De  fide  igitur  tenendum  est,  quod  hie  et  ille  ritus 
licitus  sit,  cessante  jure  positivo.  Quod  etiam  confirmatur, 
quia  ecclesia,  ut  non  potest  errare  in  definiendis  iis,  quae 
^dei  sunt,  ob  divinam  assistentiam  et  promissionem,  ita 
etiam  errare  non  potest  in  definiendo  de  moribus  et  dis- 
cemendo  cultu  vero  a  falso.  Quum  igitur  ecclesia  et  facto 
et  doctrina  probaverit  utrumque  tamquam  licitum,  utrum- 
vis  definiat,  fide  credendum  est,  quod  sit  licitus.  Et  con- 
aequenter,  qui  ritu  ita  ab  ecclesia  probate  uteretur,  non 
peccaret,  nee  ecclesia  in  definiendo  utrumvis  licitum  pec- 
"Caret,  quia  vere^  definiret,  quid  tantum  sit  probabile  de- 
-cernendo^  ritum  utriusque  vel  alterius  speciei. 

10.  Sed  in  praesentiarum  non  est  ista  quaestio.  Non 
«nim  est  dubium,  quin  cessante  jure  positivo  uterque  ri- 
tus licitus  sit.  Sed  id  quod  controvertitur  est,  an  sit  ex- 
pediens  occidentali  ecclesiae,  ritum  communicandi  sub  al- 
tera specie,  in  ea  longa  consuetudine  et  lege  probatum, 
vel  universaliter  abrogare,  vel  cum  aliquibus  dispensare, 
ut  eo  non  utantur,  sed  adhibeant  etiam  usum  calicis. 

Et  quia  hoc  non  spectat  ad  fidem,  sed  est  quaestio 
de  facto,  an  hie  et  nunc,   sub  his  vel   illis   conditionibus, 


*  M.  vera. 

'  H  et  R.  habent  rarsus  disceniendo. 


Digitized  by  VjOOQIC 


32  Vota  ad  concilium  Tridentinura  pertinentia. 

cum  his  vel  illis  personis  dispensandum  sit,  ut  utantur 
calice,  ideo  ecclesia  in  hoc  et  huic  similibus  rebus  errare 
potest,  ut  ex  experientia  constat  et  ex  patrura  sententia. 
Ideo  enim  mutantur  statuta,  quia  saepe,  quae  bono  animo 
sancit^  sunt,  et  magis  expedientia  bona  fide  judicata,  ex- 
perientia postea  ostendit  non  expedire.  Ideo  Augustinus 
dicebat,  concilia  universalia  priora  corrigi  solere  per  uni- 
versalia  posteriora. 

Quod  si  quis  quaerat,  quare  Deus  assistat,  ne  eccle- 
sia erret  in  definiendo  quae  fidei  et  morum  sunt,  non  au- 
tem  assistat^,  ut  semper  magis  expedientia  statuantur,  vel 
in  his,  quae  sunt  facti,  non  erret,  respondendum  est:  Deum 
assistere  in  definiendo  de  fide  vel  moribus,  ita  ut  ecclesia 
non  erret,  quia  si  earn  in  hoc  derelinqueret  et  errare  si- 
neret,  perpetuo  maneret  in  errore,  et  Deum  in  mendacio 
coleret;  quia  si  semel  exempli  gratia  definiretur,  vel  Deum 
non  esse  trinum  in  personis,  vel  facere  eleemosinam  esse 
opus  per  se  malum,  semper  ita  crederemus,  nee  semel  cre- 
dita  retractaremus,  quia  crederemus,  id  Deum  dixisse,  qui 
non  potest  mentiri ;  et  quod  semel  verum  fuit,  perpetuo  est 
verum;  sicut  quia  semel  definitum  est,  Deum  esse  trinum 
et  unum,  et  eleemosinam  esse  opus  ex  genere?  bonum,^ 
semper  id  verum  est,  et  ita  esse  verum  credimus.  In  sta- 
tutis  autem  et  in  his,  quae  sunt  facti,  non  ita  res  habet, 
quia  si  quid  revera  minus  expediens  ut  expediens^  sta- 
tuatur^,  ipsa  experientia  et  tempus  nos  docent,  id  non  ex- 
pedire et  mutandum  esse  statutum;  interim  autem,  dum 
non  docemur,  sine  periculo  sumus,  quia  non  tenemur  id 
facere,  quod  est  magis  expediens,  sed  sufFicit  ad  salutem^ 
ut  faciamus,  quod  facere  licet,  quamvis  minus  expedient 
sit;  unde  quum  superiores  bona  fide  et  adhibita  conveni- 
enti  diligentia  condunt  aliquod  statutum  tanquam  expe- 
diens, licet  revera  non  expediat,  nee  ipsi  peccarunt,  quia,. 


*  Verba  ne  ecclesia  usque  ad  assistat  desnnt  in  M. 
"*  Ex  genere  deest  in  R. 

'  Ut  expediens  deest  in  M, 

*  R.  statuerit. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consul tHtio  de  calice  laicis  porrigendo.  33 

quod  in  se  est,  fecerunt,  nee  peccant  subditi,  qui  illis  pa- 
rent, quia  rem  licitam,  licet  minus  expedientem,  faciunt, 
et  ex 'obedientia  earn  faciunt. 

11.  Quum^  ergo  quaestio  hie  sit  non  de  ritu  calicis, 
an  sit  licitus  (in  quo  definiendo  ecclesia  non  posset  errare), 
sed  an  sit  expediens,  omnibus  vel  aliquibus  ilium  concedi 
(in  quo  ecclesia  errare  poterit),  sequitur,  quod  in  quaesti- 
one  hac  decidenda  non  possum  us  irrefragabilibus  argu- 
mentis  uti,  sed  tantum  probabilibus,  quum  materia  ipsa 
nee  demonstrationem  patiatur,  quia  probabilis  est,  nee  fi- 
dem,  quia  non  habemus  assistentiam  Spiritus  sancti  nee 
revelationem  ordinariam.  In  probabilibus  autem  ille  me 
lius  deliberate  qui,  facta  diligentia  convenienti,  probabilio- 
rem  eligit  sententiam,  qualiscunque  eventus  ex  ilia  electi- 
one  sequatur;  quia  Deus  non  obligat  homines  ad  majorem 
certitudinem  in  hujusmodi  rebus,  neque  exigit,  ut  futures 
et  contingentes  eventus  divinent. 

Hoc  igitur  fundamento  posito  dice  ad  dubium  respon- 
dendo,  mihi  videri  partem  negativam  meliorem  esse,  tu- 
tiusque  esse,  neque  abrogare  legem  concilii  Constantiensis 
de  communione  sub  altera  specie,  nee  in  ilia  cum  eis,  de 
quibus  dubium  proponitur,  dispensare*. 


Caput  IV. 

12.  Et  prime,  quod  non  expediat  abrogare  eam  legem 
(Constantiensem)  et  cuique  volenti  tribuere  facultatem  utendi 
calice,  multiplici  ratione  probatur. 

Prime  quia,  quum  ritus  communicandi  sub  altera  spe- 
cie licitus  sit  et  consuetudine  et  lege  tirmatua,  non  affertur 
alia  causa  legem  illam  abrogandi,  nisi  quia  multi  septen- 
trionales  peccant  et  pereunt  non  ei  parendo,  dum  vel  no- 
lunt  communicare   sub  altera  specie,    vel    male    communi- 


^  Ad  initium  hujus  incisi  Lainez  in  ma.  R.  verba  seqnentia  manu 
ana  adjecit;  In  dubio  principali  tantum  prohabiliter  procedi  potest. 

'  R.  in  margine:  Non  expedit  abrogare  legem  de  communimie  mb 
altera  specie. 

LatneZf  Vota  Tridentina  etc.  3 


Digitized  by  VjOOQIC 


34  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

cant;  quia  contra  conscientiam  id  agunt,  quum  putent,  il- 
ium ritum  illicitum  et  usum  ntriusque  speciei  necessarium 
jure  divino.  Sed  Deus  non  abrogat  leges  propter  peccata 
aliquorum  eas  violantium.  Ergo  nee  ecclesia  debet  istam 
legem  abrogare  Deum  imitando. 

Quod  autem  Deus  non  abroget  leges  suas  ob  peccata 
non  parentium,  constat;  quia  multi  sunt  idololatrae,  multi 
blasphemi,  multi  homicidae,  multi  denique  peccantes  contra 
praecepta  moralia,  quae  tamen  Deus  propterea  non  abro- 
gat, sed  vult,  ut  fixa  permaneant.  Nee  solum  ilia  vult 
fixa,  sed  quamdiu  duravit  lex  Moysis,  voluit,  ut  praecepta 
caeremonialia  et  judicialia  fixa  permanerent,  licet  multi 
ilia  violarent.  In  lege  etiam  gratiae  vult,  ut  serventur 
divina  praecepta  positiva,  qualia  sunt  praecepta  de  bap- 
tismo  et  confessione  et  communione,  quum  tamen  multi 
ea  violent.  Et  merito  quidem  id  vult  Deus,  quia  suus 
honor,  ad  quem  spectat,  ut  se  optimum  legislatorem  osten- 
dat,  tradendo  necessaria  et  convenientia  praecepta  homi- 
nibus,  praeferendus  est  eorum  saluti,  qui  salutem  respuunt, 
et  perire  volunt,  nolentes  obedire.  Salus  etiam  obedien- 
tium  non  est  praetermittenda  ob  perditionem  spontaneam 
impiorum,  quia,  ut  scriptura  ait,  „melior  est  unus  timens 
Deum  quam  mille  filii  impii"^,  et  non  est  Deo  necessaria 
multitude  infidelium  filibrum  et  inutilium,  sed  complacet 
sibi  in  tiliis  gratia  sua  sibi  obtemperantibus,  quibus  ait 
in  Isaia:'  ^Ego  dominus  docens  te  utilia  et  gubernans  te 
in  via"^. 

13.  Secundo.  Ecclesia,  Deum  sequens,  propter  viola- 
tores  suarum  legum,  durante  ratione  legis,  non  solet  leges 
suas  abrogare.  Nam  lege  lata  per  apostolos,  ne  conversi 
ad  fidem  ex  gentibus  tenerentur  observare  legalia,  nee  ad 
horam  voluit  Paulus  cedere  Judaizantibus  vel  permittere, 
ut  gentiles  privarentur  sua  libertate,  sed  dicebat  Galatis': 


»  Ecdus.  16,  3. 
»  Isaias  48,  17. 

•  Galat   5,  4.    Locus  tamen  ita  sonat :    Evacuati  ^stis  a  Christo, 
qui  in  lege  justificamini ;  a  gratia  excidisiis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consul tatio  de  caJice  laicis  porrigendo.  H5 

^A  Chri8to''excidisti8,  qui  in  lege  justificamini".  Trans- 
acto  etiam  tempore,  quo  legalia  mortua  erant,  et  non  mor- 
tifera,  conversis  ex  Judaismo  non  permisit*  legalium  usum. 
Non  cessit  Tessareskaidekatitis^  volentibus  celebrare  pascha 
eo  die,  quo  id  celebrabant  Judaei,  nee  Donatistis,  qui  contra 
ecclesiae  consuetudinein  volebant  rebaptizare  baptizatos  ab 
haereticis.  Et  tamen  tarn  legalia  quam  iteratio  baptismi 
tolerari  poterant,  modo  in  eis  fiducia  non  poneretur,  nee 
crederentur  necessaria  vel  utilia  ad  salutem,  sed  tamquam 
mo8  quidam  patrius  observarentur,  sicut  Aethiopes  hodie 
quaedam  legalia  observant  et  quotannis  baptizantur,  neque 
damnantur  ob  ista,  quia  non  putant,  se  his  justificari.  Et 
tamen  Paulus,  ut  diximus,  nee  sic  voluit  ista  observari, 
sed  omnino  aboleri. 

Merito  autem  ita  servat  ecclesia  suas  leges  positivas, 
earum  ratione  durante.  Quia  si  propter  peccantes  abro- 
garet  jus  positivum,  comrauniter  in  desuetudinem  veniret 
divinum  jus.  Nam  praecepta  positiva  non  sunt  aliud, 
quam  determinatio  quaedam  divini  juris.  Deus  enim  in 
genere  jubet  orare,  ecclesia  vero  jubet  in  festis  orare ;  Deus 
jubet  poenitere  et  communionem  sumere  et  mortificare  car- 
nem ;  ecclesia  jubet,  ut  poeniteant  et  communicent  saltern 
circa  pascha,  et  ut  jejunent  et  abstineant  a  carnibus  ccrtis 
diebus.  Et  quia  in  moralibus  sermones  particulares  utili- 
ores  sunt,  quia  praxis  est  circa  singularia,  ideo  vulgus  et 
rudes  homines  et  etiam  ingeniosi  (si  non  haberent  mag- 
nam  charilatem),  si  ista  ecclesiae  praecepta  particitlaria 
non  haberent,  non  servarent  communia  praecepta  divina. 
Sicuti  neque  aeger  curaretur,  si  medicus  in  univcrsum  di- 
ceret;  Utere  calidis  et  lenientibus  et  laxantibus,  et  non 
descenderet  ad  particularia  calida,  lenientia,  laxautia,  do- 
cens  etiam  modum  ea  applicandi.  Si  igitur  ecclesia  prae- 
cepta sua  laxaret,  non  solum  ea  non  observarentur,  sed 
neque  diviua  communiter  loquendo^  quod  summum  esset 
detrimentum.      Idcirco  neque  banc  legem  abrogare  debet. 


^  Supplendnm  ecclesia, 
'  J.  e.  Qaartodecimani. 

3* 


Digitized  by  VjOOQIC 


36  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Tertio.  Saeculares  principes  propter  peccantes  non 
laxant  suas  leges,  nisi  sint  valde  nocivae,  quia  ex  facili 
relaxatione  legum  populi  discunt  non  obedire  et  licentia 
fiunt  deteriores.  Ergo  quuna  ecclesia  idem  sequatur,  non 
debet  ipsa  propter  peccantes  suas  leges  abolere. 

14.  Quarto.  Ista  lex  de  communione  sub  altera  specie 
lata  fuit,  quia  modus  ministrandi  speciem  solam  panis  est 
securior  et  utilior^,  quum  non  sit  ibi  periculum  efFusionis 
sanguinis,  nee  acedinis  specierum  vini,  quod  abstemii  et 
alioquin  aegri  horrent  et  in  multis  regionibus  non  inveni- 
tur.  Lata  etiam  fuit  contra  haeresim  dicentium,  hunc  ri- 
tum  non  esse  licitum,  scilicet  in  una  specie  totum  Christum 
non  contineri;  banc  enim  haeresim  censuit  ecclesia  con 
fundendam  non  solum  verbis  sed  etiam  facto,  sub  altera 
specie  communicando,  quoniam  fidem  non  solum  verbis 
sed  factis  confiteri  debemus  et  haeresim  negare.  Quum 
igitur  eaedem  causae  hodie  sint  et  fortassis  majores,  et 
quia  haeresis  latius  patet  et  periculum  irreverentiae,  quia 
minus  timemus  et  amamus  Deum,  quani  nostri  majores^ 
sequitur,  quod  durat  ratio  legis.  Ideo  lex  debet  durare* 
Vel  confitendum  esset,  ecclesiam  imprudenter  et  absque 
causa  legem  tulisse.  Et  e  contrario,  si  lex  tunc  ex  causis 
lata  est,  quum  modo  sint  eaedem  causae,  nonnisi  impru- 
denter et  absque  causa  hodie  tolleretur. 

15.  Quinto.  Si  abrogatur  haec  lex,  quia  ritus  commu- 
nicandi  sub  altera  specie  non  potest  damnari,  necesse  est, 
ut  relinquatur  optio  popularis,  ut  eligant  ritum  hunc  vel 
ilium,  ex  quo  maxima  confusio  sequeretur.  Nam  quum 
ubique  sint  factiones  contrariae,  hoc  ipso,  quod  una  factio 
utramque  speciem  eliget,  reliqua  eliget  alteram.  Imo  in 
eadem  domo,  sicut  erunt  diversae  mentes,  ita  diversae  elec- 
tiones,  et  in  eodem  altari  sacerdos  idem  his  dabit  utram- 
que speciem,  aliis  alteram.  Et  ita  abutemur  sacramento 
communionis  in  dissidium,  et  id  facimus  symbolum  factio- 
nis    et   dissensionis    contra    ejus  institutionem,  quia  „unus 


*  R.  universalior. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consul tatio  de  calice  laicis  porrigendo.  37 

panis,  unum  corpus  multi  sumus,  quotquot  de  uno  pane, 
et  de  uno  calice  participamus"  ^ 

Sexto.  Principibu8  et  episcopis  ac  aliis  pastoribus 
catholicis  floret  injuria,  si  sine  eorum  consensu  haec  lex 
abrogaretur,  qui  habent  populos  quietos  et  contentos  hoc 
ritu  alterius  speciei.  Qui  communicarent,  ablata  hac  lege, 
aut  enim  inclinarent  in  factionem  haereticorum,  putantes, 
illos  in  hoc  et  in  aliis  veritatem  tenere,  et  ecclesiam  et 
ejus  paste  res  errare;  aut  si  odio  haberent  haereticos,  et 
illis  essent  vicini,  contra  illos  tumultuarentur,  scilicet  ze- 
lantes  ritum  alterius  speciei,  et  ita  mutata  religione  peri- 
culum  esset,  ne  status  temporales  mutarentur.  Et  ita  ob 
incertam  spem  lucrandi  paucos,  multos  certe  amitteremus 
ob  novitatum  studia. 

Septimo.  Plures  sunt  catholici,  qui  rituin  antiquum, 
consuetudine  ecclesiae  firmatum,  communicandi  sub  altera 
specie  retinent;  pauci  vero  sunt,  qui  ab  isto  eodem  ritu 
sua  culpa  defecerunt.  Et  ex  mutatione  legis  hujus  catho- 
licis, qui  etiam  imperfecti  sunt,  imminent  jam  dicta 
et  alia  pericula,  quae  probabilius  sequentur.  Ergo  eccle- 
sla  magjs  debet  prospicere  plurium  et  meliorum  saluti  con- 
servandae,  quam  incerto  lucro  salutis  paucorum. 

Octavo.  Idem  probatur  ab  auctoritate  patrum  hujus 
synodi,  quia  vix  inter  omnes  unus  aut  alter  dixit,  legem 
abrogandam,  sed  omnes  convenerunt  in  hoc,  quod  lex  ma- 
neret,  licet  aliqui  censuerint,  in  ea  esse  dispcnsandum. 

Manet  igitur  firmum,  quod  non  omnibus  est  conce- 
dendus   usus  calicis  per  abrogationem   legis  ecclesiasticae. 


Caput  V. 

16.  Superest  jam  videre,  an  expediat,  ut  aliquibus  ex 
dispensatione  concedatur  usus  calicis.  Ad  quod  ut  respon- 
deam,  primo  quaedam  necessaria  vel  commoda  ad  hoc  du- 
bium  decidendum    supponam.      Deinde    probabo,    non  ex- 


*  I  Cor.  10,  17:    Unus  panis,  unutn  corpus  multi  sumus,  omnes, 
qui  de  uno  pane  participamus. 


Digitized  by  VjOOQIC 


38  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

pedire  banc  dispensationem  fieri.  Tertio  respondebo  ad 
rationes,  quae  videntur  probare,  coneedendam  esse  hujus- 
modi  dispensationem. 

17.  Quoad*  primum  suppono  inprimis,  quod  jus  su- 
per facto  fundatur,  et  ideo  eo  variante  variatur  et  jus. 
Ideo  non  potest  reete  responderi  ad  hoc  dubium,  nisi  sta- 
tuatur  saltern,  qui  sint  illi,  pro  quibus  haec  petitio  fit. 
Nam  in  hoc  valde  variatum  est.  Primo  enim  latissima 
fuit  petitio  pro  toto  regno  Bohemiae,  Hungariae  et  pro 
tota  Germania  et  pro  omnibus  subditis  majestatis  caesa- 
reae.  Deinde  quia  objectum  est,  quod  haec  petitio  com- 
prehenderet  partem  Italiae  feudatariam  imperii,  exclusae 
sunt  hae  petitiones.  Tertio  quia  etiam  objectum  hie  est, 
quod  comprehenderetur  pars  Germaniae  inferioris  subjecta 
regi  catholico,  et  banc  excepeyint.  Quarto  quia  dictum 
est  etiam,  quod  inter  illos,  pro  quibus  petebatur  haec  dis- 
pensatio,  erant  catholici,  qui  non  petunt  utramque  speciem, 
et  haeretici,  qui  eam  non  petunt  nee  volunt  ab  ecclesia, 
hinc  invenerunt  commentum,  quod  non  petebant  illam  nee 
pro  catholicis  nee  pro  haereticis,  sed  pro  quibusdam  me- 
diis,  qui  nee  catholici  sunt  nee*  haeretici;  et  quia  urge- 
bat  ratio,  quod,  qui  non  est  c^hoHcus  nee  haereticus,  ne- 
cessario  est  infidelis  aut  apostata  a  fide,  vel  schismaticus, 
qui  non  sunt  communicandi  (nam  si  quis  non  est  catho- 
licus  et  fidem  non  suscepit,  infidelis  est;  si  autem  suscepit 
et  omnino  dimisit,  apostata  a  fide  est;  si  non  omnino  di- 
misit,  sed  ex  parte,  haereticus  est;  si  voluntate  dissidet 
a  catholicis  et  non  intellectu,  schismaticus  est),  ideo  tan- 
dem, declarante  quodam  Romano  episcopo  et  annuenti- 
bus  oratoribus  dictum  est,  quod  petitio  fiebat  non  pro  fir- 
mis  et  perfecte  catholicis  nee  pro^  obstinatis  et  perfecte 
haereticis,  sed  pro  mediis,  scilicet  pro  imperfecte  catholi- 
cis et  imperfecte  haereticis.     Et  quia  banc  petitionem  de- 


*  In  ms.  R.  nota  in  margine  a  Lainio  apposita  est:   Supponefida, 
ut  proheiuTf  non  expedite   laicis  ex  dispensatione   cm^cedere  caliceni. 

*  Verba  haereticis  sed  usque  ad  nee  desunt  in  M. 
^  Ibidem  desunt  verba  firmis  usque  ad  nee  pro. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consnltatio  de  calice  laicis  porrigendo.  39 

inceps  non  mutarunt,  constituemus,  quod  petitur  dispen- 
satio  pro  quibusdam  imperfecte  catholicis  et  iinperfecte 
haereticis^  quarundam  regionum  subjectarum  suae  majestati. 

Secundo  suppono,  quod  dictae  gentes,  pro  quibus 
petitur  calix^  non  sunt  sicuti  Graeci,  qui  semper  commu- 
nicarunt  sub  utraque  specie,  et  hunc  ritum  legitime  a 
majoribus  suis  susceperunt.  Sed  quia  oceidentales  erant 
et  catechizati  ab  eeclesia  Romana,  susceperunt  ritum  com- 
municandi  sub  altera.  Et  ii  vel  eorum  majores,  quorum 
ritum  tenebantur  sequi,  sub  altera  communicabant,  et  post 
latam  legem  de  communione  sub  altera  specie,  nunquam 
licite  communicarunt  sub  utraque,  sed  vel  in  haeresi  vel 
in  schismate  et  rebellione  vel  in  inobedientia  et  crassa 
ignorantia;  quia  quivis  tenetur  sequi  probatam  consuetu- 
dinem  lege  firmatam  et  praecepto  suorum  legitimorum 
superiorum. 

Ideo  Augustinus  ait,  ab  hujusmodi  consuetudine  non 
esse  recedendnm.  Respondens  enim  ad  suffragium  cujus- 
dam  episeopi  Donatistae,  qui  ut  confirmaret,  rebaptizandos 
eos  esse,  qui  ab  haereticis  baptizati  essent,  contra  objici- 
entes  ecclesiae  consuetudinem,  quae  neminem  rebaptizabat, 
dicebat,  Christum  dixisse:  „Ego  sum  Veritas",  nonautem: 
Ego  sum  consuetudo,  ad  hoc  inquam*  respondens  Augu- 
stinus ait :  Veritatem  non  ostendis,  consuetudinem  confi- 
teris.  Recte  ergo  tenemus  consuetudinem,  praesertim  po- 
steriore  plenario  concilio  lirmatam,  licet  eam  non  intelli- 
geremus,  quam  tamen  jam  putamus  esse  manifestam^  Ideo 
etiam  Augustinus  ait,  Donatistas  errare  «ob  neglectum  non 
intellectae  consuetudinis  ecclesiae;  quia  maluerunt,  inquit, 
novum  aliquid  moliri,  quam  tenere  consuetudinem,  cujus 
defensionem  non  intelligebant,  et  occurrerunt  animo  veri- 
similes  quaedam  rationes  et  praecluserunt  iter  intelligendae 
veritati. 


*  Verba  Et  quia  usque  ad  Imereticis  desunt  in  M. 
^  R.  in  genere. 

*  Aug.  De  baptismo  contra  Donatistas  lib.  VI.  c.  37.  nr.  71.  Lainez 
locum  secundum  sensum  tantum  aUegat. 


Digitized  by  VjOOQIC 


40  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Tertio  suppono,  quod  quia  hie  petitur  usus  calicis, 
considerandi  sunt  primo  illi,  pro  quibus  petitur,  deinde 
illi,  a  quibus  petitur, ,  tertio  res  ipsa,  quae  petitur,  quarto 
modus  petendi,  quinto  considerandi  etiam  sunt  reliqui,  pro 
quibus  non  petitur,  sexto  illi,  per  quos^  petitur.  Ab  om- 
nibus enim  his  argumenta  duci  possunt  vel  ad  conceden- 
dum  calicem  vel  ad  negandum. 

19.  Et  quantum  mihi  quidem  videtur  fortiora  sunt 
argumenta,  quae  convincunt  negandum  esse,  quam  quae 
ejus  concessionem  suadent.     Quod  jam   ostendendum   est. 


Caput  VI. 

Primo  ergo  ab  illis,  pro  quibus  petitur,  deducam  ar- 
gumenta. 

Quorum  primum  oecurrit  ab  eorum  numero.  Nam 
quum  dispensatio  sit  vulnus  juris,  si  omnibus,  qui  non 
sunt  perfecte  catholici,  nee  perfeete  haeretici,  concedendus 
est  c^lix,  quum  paucissimi  sint,  qui  optimi  sunt  vel  pes- 
simi,  pene  omnibus  eoncedetur  ealix,  et  erit  ita  letale  vul- 
nus juris  ae  pene  idem,  ae  si  lex  abrogaretur;  maxime 
quia  nulla  videtur  causa,  cur  concedatur  calix  mediis  illis 
haereticis,  et  non  etiam  pessimis,  si  velint  resipiscere,  vel 
etiam  optimis,  si  ex  devotione  et,  ut  majorem  partem  fra- 
trum  sequerentur,  vellent  uti  calice.  Quodsi  dicatur,  pau- 
cos  vel  forte  nullos  usuros  esse  dispensatione  propter  diflPi- 
ciles  conditiones  ei  annexas,  rejicitur  haee  responsio;  quia 
ob  paucos  singulares  et  superbos  non  sunt  multi  turbandi 
vel  ofFendendi ;  si  autem  nulli  fuerint,  hoc  ipsum  incom- 
mode accidit,  quod  propter  nullos  adeo  laboraverimus  et 
frustra  obtruserimus  illis  ingratam  dispensationem,  praeser- 
tim  quum  eam  semel  et  iterum  frustra  obtulerimus,  ex 
quo  non  solum  non  sunt  conversi,  sed  ansam  eis  dedimus, 
uti  alios  deciperent  et  in  suo  errore  contirmarentur. 

*  M.  pro  quibiis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  4L 

20.  Secuudum  argumentum  estab  eorum  mala  dispo- 
sitione^  Nam  quum  jure  divino  communio  sive  alterius 
sive  utriusque  specie!  danda  sit  illi,  quem  probabiliter 
existimamus  esse  in  gratia  Dei,  juxta  domini  sententiam: 
„Nolite  sanctum  dare  canibus,  et  nolite  projicere  marga- 
ritas  ante  porcos"*,  et  juxta  Apostolum  dicentem:  „Probet 
autem  seipsum  homo,  et  sic  de  pane  illo  edat  et  de  calice 
bibat;  qui  enim  indigne  manducat"*  etc.  (ob  quod  etiam 
in  primitiva  ecclesia,  quum  porrigenda  esset  communio, 
clamabat  diaconus  „Sancta  Sanctis",  ut  admoneret,  eucha- 
ristiam  nonnisi  Sanctis  porrigendam),  quum,  inquam,  hoc 
verum  sit  et  jure  divino  sancitum,  si  ostendero,  probabi- 
lius  esse,  istos,  pro  quibus  petitur  dispensatio,  non  esse 
sanctos,  ostensum  erit,  quod  non  est  eis  concedenda  com- 
munio. 

Quod  autem  sancti  non  sint,  multis  argumentis  osten- 
ditur. 

Prime  enim  quod  attinet  ad  sanctitatem  intellectus, 
isti  sancti  non  sunt  vel  mundi,  quia  vel  haeresi  laborant, 
vel  puerili  quodam  sensu  inepti  accedunt  ad  communionem 
et  ad  dijudicandum  corpus  dorainicum.  Nam  ritus  communi- 
candi  sub  altera  specie  habet  revera  in  ecclesia  nostra 
occidentali  multa  commoda  hodie,  quae  non  habet  usus 
utriusque  speciei,  quia  ultra  hoc,  quod  eundem  Christum 
habet,  et  eandem  gratiam,  quam  utraque  species,  absque 
dubio  habet  commodiorem  et  universaliorem  usum;  habet 
conformitatem  cum  majoribus  nostris  occidentalibus  et  cum 
fratribus,  qui  mode  catholici  sunt;  habet  obedientiam  su- 
periorum  conjunctam,  ob  legem  latam  de  communione  sub 
altera,  cui  paret,  qui  sub  una  specie  communicat;  habet 
confessionem  fidei,  quia  ita  communicans  fatetur,  se  filium 
ecclesiae  catholicae,  et  dissentire  ab  haereticis  et  schisma- 
ticis,  qui  soli  hodie  sub  utraque  specie  communicant  inter 


*  M.  et  R.  dispeiisatione. 

'-'  Math.  7,  6:  Xolite  sanctum  dare  canihus,   neque  mittatis   mar- 
tjaritas  vestras  ante  porcos. 

'  I  Cor.  II,  28.  29:  Qui  enim  manducat  et  hibit  indigne,  etc. 


Digitized  by  VjOOQIC 


42  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

laicos.  Qui  ergo  ex  occidentalibus  laicis  vult  hodie  com- 
municare  omnino  sub  utraque,  vel  id  facit  ob  haeresira^ 
quia  non  credit,  Christum  esse  sub  altera,  vel  in  ea  con- 
tineri  gratiam  sufficientem  ad  salutem,  vel  quia  credit,, 
utramque  sibi  speciem  necessariam  ad  salutem ;  vel  si  hae- 
resim  non  habet  et  omnia  credit,  quae  ecclesia  catholica,. 
certe  habet  puerilem  sensum,  quia*  praefert  nudam  caere- 
moniam  et  in  nuUo  plus  utilem  multis  rebus  gravioribus,. 
quae  de  jure  divino  et  etiam  natural!  sunt;  sicut  pueri 
praeferre  solent  parva*,  puerilia  et  ludicra  magnis  et  pre- 
tiosis,  et  si  ilia,  quae  ipsis  placent,  non  dantur,  plorant  et 
clamant,  tamquam  qui  secantur  et  uruntur. 

Sunt  autem  haec  magna,  quae  dico,  esse  de  jure  di- 
vino et  naturae,  in  his  indifferentibus  sequi  sues  majores, 
obedire  suis  praepositis,  conformare  se  fratribus,  symbolo 
discemere  se  ab  haereticis,  et  facto  confiteri  fidcm  et  hae- 
resim  detestari,  amare  etiam  concordiam  et  reddere  uni- 
cuique  quod  suum  est.  Hi  autem,  vel  haeretici  vel  pueri 
sensibus,  omnia  volunt  confundere,  et  negare  quae  Dei  sunt 
Deo,  et  caesari  inservire^,  modo  obtineant  suam  caeremo- 
niam.  Idcirco  indigni  sunt  communione,  quia  in  intellectu 
mundi  et  sancti  non  sunt. 

21.  Secundo  nee  minus  male  sunt  dispositi  ad  com- 
munionem  affectu,  quam  intellectu. 

Prime  enim  laborant  superbia,  quia  volunt  ecclesiam 
sibi  potius  humiliare,  toUendo  vel  relaxando  legem,  quam 
ut  ipsi  ecclesiae  humilientur,  contra  angeli  consilium,  qui 
dicebat  Agar:  „Vade  ad  dominam  tuam,  et  humiliare  sub 
manu  illius"^,  quod  fuisse  allegoriam  ecclesiae,  figuratae 
per  Saram,  et  congregation  is  haereticorum,  per  Agar,  do- 
cuit  Augustinus.  Regnat  etiam  in  horum  aflfectu  injustitia, 
quia  de  jure  divino  et  naturali  apud  omnes  gentes  est  hoc^ 

'  M.  quo. 

*  M.  poma. 

°  Ita  ms.  R.  mann  Lainii  hoc  loco  correctum.    In  ms.  M.  vero  le- 
gitur  et  quae  caesaris  caesari,  id  quod  melius  videtur. 

*  Gen.  16,  9:  Bevetiere  ad  Dominam  etc. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  ConsuUatio  de  calice  laicis  porrigendo.  43 

ut  qui  praesunt  sacris,  statuant  etiam  de  ritu  sacrandi,  et 
qui  non  praesunt,  teneantur  sacra  suscipere,  quomodo  eis 
porriguntur,  ubi  non  esset  intolerabilis  error.  Tenentur 
igitur  isti  communicare  sub  altera  specie  vel  sub  utraque, 
prout  eis  porrigitur.  Injustitiam  ergo  committunt  contra 
Deum  et  suos  ministros  non  eis  parendo.  Sunt  etiam  in- 
justi  in  caesarem,  quia  nolunt  ei  persolvere  sua  tributa 
vel  illi  subvenire,  ut  tenentur,  nisi  concedat  illis  usum 
calicis,  cujus  concessio  ad  caesaream  majestatem  non  spectat, 
sed  ad  sacerdotes.  Est  etiam  in  illis  defectus  charitatis 
erga  catholicos  et  mala  propensio  amoris  erga  haereticos; 
quia,  sicut  si  aliquis  christianus  postularet,  sibi  concedi 
uti  signo,  quo  solum  Judaei  vel  Turcae  utuntur,  merito 
praesumeretur  vel  male  sentire  de  Christiana  fide  vel  male 
afflci  ad  christianos,  et  e  contrario  bene  sentire  de  infide- 
lium  secta  vel  inordinate  affici  ad  illam,  ita  quum  hodie 
soli  haeretici  vel.  schismatici  laici  utantur  calice,  et  soli 
haeretici  coeperint  usum  calicis  urgere,  qui  ilium  pro  se 
petunt,  hac  ipsa  petitione  ostendunt,  se  propensos  ad  hae- 
reticos et  male  a  suis  praedecessoribus  et  a  suis  superio- 
ribus  et  fratribus  abhorrere.  Isti  etiam  non  sunt  vere 
poenitentes,  quia  vera  poenitentia  non  solum  fugit  pecca- 
tum,  sed  occasionem  peccandi,  et  non  solum  mente,  sed 
facto  testatur,  se  peccatum  odisse.  Quum  igitur  in  occa- 
sionc  utriusque  speciei  erraverint,  debent  hanc^  occasionem 
fiigere,  et  facto  communicandi  sub  altera  ostendere,  se  odio 
habere  errorem.  Sicut  qui  concubina  usus  est,  non  solum 
debet  abstinere  a  peccato,  sed  a  statu  peccandi,  ejiciendo 
e  domo  concubinam ;  quod  qui  non  facit  non  vere  poenitet. 
Sicut  etiam,  si  quis  miles  deficeret  a  suo  rege  ad  ejus 
inimicum  et  symbolum  militiae  acciperet,  si  vere  resipi- 
sceret,  projiceret  externum  et  contrarium  symbolum.  Ergo 
etiam  ii,  si  vere  resipiscerent,  nollent  uti  utraque  specie, 
quum  hodie,  praesertim  in  occidente,  symbolum  sit  hae- 
reticorum. 


'  Verba  Quum  igitur  usque  hanc  desunt  in  M. 


Digitized  by  VjOOQIC 


44  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Sunt  igitur  ii  male  dispositi  tarn  intellectu  quam  af- 
fectu  ad  coinmunionem. 

22.  Neque  bene .  excusantur  ab  aliquibus,  qui  ajunt, 
istos  calicem  petere  non  ex  errore  vel  mala  voluntate,  sed 
ex  devotione  ob  majorem  fructum,  qui  ex  perceptione 
utriusque  speciei  juxta  Alexandrum  de  Hales  habetur. 

Sed  certe  non  est  haec  ratio  suflFiciens,  et  maxime 
coarguendi  essent,  si  illi  se  ita  excusarent^  Quod  eo  con- 
stat, quia,  si  ipsi  haeretici  sunt,  Lutherani  vel  Sacramen- 
tarii,  nullum  fructum  ex  opere  operato  cognoscunt  in  sa- 
cramentis;  si  autem  catholici  sunt,  quum  omnes  doctores 
communiter  omnesque  concionatores  illis  suadeant  eundem 
fructum,  vel  saltem  non  asserant  differentem,  non  potue- 
runt  tot  populi  et  tot  gentes  videre  vel  divinare  senten- 
tiam  illam  Alexandri  de  Hales ^,  asserentem,  esse  majorem 
fructum  sub  utraque  specie,  praesertim  quum  vix  in  scholis 
fiat  mentio  de  ilia.  Falso  adscribitur  etiam  illis  tam  uni- 
versalis devotio  et  communis  tot  populis  et  gentibus,  quum 
vix  in  monasteriis  unus  aut  alter  reperiatur  ad  hujusmodi 
singularia  devotus.  Et  si  maxime  reperiretur  ilia  devotio, 
esset  diabolica  potius,  quam  divina,  quia^  in  ritu  singu- 
lari  et  semoto  a  charitate  et  justitia,  in  illis  locis  et  hoc 
tempore  reperiretur,  et  non  in  ritibus  catholicis,  qui  ab 
universis  fratribus  exercentur.  Vitanda  igitur  est  devotio 
talis,  quae  charitatem  non  conciliat,  sed  dividit  fratres. 
Ideo  communis  doctrina  doctorum  est,  peccare  eum,  qui 
ob  privatam  suam  devotionem  prolixitate  celebrandi  audi- 
entes  scandalizat. 

23.  Secundo  non  excusantur  isti  a  confitentibus,  quod 
peccaverint  quidem  et  peccent  etinm  hodie.  Sed  quia 
(ajunt)  peccata  proveniunt  ex  ista  lege,  et  communione 
sub  altera  specie  ablata,  vel  relaxata  lege  ista,  eos  poeni- 
tebit,  et  ita  rite  communicabunt  sub  utraque. 

Non  valet  inquam  ista  excusatio ;  primo,  quia,  si  quum 


^  Ita  Lainez  mann  sua  hoc  incisum  correxit,  quod  paulo  aliter  le- 
gitur  in  M. 

^  Sununa  p.  IV.  q.  53.  membr.  I. 
^  R.  quae. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consnltatio  de  calice  laicis  porrigendo.  4& 

qnis  peccat  in  aliquam  legem  positivam,  remedium  esset 
abrogare  vel  relaxare  legem,  abrogarentur  et  relaxarentur 
omnes  leges  positivae,  et  ita  soluta  esset  omnis  disciplina,. 
et  periret  obedientia  etiam  divinorum  praeceptorum.  Prae- 
terea  licet  relaxaretur  haec  lex,  adhue  istos  non  vere  poe~ 
niteret,  quia  cum  animo  inobedienti  accederent  ad  com- 
raunionem.  Nam  si  pontifex  in  posterum  tolleret  ab  iUia 
illam  dispensationem,  haberent  animum^  non  parendi  in 
communicando  sub  altera  specie;  nam  si  tunc  parere  vel- 
lent,  parerent  et  nunc  quidem,  quod  non  faciunt. 

24.  Tertium  argumentum,  quia  ita  dispositis,  ut  osten- 
sum  est,  remedium  usus  calicis  magis  oberit,  quam  proderit. 

Quod  videre  poterit,  qui  penitus  consideraverit  causas^ 
hujus  desiderii  seu  petitionis  calicis. 

Prima  enim  causa,  ut  calix  peteretur  ab  occidentali- 
bus  obligatis  communicare  sub  altera  specie,  fuit  daemon. 
Ille  enim,  utpote  Lutheri  praeceptor,  suggessit  illi  banc 
petitionem.  Et  quia  ex  fructibus  arbor  cognoscitur,  tales^ 
errores  taliaque  scandala  quisque  videt  orta  esse  ex  hac 
petitioned,  ut  nonnisi  a  daemone  profecta  videantur.  Prima 
enim  dixit  Lutherus,  pulchrum  fore,  si  utraque  specie 
omnes  uterentur.  Deinde  dixit,  non  solum  pulchrum  esse, 
sed    etiam   necessarium,    usumque   alterius    illicitum    esse. 

Addidit  praeterea,  in  altera  specie  non  contineri  totum 
Christum.  Et  ita  paravit  viam  Sacramentariis,  qui  postea, 
negarunt,  Christum  revera  esse  in  eucharistia.  Ex  his. 
autem  erroribus  tot  scandala  orta  sunt  in  Germania,  Anglia,. 
Gallia,  ut  neque  numerari  possint,  neque  dubitari  debeat, 
a  daemone  omnium  zizaniorum  satore^  banc  petitionem 
fuisse  profectam. 

25.  Sed  quia  daemon  nostra  irrationabili  concupi- 
scentia  utitQr  ad  nos  seducendos,  ideo  secunda  (causa)  or- 
tura    habuit    ab    eo^  nempe    vel   ab  errore,   quo  quis  noa 


*  M.  occasionem. 

'  H  in  constmctione  praecedentium  panlo  differt. 

*  M.  tyrannidum  auctore. 


Digitized  by  VjOOQIC 


46  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertiuentia. 

credit,  Christum  esse  in  altera  specie  sicut  in  utraque,  vel 
credit,  usum  ntriusque  necessarium  ad  salutem  et  usum 
alterius  speciei  esse  superstitiosum,  vel  fructum  non  esse 
eundem;  vel  a  superbia  injusta,  quae  suis  majoribus  parere 
non  vult,  sed  esse  solet  singularis  et  curiosa;  vel  a  la- 
scivo  quodam  appetitu  stultae  et  fictae  devotion  is,  quae 
charitatem  fraternam  et  obedientiam  majorum  offendit;  vel 
ab  amore  novitatum;  vel  denique  ab  alia  quavis  irratio- 
nabili  concupiscentia ;  quia  nullo  modo  potest  esse  Justus 
et  rationabilis  appetitus  ille,  qui  ob  nudam  caeremoniam 
et  ritum  etiam  minus  commodum,  qui  de  jure  positivo 
est,  condemnat  tarn  multa,  quae  juris  divini  et  naturae 
sunt,  nempe  justitiam,  obedientiam,  humilitatem^  charita- 
tem, fidei  confessionem,  scandalorum  vitationem. 

Quia  ergo  hie  morbus  a  daemone  profieiscitur  et  a 
veteri  homine  ejusque  concupiscentia,  concessio  rei,  quae 
petitur,  non  erit  remedium,  sed  fomentum  potius  ipsius 
morbi;  quia  daemon  non  vincitur  ei  cedendo  et  ab  eo  se 
superari  sinendo,  quia  ab  eo  superatus  ejus  servus  efilcitur, 
sed  resistendo  et  contranitendo^,  juxta  illud:  „ Noli te  locum 
dare  diabolo"*,  et  rursum:  ^Resistite  diabolo  et  fugiet  a 
vobis"^.  Cupiditas  autem  immoderata  etiam  secundum* 
philosophos,  detractione,  et  non  concessione,  superatur.  Ut 
enim  sitis  potu  aquae  salsae  magis  accenditur,  et  laborans 
febri  cholerica,  quo  plus  aquae  bibit,  quia  in  bilem  con- 
vertitur,  eo  magis  sitit,  et  sitis  repellitur  non  additione  aquae, 
sed  detractione  ipsius  bills  per  pharmacum,  ita  etiam  cupi- 
ditas restrictione  est  vincenda,  non  concessione. 

Non  erit  igitur  remedium  concessio  calicis,  sed  potius 
fomentum  (ut  diximus)  morbi,  quia  error  in  istis  confir- 
mabitur. 

26.  Videbuntur  enim  rectius  sapuisse  quam  ecelesia, 
quae  eis  acquievit,  concedendo  calicem.     Superbia   etiam 


*  R.  enitendo. 
«  Ephes  4,  27. 
■  Jacob.  4,  7. 

*  M.  cupiditas  quoque  secundum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  47 

crescet,  videndo  ecclesiam  sibi  humiliari^  et  ipsoB  noluisse 
flectere  cervicem.  Crescet  etiam  in  eis  curiositas  et  appe- 
titus  rerum  no  varum,  dum  videbunt,  sibi  bene  successisse, 
quod  circa  calicem  tentarunt;  ideo  statim  petent,  aboleri 
imagines  et  ritum  baptizandi,  conjugium  sacerdotura,  abo- 
litionem  jejunii  et  delectus  ciborum,  et  ordinum;  et  deni- 
que  omnia  positiva  et  divina  confundent.  Neque  erit  fa- 
cile ilia  negare,  isto  concesso;  quia  iisdem  rationibus,  qui- 
bus  hoc  extorserint,  extorquebunt  etiam  alia,  imo  longe 
fortioribuB ;  quia  caro  non  ita  hon'et  usum  alterius  speciei, 
sicuti  jejunium  et  continentiam  et  laborem  recitandi  horas 
et  moestitiam  ex  solutione  decimarum  et  hujusmodi.  Quo 
autem  caro  magis  propensa  est  ad  aliquid,  daemon  majores 
habet  vires  tentandi,  et  idcirco,  si  hie  usus  calicis  conces- 
sus  fuerit,  majora  procul  dubio  nobis  imminent  bella.  At- 
que  inde  praestaret  principiis  obstare,  quia 

.  .  sero  medicina  paratur, 

quum  mala  per  longas  invaluere  moras  ^'. 


Caput  VII. 

Ab  eis  etiam,  a  quibus  petitur^  deduci  possunt  argu- 
menta. 

Primum.  Quum,  qui  voluntusum  calicis,  paene  omnes 
haeretici  sint,  et  haeretici  male  audiant  circa  potestatem 
papae  et  concilii,  quia  papam  antichristum  dicunt  et  epi- 
scopos  membra  et  mancipia  ejus,  clarum  est,  quod  nolunt 
usum  calicis  ab  eis  concedi,  quasi  putent,  illos  habere  po- 
testatem agere  in  re  praesertim  de  jure  divino  non  solum 
concessa  sed  secundum  eos  etiam  praecepta.  Cujus  signum 
est,  quod  ipsimet,  qui  volunt  usum  calicis,  antequam  pe- 
tant,  jam  eo  utuntur. 

Nee  petunt  per  se  ipsos  a  pontifice  vel  concilio,  sed 
a  suis  principibus  saecularibus,  quibus  tribuunt  potestatem 
omnium  sacrorum.  Si  ergo  curant  vel  permittunt,  ut  a 
pontifice  vel  concilio  calix  per  sues  principes   petatur,    id 


**Ovid,  Rem.  amor.  v.  91. 


Digitized  by  VjOOQIC 


48  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertinentia. 

faciunt  aut  quia  principes,  utpote  catholici,  non  illis  ca- 
licem  concederent^  scientes,  id  ad  se  non  spectare;  aut 
quia  timent,  ne  a  suis  principibus  vel  modo  vel  in  poste- 
rum  puniantur  ob  banc  et  alias  inobedientias ;  aut  quia 
vident,  quod,  licet  illorum  principes  illis  concederent  usum 
calicis,  veri  catholici  eo  nun  uterentur,  quia  scirent,  prin- 
cipes saeculares  non  habere  ad  hoc  concedendum  facul- 
tatem,  si  autem  papa  concederet,  facile  catholici  adduce- 
rentur  ad  hunc  ritum  suscipiendum,  in  quo  si  convenirent 
cum  haereticis,  facile  illi  subintrarent  et  suaderent  catho- 
licis  omnes  suos  errores. 

Quae  omnia  in  Galliis  expertus  sum,  quia  vidi  scriptu- 
ram,  quam  haeretici  communicantes  sub  utraque  et  nihil 
omnino  credentes  de  potestate  papae  vel  concilii,  curarunt 
proponi  per  reginam  suae  sanctitati,  ut  concederet  usum 
utriusque  speciei  et  abolitionem  exorcism!  et  imaginum  et 
processionis  corporis  Christi  et  nescio  quae  alia;  quae  ego 
tunc  dixi  nee  proponenda  esse  pontifici  nee,  si  propone- 
rentur,  debere  concedi  per  technas  et  doles  haereticorum, 
quibus  venabantur  et  suam  impunitatem  et  aliorum  catho- 
licorum  subversionem. 

Quae  incommoda  ne  sequantur,  etiam  nunc  non  est 
calix  concedendus. 

28.  Secundum  argumentum:  quia  concilium  coac- 
tum  est  ad  res  universales  tractandas,  utpote  ad  errorea 
abolendos  et  ecclesiam  reformandam.  Sed  errores  circa 
eucharistiam  et  praesertim  circa  usum  utriusque  speciei 
magis  confirmantur  concessione  calicis,  quam  destruuntur. 
Deformatio  quoque  ecclesiae  e  relaxatione  disciplinae  et 
ordinis  confusione  venit,  quae  augentur  potius,  si  relaxa- 
tur  lex  de  communione  sub  altera.  Et  per  id  fiet  haec 
confusio,  ut  superiores  pareant  potius  inferioribus,  quam 
e  contra.  Non  debet  ergo  concilium  con^cedere  banc  dis- 
pensationem,  praesertim  quum  res  particularis  sit,  ob  quam 
non  est  coactum. 


*  M.  coficesserunt. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  49 

29.  Tertiuin,  quia  concilium  hoc,  si  errare  non  vult, 
imitari  debet  majores  suos^  qui  ad  alia  concilia  convenere; 
qui  majori  scientia  et  charitate  et  sanctitate  pollebant  et 
majori  desiderio.conservandi  catholicos  et  haereticos  con- 
vertendi.  Sed  ilH,  agentes  cum  liaereticis,  eis  resistebant 
€t  in  aliud  fere  extremum  eos  pertrahere  nitebantur,  ut 
ad  medium  eos  revocarent;  ut  faciunt,  qui  dirigere  volunt 
ligna  distorta,  juxta  Aristotelem.  Ideo  non  acquieverunt 
patres  volenti  bus  judai^care  vel  pascha  more  judaico  cele- 
brare.  Ideo  etiam  in  Manichaeos^  praeceptus  est  usus 
Titriusque  specie!^  quia  usu  alterius,  videlicet  panis,  signi- 
iicari  dicebant  corpus  Cbristi  phantasticum  esse  et  exangue. 
In  Nestorianos,  qui  Christum  persona  distinctum  a  verbo 
asserebant,  praeceptum  est,  ne  beata  virgo  diceretur  Christi 
mater  sed  Dei  mater.  In  Arianos,  ponentes  gradus  in  di- 
vinis  personis,  commutatus  est  usus  ter  immergendi  bapti- 
zandos^  in  unicam  immersionem.  In  Ebionitas  judaizantes 
vetitum  est,  ne  in  azymis  consecraretur,  sed  in  fermentato; 
qua  tamen  haeresi  cessante  reditum  est  ad  azymum. 

Ergo  et  concilium  imitari  debet  patres,  nunc  perstando 
in  ritu  alterius  speciei.  Qui  si  hodie  non  csset  in  usu, 
propter  haeresim  deberet  statui  et  in  usnm  i-evocari. 

30.  A  re  quoque,  quae  petitur,  argumenta  ducuntur. 

Quorum  primum  sit:  Usus  calicis  male  succedit  ho- 
die omnibus,  qui  eo  utuntur.  In  oriente  variis  erroribus 
iaborant,  et  sub  infidelibus  sunt,  privati  omni  sapientia  et 
potentia  et  vera  sanctitate.  In  occidente  autem  Iaborant 
non  solum  erroribus  in  tide,  sed  odiis  suorum  fratrum  et 
inobedientia  et  rebellione  iu  suos  majores  et  bellis  et  tu- 
multibus  et  omni  impudicitia  et  injustitia,  ita  ut  innumeri 
eorum  vere  sint  impii  et  l/d-eoi.  Ergo  potius  christiani  de- 
berent  fugere  eorum  exemplum,  quam  velle  eos  imitari; 
6t  concilium  vel  pontifex  non  debet  id  eis  concedere,  si 
maxime  vellent. 


^  M.  et  R.  Manichaeis;  item  ntnimque  ms.  infn  Nesiorianis. 
*  M.  et  B.  haptiMotos. 

Lfttnex,  VoU  Trldentina  etc.  4 


Digitized  by  VjOOQIC 


50  Vota  ad  concilium  Tridentiniiin  pertiuentia. 

31.  Secundum.  Ubicunquc  suDt  haereses  hodie  m 
occidente,  ibi  praecesserunt  factiones,  et  pars  minus  con- 
tenta  amplexa  est  haeresim,  at  ilia  via  satiaret  suam  vel 
cupiditatem  vel  ambitionem  ;  quia,  ut  dicit  sapiens,  „anima 
calida,  quasi  ignis  ardens,  non  extinguetur,  donee  aliquid 
glutiat."  *  Quuni  igitur  principes,  qui  favent  sectis,  et  etiam 
ministri^  sectarum  ambiant  lionores  et  reditus  nmjores,  ob 
quos  vel  retiuendos  vel  extorquendos  praetexunt  religionem, 
non  saturabuntur  neque  quiescent,  licet  multi  calices  ei& 
porrigantur,  imo  ex  concessione  invalescet  secta  et  factio, 
et  plures  turbae  excitabuntur. 

32.  Tertium.  Calix  concessus  fuit  olim  ct  a  Basi- 
leensibus  Bohemis,  et  a  Paulo  tertio  Germanis,  et  per  In- 
terim permissus  a  Carolo  quinto;  et  tamen  nihil  profuit. 
Ergo  nee  nunc  proderit,  quia  nee  ecclesiastici  hodie  me- 
liores  vel  sapientiores  sunt,  nee  principes  saeculares  me- 
liores  vel  potentiores,  nee  haeretici  ad  executionem  curan- 
dam  melius  dispositi,  nee,  ut  aliqui  dicebant,  omnes  alias 
haereses  reliquerunt  praeter  banc  de  utraque  specie,  quia 
si  illas  reliquissent,  procul  dubio  etiam  banc  reliquerunt 
vel  facile  relinquent. 

33.  Quartum.  Concessio  calicis,  ut  petitur,  est  res 
facti,  in  qua  vel  pontifex  vel  concilium  errare  posset.  Ideo 
pontifex  in  ea  definienda  nee  teneretur,  nee  forte  deberet 
sequi  plura  suffragia,  sed  meliorti,  ceteris  autem  paribus; 
quia  hie  quaeritur  praesertim,  an  hi  homines,  pro  quibus 
petitur  dispensatio,  sint  dispositi  ad  suscipiendam  eucha- 
ristiam  et  haec  dispositio  investiganda  est  per  scripturas  (?). 
Praeferenda  sunt  suiFragia  episcoporum  ac  theologorum 
aliis,  suffragia  etiam  canonistarum  aliis,  qui  nesciunt  ca- 
nones,  suffragia  occidentalium  suffragiis  graecorum  episco- 
porum^, qui  proni  sunt  ad  suum  rituni,  suffragia  etiam  se- 
num  et  expertorum  et  spiritualium  suffragiis  juvenum  et 
inexpertorum  et  carnalium.     Quae    omnia    si    inspiciantur. 


>  Ecclus.  XXIII,  22 

'-^  M.  ministria. 

*  Ac  theologorum  usque  ad  epiftcoporum  deest  in  M. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigeiido.  51 

prociil  dubio  invenietur,  qiiod  melior  et  major  pars  con- 
cilii  fuit  in  hac  sententia,  quod  concilium  non  dispensaret, 
neque  ante  definitionem  consuleret  vel  approbaret,  ut  papa 
dispensaret.  Melior  etiam  pars  (licet  non  major)  fuit  in 
hac  sententia,  ne  negotium  dispensationis  remitteretur  ad 
sumraum  pontificem,  ne  per  banc  viam  facilior  redderetur 
dispensatio  per  suam  sanctitatem  facienda. 

34.  A  modo  quoque  petendi  argumenta  deducuntur. 
Primum,  quia  oratores  anxii  nimis  banc  rem  petie- 
runt.  Nam  adbibucrunt  privata  eomitia/  privatas  etiam 
preces  et  blanditias  et  metus;  publice  etiam  comminati 
sunt,  si  baec  res  non  fieret;  mutarunt  petitionrs  variis 
modis,  vituperarunt  eos,  qui  contraria  sufFragia  dabant, 
laudarunt  leos,  qui  propitia^  Quum  semel  a  tota  synodo 
rejecti  essent,  dum  conclusum  est,  quod  per  synod um  non 
fieret  dispensatio,  iterum  tentarunt  synodum  trahere  ad 
hoc,  quod  consuleret  et  probaret  rem  sibi  incognitam,  vi- 
delicet futuram  dispensationem,  quae  poterat  bene  et  male 
fieri.  Et  quum  ab  hac  petitione  iterum  repulsi  sint  per 
concilium,  tertio  tentarunt  trahere  synodum.  Et  eam 
traxerunt,  ut  concederet  decretum  simplicis  remissionis  ad 
summum  pontificem,  quod  fecerunt  segregando  se  et  alios 
oratores  a  sancta  synodo.  Quod  plane  fuit  vel  synodum 
excomniunicare  vel  seipsos;  et  non  dubito,  quod  fuerit 
contra  voluntatem  principum,  qui  eos  miserunt. 

Quae  omnia  tela  profecto  non  mihi  videntur  ordita  a 
Spiritu  sancto,  sed  a  contrario  spiritu,  qui  fortassis  per  eos 
nixus  est  facere  scissionem  et  discordiam  inter  caesarem 
ct  concilium  et  inter  pontificem  et  concilium.  Sed  spero 
quod  non  prae  vale  bit. 

35.  S<*cundum,  Patres,  qui  in  concilio  fuerunt  fau- 
tores  concessionis  calicis,  ultra  hoc  egerunt  declamatiun- 
culis  potius  et  commotione  affectuum,  rejiciendis  non  so- 
lum ab  hoc  sacro  concilio  sed  etiam  a  judiciis^  saecularibus, 


*  M.  convicia. 

*  Eos  qui  contraria  usque  ad  propitia  deest  in  M. 
'  M.  et  R.  judicihuH. 


Digitized  by  VjOOQIC 


52  Vota  Ad  concilium  Tridentinom  pertinentia. 

et  relegandis  ad  scholas  rhetorum.  Exciderunt  illis  multa, 
quae  nou  solum  contra  cliaritatem  sunt  et  rationem.  sed 
etiam  contra  sensum.  Qualin  fuere,  dicere:  Quod  prin- 
cipes  non  possunt  errare;  quod  si  illis  non  creditur,  nullis 
debere  credi ;  quod  negare  usuni  calicis  esset  arguere  cae- 
sarem  improbitatis  vel  iguorantiae;  quod  omnes  haereses 
praeter  banc  utriusque  speciei  exeidereut;  quod  non  esset 
piae  mentis  negare  usum  calicis;  et  multa  similia.  Quae 
quia  falsa  sunt,  procul  dubio  non  prodierunt  a  Spiritu 
veritatis. 

36.  Tertium.  Licet  obtineretur  dispensatio,  quia  his 
technis  et  rationibus  importunis  obtineretur,  absque  hoc 
quod  non  sit  alia  causa  dispensandi,  quam  mala  voluntas 
nolentium  parere  utendo  ritu  alterius  speciei,  absque  dubio 
videtur  extorta,  ac  proinde  non  excusantur  in  conscientia 
vel  earn  petentes  vel  concedentes  vel  ea  utentes. 

37.  Ab  illis  etiam,  pro  quibus  non  petitur,  hoc  est 
ab  externi*  et  aliis  personis,  argumenta  deducuntur. 

Primum,  quia  catholici  mixti  cum  haereticis,  quibus 
conceditur  dispensatio,  qui  leves  et  curiosi  erunt,  a  nobis 
discedent  et  ad  haereticos  ibunt,  bene  de  illis  et  male  de 
nobis  sentiendo,  nempe  quod  ex  ignorantia  vel  negligentia 
vel  malitia  usum  calicis  eis  negaremus.  Et  quid  simile 
cogitabunt  de  aliis,  in  quibus  haeretici  a  nobis  dissentiunt. 
Nee  sufficit  dicere:  Quod  haereticis  nihil  conceditur,  si 
non  servaverint  conditlones,  quas  si  servent,  jam  non  erunt 
haeretici;  non  sufficit,  inquam,  hoc;  quia  mos  haeretico- 
rum  est,  ut  in  Germania  et  Gallia  nimis  sumus  experti, 
accipere  quidquid  sibi  conceditur  et  nihil  facere  eorum, 
quae  ab  eis  exiguntur,  vel  quae  ipsi  poUicentur.  Et  est 
nimis  simplicis  animi  credere,  quod  haeretici  simpliciter 
procedunt.  Nam  „dolu8  an  virtus,  quis  in  hoste  requirat?**^ 
Ostentabunt  igitur  suum  calicem  nostris  catholicis,  ut  eos 
seducant,  et  de  conditionibus  verbum  nullum  facient. 

38.  Secundum,  quia  etiam  inter  haereticos  vel  illis 
vicini  multi  catholici  sunt,  haereticis  non  solum   fide,  sed 


*  Virgil,  ^en,  IH,  390. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consnitatio  de  calice  laicis  porrigendo.  53 

(ut  accidit)  etiam  factione  eontrarii;  quibus  displicebit 
novus  ritus  utriusque  specie!,  non  tam  propter  religionem, 
qnam  quia  usurpatus  est  a  contraria  factione.  Isti  igitur 
irritabuntur  in  sumentes  calicem  ct  in  eos  tumiiltuabuntur, 
maxime  si  non  servant  conditiones,  ut  haeretici  non  so- 
lent  eas  servare.  Et  ita  utraque  factio  accipiet  diversum 
communicandi  ritum^  et  convertent  sanctissimum  unitatis 
sacramentum  in  symbolum  et  tessaram  suae  factionis; 
maxime,  quia  ubi  altera  pars  creverit,  volet  templum  se- 
paratum habere,  sicut  et  ritum,  et  ita  crescet  divisio. 

Nee  solvitur  hoc  argumentum  dicendo,  non  fuisse  di- 
visionem  inter  conversos  ex  gentibus,  licet  illi  judaizarent 
et  non  isti,  nee  esse  nunc  divisionem  inter  Graecos,  qui  sub 
Venetis  sunt  et  utraque  specie  utuntur,  et  Italos  utentes 
altera.  Primo  enim  falsum  est;  quia  fuit  divisio  inter  Ju- 
daeos  et  gentes,  ut  ex  Actibus  apostolorum  et  epistolis  ad 
Romanes  et  ad  Galatas  constat.  Deinde  licet  Concordes 
essenty  id  fuit,  quia  Judaei  servabant  suum  ritum  antiquum, 
quem  gentes  non  acceptarunt ;  et  ita  utrique  suo  ritu  erant 
content!,  sicut  et  hodie  sunt  Graeci  et  Latini  seu  Veneti, 
sub  quibus  sunt.  Non  fuissent  autenl  Concordes,^  si  utri- 
que convenissent  in  uno  antique  ritu^  et  ab  eo  altera  pars 
diflcederet,  ut  nunc  isti  faciunt. 

39.  Tertium.  Alii^  domini  temporales  et  episcopi  et 
pastores  habent  sues  populos  quietos  et  pacificos  et  coi;- 
tentos  (ut  par  est)  ritu  communicandi  sub  altera  specie. 
Qui  tamen  populi,  ut  sunt  proni  ad  novitates,  audita  dis- 
pensatione,  turbabuntur,  et  vel  in  errores  incident,  vel  in 
curiosa  desideria  similiter  communicandi.  Ex  quo  non 
solum  ipsi  populi  laederentur,  sed  et  eorum  principibus  et 
pastoribus  fieret  injuria^  si  sine  eorum  consensu  fieret  haec 
dispensatio. 

Nee  sufficit  respondere,  quod  etiam  illis  poterit  con- 
cedi,  et  episcopi,  licet  absentes,  gaudebunt  de  ampliata 
sibi  potestate  dispensandi;  non  sufficit,  inquam,  hoc  dicere; 


^  M.  et  R.  conformes. 
»  R.  Nunc. 


Digitized  by  VjOOQIC 


54  Yota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

turn  quia  haec  tain  generalis  dispensatio  abrogatio  legis 
esset,  quae  habet  inconvenientia  superius  adducta,  turn 
etiam  quia  principes,  qui  habent  populos  pacatns  et  con- 
tentos  altera  specie,  quum  cognoverint  mutationem  religi- 
onis,  rautationem  etiam  politicam  parare  vellent  et  quae- 
rere  bellum,  ubi  pax  esset,  nee  sine  aliqua  spe  lucri  (quod 
nullum  est  in  invectione  novae  cereraoniae)  status  suos 
jacturae  exponere.  Probi  etiam  cpiscopi  nolunt  ampliati- 
onem  ejus  potestatis,  qua  uti  nou  possunt  sine  damno  suo- 
rum  populorum.  Hujusmodi  autem  est  potestas  dispen- 
sandi  in  ritu  alterius  speciei  cum  populis,  qui  illo  contenti 
sunt.  Tales  enim  ex  hujusmodi  dispensatione  perdere  pos- 
sunt, lucrari  non  possunt. 

40.  Ab  his,  per  quos  petitur  usus  calieis,  argumenta 
quoque  deduci  possunt. 

Primum  sit  a  sapientia  et  pietate  et  magnaniraitate 
caesaris,  quem  in  his  et  aliis  virtutibus  imitatur  illustris- 
simus  dux  Bavariae,  ejus  gener.  Ideoque  quum  sapientes 
et  catholici  sint,  sciunt,  hujus  rei  decisionem  spectare  ad 
summum  pontificem  et  ad  concilium;  quia  secundum  om- 
nium hominum  jura  et  sen  sum  et  leges  censere  de  sacris 
spectat  ad  sacerdotes,  quia  quis  bene  judicat  de  his,  quae 
novit.  Quum  probi  etiam  et  recti  sint,  nolunt,  ut  ob  eorum 
particularia  commoda  recedatur  a  vero  cultu  vel  detur 
ansa  perturbandi  ec^lesiam.  Ideo  eo  raagis  illis  placebit 
concilium,  quo  rectius  de  hac  re  definiat. 

Quum  ergo,  ut  ex  dictis  constat,  securius  sit,  banc 
dispensationem  non  fieri,  propter  caesarem  ipsum  et  ducem 
Bavariae,  videlicet  ut  eis  placeamus,  non  debet  fieri. 

41.  Secundum  argumentum  sit  a  pontifice,  per  quem 
etiam  quodammodo  haec  res  petitur  a  concilio  in  gratiara 
caesaris.  Cui  licet  placere  cupiat  summopero,  scit  tamen, 
id  tunc  maxime  futurum,  quum  bono  universalis  ecclesiae 
consuletur.  Quod  quia  fit  negando  usum  calieis,  negari 
debet. 

42.  Tertium  argumentum  sitab  illustrissimis  legatissuae 
sanctitatis  et  oratoribus  suae  majestatis,  per  quos  etiam 
usus  calieis  petitur  a  synodo.    Quia  enim  optimi  viri  sunt 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Cousnltatio  de  calice  laicis  porrigendo.  55 

et  quaerunt  gloriam  eorum,  qui  illos  miserunt,  illis  erunt 
conformes,  et  sciunt,  patres  hujus  concilii  non  habere  ani- 
mas  vel  linguas  venales,  et  ideo  quod  fuerit  magis  e  re 
ecclesiae  facturos;  quale  videtur  esse  non  concedere  calicem. 
Et  haec  sufficiant  ad  probandum,  quod  non  expediat 
hujusmodi  dispensationem  calicia  concedere. 


Caput  VIII. 

43.  Superest,  quod  tertio  proposuimus,  nempe  respon- 
dere  ad  arj2:umenta  adducta  ad  probandum,  quod  expediat 
cum  aliquibus  gentibus  sub  aliquibus  conditionibus  dispen- 
sare,  ut  possint  uti  calice;  quod  cum  Dei  gratia  faciemus. 

44.  Prime  ergo  ducunt  argumenta  ad  concedendum  ca- 
licem a  Dei  misericordia:  ille  enini  peccatorem  praevenit, 
et  ut  pins  pater  ad  prodigi  lilii  collum  corruit  eumque 
osculatur  annuloque  donat  et  veste  et  vitulum  saginatum 
edendum  ei  praebet;  ipse  etiam  Christus,  ut  bonus  pastor, 
non  expectat,  ut  ovis  perdita  redeat,  sed,  relictis  nonaginta 
noveui  in  deserto,  quaerit  earn  et  super  humeros  portans^ 
dcducit  ad  ovile;  expandit  quoque  manus  suas  tota  die 
ad  populum  non  credentem  sed  contradicentem  sibi ;  ergo 
et  nos  debemus  imitari  divinam  misericordiam  et  prae- 
venin^  hos  populos  ipso  calice,  ut  ita  invitati-  resipiscant. 

45.  Solvitur  hoc  argumentum,  quia  magis  imitamur 
misericordiam  divinam  non  concedendo  calicem  quam  con- 
cedendo.  Dei  enim  misericordia  in  quibusdam^  praevenit 
peccatores ;  quaedam  etiam  nonnisi  Sanctis  concedit,  et  aliis 
non,  quia  si  ilia  concederet  illis,  nocerent.  Veluti  verbi 
gratia  praevenit  peccatorem  tangendo  cor  ejus,  ut  conver- 
tatur,  concedendo  ei  sacramentum  baptismi  vel  poeniten- 
tiae,  et  per  ea  primam  gratiam  elargiendo.  Ceterum  gratiam, 
quae  confertur  in  sacramento  confirmationis  vel  communionis 
vel  matrimonii  vel  ordinis,  non  concedit  peccatoribus  impoeni- 

*  R.  pmiens. 

^  M.  trinitati  (!). 

^  R.  quosdam. 


Digitized  by  VjOOQIC 


o6  Vota  ad  oonciliam  Tridentinum  pertinentia. 

teutibus,  nee  vult  eos  adire  ipsa  sacraroenta,  quia  ad  ju- 
dicium suum  ilia  sumerent  indispositi.  Ita  etiam  ecclesia 
imitans  Dei  misericordiara  praevenit  haereticos  orando  et 
gemendo  pro  illis,  docendo  et  hortando  illos,  et  ubi  opus 
est  etiam  inerepando  et  puniendo,  ut  resipiscant,  praebendo 
etiam  eis  bonum  exemplum.  Ceterum  ex  eadem  miseri- 
cordia  negat  eis  calicem,  quia,  ut  superius  vidimus,  male 
dispositi  sunt  ad  alteram  vel  utramque  speciem  suscipieu- 
dam,  et  potius  eis  noeeret  quam  prodesset. 

46.  Et  licet  Dominus  clamet  ad  populum  contradi- 
centem,  interim  tamen,  dum  contradicit,  non  infundit  illi 
gratiam,  sicut  nee  eam  Paulo  infudit,  donee  destitit  a  con- 
tradietione  dicens:  Domine,  quid  me  vis  facere? 

Nee  pater  ille  prodigi  dedisset  illi  vitulum  saginatum^ 
si  oblitus  osculi,  amplexus,  annuli  et  stolae  primae,  videns 
vitulum,  prae  superbia  noluisset  edere,  quod  vitulo  deesset 
nescio  quid  condimenti,  quod  ipse  prodigus  sibi  finxisset 
neeessarium.  Meruisset  enim  proeul  dubio,  si  ita  faceret, 
ut  expoliatus  patema  gratia  et  annulo  et  veste  relegaretur 
ad  porcos  paseendos  et  eorum  siliquas  edendas.  Ita,  quia 
ii  despiciunt  Christum  Dominum  sub  altera  specie  eo  quod 
non  detur  eis  species  vini,  raerentur  utraque  specie  privari. 
Ovis  quoque  ilia,  si  non  sineret  se  manibus  et  pedi- 
bus  capi  et  super  humeros  tolli,  sed  importune  et  obstinate 
niteretur,  ut  acciperetur  per  caudam,  mereretur  derelinqui, 
ut  isti  merentur,  qui  nolunt  a  Deo  eibari  et  trahi  per  pa- 
nem  vivum,  ut  pater  aeternus  per  eeclesiam  eis  porrigit, 
sed  ut  ipsi  haeretice  vel  pueriliter  eupiunt. 

47.  Secundum  argumentum  ab  ecclesiae  misericor- 
dia:  Ilia  enim,  ut  mater  misericors,  Graecis,  quoties  uniti 
sunt  latinis,  reliquit  ritum  communicandi  sub  utraque  cum 
aliisritibus;  tempore  etiam  Theodosii  dedit  Novatianis  templa 
intra  Constantinopolim ;  tempore  etiam  Augustini  oflerebat 
praedia  Donatistis,  ut  ad  eeclesiam  venirent;  ob  haeresim 
etiam  tempore  Leonis  primi  pontificis  maximi  dedit  cali- 
cem; Victor  etiam  papa  reprehensus  est,  quod  assensus 
fuerit  Tessar^skaidekaditisy    ut  ritu    judaico   pascha   cele- 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  57 

brarent^;  Chrysostomus  etiam  cantu  catholico  cantum  su- 
peravit  haereticum,  et  ita  no8  possemus  errorem  circa  ca- 
licem  calice  curare;  Basileenses  etiam  calicem  concesee- 
ruDt,  et  coTicluserunt  concedeDdum  ideo  quod  nulla  alia 
esset  speS;  quae  nulla  superest  modo ;  Paulus  etiam  tertius 
concessit  facultatem  concedendi  calicem;  quae  omnia  facta 
sunt  ex  ecclesiae  misericordia,  qua  cupiebat  lapses  redu- 
cere,  ne  sibi  dicatur^  quod  per  Ezechielem  ait  Dominus: 
^Quod  infirmum  fuit,  non  consolidastis,  et  quod  aegrotum^ 
non  sanastis,  quod  confractum  est,  non  alligastis,  et  quod 
abjectum  est,  non  reduxistis,  et  quod  perierat,  non  quae- 
sistis."^ 

48.  Ut  ad  haec  respondeatur:  longe  diversum  est  nos- 
trum negotium  a  propositis,  et  ideo  concessiones  ibi  factae 
non  convincunt  calicis  concessionem. 

Nam  si  Graecis  concessus  est,  recte  fuit  concessus, 
quia  erat  ritus,  quem  licite  a  majoribus  suis  acceperunt, 
et  continue  absque  prohibitione  servarunt.  Istis  autem  et 
eorum  majoribus  abolitus  erat  usus  calicis,  primo  ipsa  con- 
suetudine  et  deinde  lege.  Ideo  non  licet  illis  vel  absque 
licentia  uti  calice,  vel  licentiam  proterve  petere.  In  Grae- 
cis autem  nulla  fuit  in  hoc  protervia,  sed  simpliciter  ute- 
bantur  ritu  suorum  majorum.  Et  sicut  peccarent*  Graeci 
proterve  et  seditiose  relinquentes  calicem,  ut  specie  panis 
uterentur,  discedendo  a  suis  majoribus,  ita  peccant  isti 
occidentales  recedendo  ab  altera  specie  suis  majoribus 
consucta,  ut  calice  utantur. 

49.  Concessiones  etiam  praediorum,  vel  etiam  templo- 
rum,  non  sunt  ad  rem,  quia  aliud  est  dare  temporalia 
peccatoribus  et  promittere*  templa  haeretico^,  aliud  eucha- 


*  Id  est  Quartodecimanis.  M.  habet  thesi  de  calicis  usu  (!).  In  R. 
etiam  falsa  currectio  hoc  loco  invenitur;  verbum  videlicet  rarissimnm 
non  intelligebatur.    Vide  supra  p.  35  n.  2. 

*  Ezech.  XXXIV,  4. 
'  M.  peccarunt. 

*  S.  permittere. 

*  B.  haeretica. 


Digitized  by  VjOOQIC 


■68  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

ristiam  dare  indigno.  lUis  etiam  ofFerebantur  praedia ;  at 
non  ilia  quasi  per  vim  exigebant,  ut  isti  exigunt  comrau- 
nionein  et  alitor  non  communicant. 

Praeceptum  etiam  usus  calicis  a  Leone  primo  factum 
in  arguentes  militat.  Quia  enim  Manichaei  utebantur 
communione  sub  altera,  ad  stabiliendum  suum  errorem, 
quo  asserebaut  corpus  Christi  phantasticum  et  exsangue, 
interdixit  communionem,  qua  libenter  utebantur  haeretici, 
et  praecepit  usum  calicis.  Ideo,  quia  isti  nunc  errant  circa 
xisum  calicis,  si  esset  in  usu,  vetari  potuisset,  ct  usus  al- 
terius  speciei  praecipi. 

Exemplum  etiam  de  cantu  catholicorum,  quo  pulsus 
est  cantus  Arianorum  nihil  ad  rem  calicis,  quia  cantus  ibi 
catholicorum  omnino  contrarius  erat  cantui  Arianorum. 
Hli  enim  cantabant  filium  similcm  patri,  et  non  consub- 
stantialem,  catholici  contra  consubstantialem  patri,  et  ita 
contraria  contrariis  curabant.  Ex  quo  non  conficitur,  quod 
errores  calicis  eodem  calice,  et  non  contrario  curari  debe- 
ant,  hoc  est  simile  simili  contra  medicinae  regulas. 

Victor  etiam  ex  zelo  fuit  reprehensus  ab  aliis,  sed  ex 
zelo  non  secundum  scientiam.  Et  ideo  ejus  sententia  ob- 
tinuit  contra  illos  judaizantes,  et  confirmata  est  postea  per 
magnam  synodum  Nicaenam. 

Ad  exemplum  quoque  Basileensis  concilii  ct  Pauli 
tertii,  concedentium  calicem,  respondetur  per  id,  quod  no- 
strates  habent  in  proverbio.  Dicunt  enim,  quod,  ubi  quis 
primo  decipitur,  culpa  est  solius  decipientis,  ubi  vero  se- 
eundo,  culpa  est  utriusque,  decipientis  et  decepti,  ubi  vero 
tcrtio,  est  solius  decepti. 

50.  Quia  ergo  ecclesia  in  his,  quae  facti  sunt,  errare 
potest,  et  tempus  nos*  docuit,  quod  semel  et  bis  non  pro- 
fuit  ista  concessio,  non  debemus  illam  tertio  tentare,  prae- 
«ertim  quum  neque  ex  parte  concedentium  neque  eorum, 
pro  quibus  conceditur,  neque  eorum,  per  quos  petitur. 
sint  novae  causae,  ob  quas  debeamus  majorem,  quara  olim, 
fructum  sperare. 

*  M.  nunc. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  59 

51.  Tertio  argumentantur  ab  ecclesiae  sapientia,  an- 
tiquitate  et  potestate.  Ajunt  enira:  Ecclesiam  primitivam, 
quae  antiquior  et  sapientior  et  melior  erat,  usam  esse  utra- 
que  specie;  ergo  nostra  debet  illam  imitari,  praesertim 
quum  eaodeni;  quam  ilia,  habeat  potestatem  in  his  positivis. 

52.  Respondeo,  non  esse  dubium,  quin  ecclesia  primi- 
tiva  praedita  fuerit  majori  charitate,  et  consequenter  majori 
sapientia  coelesti,  quae  charitatem  comitatur,  qu^m  nostra. 
Nihilominus  tamen,  ut  contingit,  minus  sapientem    in  ali- 
quo  melius  sapere,  quam  alium  absolute    sapientiorem,   et 
ut   contingit,    minus   perfectuiii    hominem    vitare    aliquem 
levem  errorem,  quern  melior  non  vitat,    ita  etiam  ecclesia 
nostra  in  nonnuUis  statutis    non  est  quod    invideat   primi- 
tivae;  quia  Deus  media  experientia    docet  illam  quaedam 
observare  et  ordinare,  quae  non  observavit    nee  ordinavit 
primitiva.     In  ilia  enim,  ut  Ambrosius  ait,  omnes  ministri 
passim    et    ubique    poterant    docere    et^    baptizare;    postea 
autem  distinctae  sunt  jurisdictiones,  et  prohibitum  fuit,  ne 
quis  mitteret  falcem  in  messem  alienam,  quod  est  ordina- 
tius  et  sapiontiae,  cujus  est  ordinare,  magis  consentaneum. 
Similiter    etiam   Basilius    ait   de  ritibus   Gregorii    episcopi 
Caesareae  Cappadociae,  quod  erant  in  illis  quaedam  minus 
congrua  propter  ruditatem  temporum.    Ita  ergo  potuit  esse 
frequentior  usus  utriusque  speciei.     Ex  quo  quia  processu 
temporis    secuta  sunt  incouvenientia,    merito  moderna   ec- 
lesia  ilium  vetavit,  et  pro  eo  substituit  commodiorem;  prae- 
sertim quia  in  primitiva  ecclesia,  ubi  regnavit  charitas  et 
Dei  metus  et  reverentia,  et  ubi  quotidie  subibant  martyria, 
conveniebat  usus  sanguinis,    quem  cum  majori    reverentia 
tractabant  et  commonebantur  ad  sanguinis  effusionera,  nunc 
autem    quum    nee  martyria  meremur,   nee  apti  sumus    ad 
sanguinem   reverenter   et   caute   tractandum,    ob  defectum 
amoris  et  timoris  Dei,  magis  convenit  nobis   usus  altoriue 
speciei. 

53.  Non  valet  igitur  ista  consequential    Hie  est  ritus 
antiquior,    ergo    nobis    commodior.      Imo    hoc    ipso,    quod 

*  Docere  et  deest  in  R. 


Digitized  by  VjOOQIC 


60  V  Ota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

antiquior  est  aliquis  ritus,  si  ex  consuetudine  lege  probata 
alius  ritus  accipitur,  hoc  ipso  indiCatur^  ille  prior  antiqua- 
tus  et*  minime  tempori  conveniens.  Quod  verum  esset^ 
ubi  dareniuSy  usum  calicis  antiquiorem  fuisse  usu  alterius; 
quod  tamen  non  est  necessarium  concedere,  quia  ab  ipsa 
primitiva  ecclesia  coepit  uterque  ritus,  ut  supra  osten- 
sum  est. 

54  Quarto  arguraentantur  a  patrum  gestis.  Quos 
si  ecclesia  imitari  vult,  ajunt,  porrecturam  esse  calicem; 
inter  patres  enim  Moyses  ob  duritiam  cordis  praebuit  Ju- 
daeis  libellum  repudii,  concessit  quoque  usuram;  Apostoli 
etiajn  concesserunt  legalia  Judaeis  et  etiam  gentibus,  eos- 
que  (ut  ajunt)  communicabatit,  licet  putarent,  se  legalibuB 
justificari,  ut  Galatae  et  alii,  de  quibus  tit  mentio  Act.  15. ; 
Johannes  etiam  evangelista  intelligens,  juvenem  quendam 
a  se  conversum  et  episcopi  curae  commissum  retrocessisse 
et  maximum  praedonera  factum,  conscendens  equum  cursu 
insecutus  est  eum,  et  ei  pollicitus  veniam  eum  tandem 
reduxit;  praelati  quoque  absolvere  possunt  et  debent  ab 
excommunicatione  etiam  invitos  ne  pereant;  ergo  eodem 
modo  ecclesia  relaxare  debet  calicem  (?)  et  condescendere 
istorum  duritiae,  et  etiam  invitis  succurrere,  imitando  me- 
dicos, qui  morituris,  de  quibus  nulla  spes  est,  omnia  con- 
cedunt,  praesertim  quum  viderit,  duritiam  in  negando  ca- 
licem hactenus  eis  non  profuisse. 

55.  Respondetur,  argumenta  ista  nihil  probare. 

Moyses  enim,  quia  legidator  erat,  et  lex  debet  esse 
proportionata  suscipienti,  (quia  Judaei  ob  duritiam  cordis 
non  paruissent  legi  prohibenti  repudium  vel  omnem  usu- 
ram, praesertim  quia  assueti  erant  moribus  gentium,  qui 
etiam  sine  libello  repudiabant  et  usuram  a  suis  capiebant), 
restrinxit  idem  Moyses  hos  abusus  in  Judaeo,  jubens,  ut 
si  repudiaret,  daret  libellum  repudii,  si  usuram  acciperet, 
eam  non  a  fratre  sed  ab  alieno  acciperet.  Non  prohibuit 
autem  omnino  repudium  vel  usuram,  quia  infirmi  non  tu- 


*  R.  judicatur. 
'  R.  et  M.  est. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consul tatio  de  calice  laicis  porrigendo.  61 

lissent  illam  legem.  Casus  autem  noster  longe  diversns 
est,  quia  his  non  datur  lex  nova  eis  intolerabilis  de  usu 
alterius  speciei,  sed  prohibetur,  ne  ab  antiqua  sibique  pro- 
portionata;  et  quain  quiete  ac  pacifice  olim  servarunt,  re- 
lint  absque  causa  recedere.  Longe  autem  diflferunt  initio 
ferre  legem  populo  proportionatam  et  tolerabilem,  quod 
Moyses  fecit,  et  jam  susceptam  et  proportionatam  sine  causa 
relaxare,  quod  isti  jam  petunt. 

56.  Apostoli  quoque  non^  relaxarunt  Judaeis  legera^ 
ad  quam  observandam  tenerentur.  Sed  ne  subita  muta- 
tione  scandal izarentur,  permiserunt  eis,  ut  uterentur  legi- 
bus  sibi*  antiquis  ad  tempus;  sed  ita  uterentur,  ut  non 
putarent,  se  illis  justiticari,  sed  per  fidera  Jesu  Christi ; 
hoc  enim  docebant  Apostoli  Judaeos,  qui  baptizandi  erant, 
in  ipso  limite  catechismi,  ut  ex  Actibus  apostolorum  con- 
stat. Adeo  quum  quidam  ex  pharisaeis  docuissent  fratres: 
„Nisi  circumcidamini,  Christus  vobis  non  proderit"^,  sta- 
tim  itum  est  per  Apostolos  obviam  huic  doctrinae  tam- 
quam  haereticae,  ut  ex  Act.  15.  constat.  Paulus  quoque 
dixit  Galatis:  ,.A  Christo  excidistis,  qui  in  lege  justifi- 
camini"*. 

Ideo  falsum  est,  quod  Apostoli  concesserunt  commu- 
nionem  manentibus  in  hac  haeresi.  Sicut  est  falsum  (quod 
quidam  dicebant,  scilicet,)  hominibus  dandumvcsse  calicem, 
licet  errent  vel  dubitent  circa  usum  alterius  speciei;  tali- 
bus  enim  non  est  danda  communio,  quia  non  debet  por- 
rigi  mysterium  fidei  his,  qui  iide  carent  vel  de  ea  dispu- 
tant. Et  licet  Apostoli  Act.  15.  videantur  onerasse  gentes, 
jubendo,  ut  abstinerent  a  suffocate  et  sanguine,  ne  Judaei 
scandalizarentur,  non  tamen  ob  id  sequitur,  quod  nos,  ne 
hi,  qui  uti  volnnt  calice,  scandalizentur,  debeamus  vel  illis 
concedere  calicem,  vel  illo  uti  nos  propter  eos.    Tum  quia 


*  Nofi  deest  in  M. 

'  Sibi  deest  ibidem. 

*  Of.  Act.  XV,  2;  Galat  V,  2. 

*  Gai.  y,  4.    Evacuati  estis  a  Chriato,  qm  m  lege  justificeuniBi  : 
a  gratia  excidistis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


62  ,Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertineutia. 

in  illo  exemplo  non  gravati  sunt,  qui  ab  antique  crede- 
bant,  hoc  est  Judaei,  sed  illi  qui  de  novo  coeperunt  cre- 
dere, id  est  gentes;  et  ita  in  nostro  ca^u  non  deberent 
gravari  catholici,  qui  majorura  suorum  morem  servant,  sed 
isti,  qui  novum  tempore  et  loco  ritum  quaerunt,  deberent  ad 
antiquum  trahi,  sicut  gentiles  tracti  sunt  ad  ritum  anti- 
quum judaicum  de  suffocate  et  sanguine.  Turn  etiam  quia 
revera  gentiles  non  sunt  gravati,  sed  potius  levati  ab  onere,. 
si  res  introspiciatur:  Quia  tempore,  quo  Judaei  infirmi 
erant,  et  ob  id  eis  licebant  legalia,  licet  jam  mortua,  ut 
gentiles  scandalum  vitarent  Judaeorum,  non  solum  tene- 
bantur  vitare  coram  eis  suffocatum  et  sanguinem,  sed  et 
porcos  et  alia  lege  prohibita,  ne  suo  cibo  eos  perderent, 
pro  quibus  Christus  orat  passus^;  sed  hac  lege  Apostolo- 
rum  factum  est,  ut  gentes  non  tenerentur  ad  cetera  legalia 
ob  scandalum  Judaeorum,  quia  lata  lege,  si  scandalizati 
fuissent  de  hoc,  quod  gentes  non  observarcnt  legalia,  fuisset 
scandalum  Pharisaeorum  et  idcirco  non  curandura.  Q.uum 
ergo  Spiritus  Sanetus  por  banc  legem  rclevaret-  gentes  ab 
aliis  oneribiis  legalibus,  voluit  ad  tempus  relinquere  onus 
abstinendi  a  suffocate  et  sanguine ;  quia,  si  etiam  hoc  tol- 
leretur,  scandalizati  essent  adhuc  infirmi  Judaei,  qui  huuc 
usum  magis  horrebant  tamquam  a  natura  prohibitum,  et 
quidem  etiam  ante  legem  Meysis,  dicente  sacra  scriptura: 
„CarTiem  cum  sanguine  non  comedetis."^ 

57.  P^xemplum  etiam  Johannis  evangelistae,  qui  senex: 
cucurrit  post  juvenem,  non  cogit  nos,  ut  curramus  cum 
calice,  ne  forte  nimis  prepere  currentes,  sanguinem  effuu* 
damns  in  era  sacrilega.  Currere  ergo  debemus  exemplo, 
oratione  et  doctinna,  et  etiam  poena  et  aliis  beneficiis^ 
donee  isti  dispesiti  sint,  et  errores  vere  depenant.  Quod 
ubi  fecerint,  statim  quiescent  ab  hac  impertuna  quae- 
stione  et  erunt  perinde  centent'i  altera  specie,  sicut  utraque. 


»  Cf.  Rom.  XIV,  16. 

^  M.  revelleret ;  R.  revellasset  esse  exm^erandaSy  id  quod  ex  con* 
jectura  arbitraria  positum  videtar. 
•"•  Genes  IX,  4. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  63: 

Exemplum  etiam  absolventis  invitum  ab  excoinmuni- 
catione  non  cogit  ad  dandum  caliceiu;  quia  male  absol- 
veret  invitum,  si  ex  absolutione  probabiliter  non  credere- 
tur  sanandus,  sed  pejor  evasurus;  bene  autem  absolveret, 
si  ex  ligamine  nil  nisi  majus  nocumentum  illius  et  boni 
publici  speraretur  venturum.  In  casu  autem  nostro  pro- 
babilius  est,  quod  non  reducentur  et  pejores  evadent  ex^ 
calicis  concessione. 

58.  Nep  sumus  nunc  in  casu  desperati  aegroti,  ut  etiam 
nocitura  concedamus;  tum  quia,  si  ut  dicitur  (licet  ego  non 
credamX  omnes  alias  leges  deposuerint,  deponent  et  hana 
novissimam,  absque  hoc  quod  ecclesia  relaxet  suam  disci- 
plinam  suasve  leges;  tum  etiam  quia  non  est  praefigendus^ 
terminus  misericordiae  Dei,  quae  non  solum  post  annoa 
centum,  sed  post  multa  saecula  solet  homines  revocare  ab 
haeresi,  ut  in  secta  Manichaeorum  videmus,  quae  per  mille 
annos  duravit  in  oriente.  Et  sane  haereses,  quando  Deo 
placuit,  exbtinctae  sunt  absque  hoc  quod  ecclesia  suas  leges 
relaxaret.  Ita,  quum  Deo  placuerit,  ista  haeresis  exstin- 
guetur.  Nostrum  enim  est,  quae  ad  nos  spectant,  prae- 
stare,  et  Deo  relinquere,  quae  ad  ipsum  spectant.  Nam 
judex,  cui  reus  dignus  morte  praesentatur,  licet  dicat,  se 
velle  omnino  in  peccato  mori,  si  a  judice  condemnetur, 
debet  nihilominus  eum  condemnare ;  quia  si  ipse,  quod 
sui  muneris  est,  facit,  Deus  absque  dubio  praestabit,  quod 
suum  est,  vel  ex  justitia,  eum  deserendo,  vel  ex  miseri- 
cordia,  cor  ejus  tangendo  et  faciendo,  ut  resipiscat,'  quid- 
quid  ante  ipse  dixit.  Ita  et  ecclesiae  munus  est,  conser- 
vare  disciplinam  suam  lUaesam,  Dei  autem,  vel  damnare 
ex  judicio  sibi  vel  ecclesiae  rebelles,  vel  ex  misericordia 
ante  mortem  eos  reducere  ad  poenitentiam  et  salutem. 
(^Quae  judicia  Dei  Deo  sunt  relinquenda,  et  quae  ad  nos 
spectant,  curanda)^  Quae  dixerim  propter  eos,  qui  di- 
cunt :  Cur  sinemus  -ot  animas  perire,  negando  eis  calicem?- 


*  Quod  in  uncinis  positum  est  deest  in  ms.  R. 


Digitized  by  VjOOQIC 


64  Vota  ad  eonciliam  Tridentinnm  pertinentia. 

Quod  etiam  possent  dicere  de  liis,  qui  percunt,  quia  alia 
ecclesiae  praecepta  violant,  vel  contemnunt,  et  ita  sua  et 
non  ecclesiae  culpa  pereunt. 


Caput  IX. 

59.  Quintum  argumentum  a  lego  ipsa  pi'ohibente  ca- 
licis  usum;  nam  lex  positiva  inutilis  est  abroganda;  sed 
lex  prohibens  calicem  his  gentibus  nou  solum  non  est 
titiliSy  sed  etiam  nociva;  ergo  ex  charitate  est  abroganda 
vel  relaxanda. 

60.  Respondetur,  banc  legem  non  esse  abrogandam 
nee  relaxandam,  quia  man'ent  causae,  ob  quas  est  stabi- 
lita,  ut  superius  ostensum  est.  Lex  quoque  ipsa  utilis  est, 
quia  ultra  fructum  utriusqne  speciei,  quern  suscipiunt  al- 
tera tantum  specie  utentes,  habet  communio  sub  altera 
specie  obedientiam  et  confessionem  fidei  suae,  et  confer 
mitatem  cum  catholicis,  et  discriroen  ab  haereticis,  ut  su- 
perius visum  est.  Nee  vero  ubi  aliquibus  lex  non  con- 
^ruit,  si  pluribus  est  utilis,  est  abroganda,  quia  bonum 
commune  est  praeferendum. 

61.  Sextum  argumentum  ab  ipso  calice,  cujus  usus, 
<juia  olim  bonus  erat,  et  ecclesia  eum  potest  hodie  conce- 
<lere,  nunc  praesertim  debet  uti  ilia  potestate,  quia  hoc 
unicum  est  remediura,  et  de  aliis  remediis  nulla  jam  est 
«pes,  et  ecclesia  tempore  concilii  Basileensis  eo  inclinavit, 
ut  quum  nulla  esset  alia  spes  revocandi  Bohemos,  conce- 
deretur  eis  usus  calicis. 

62.  Respondemus,  quod  licet  calicis  usus  per  so  lici- 
tus  sit,  nunc  tamen  ob  consuetudinem  et  legem  ecclesiae 
non  est  licitus,  neque  expediens,  ut  multis  jam  rationibus 
probavimus.  Multa  enim  licent,  quae  non  expediuut,  ut 
de  omnibus  lege  positiva  prohibitis  constat.  Et  licet  ec- 
^slesia  possit  conferre  calicem,  non  debet  uti  potestate  nisi 
ad  aedificationera.^     Falsum    quoque  est,  unicum    esse  re- 


*  Tarn  in  ms.  M.  quam  in  R.  hie  sequitar:   Ergo  ex  hoc  juste 
•spectaiur;  forsitan  scribendoni  erat  respmtur  (etrgumetUum). 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consul tatio  de  calice  laicis  porrigendo.  65 

medium  hujusmodi  morbi.  Est  potius  fomentum.  Rerae- 
dium  autem  est  reformatio  et  bona  vita  catholicorum, 
«orum  exemplum,  oratio  et  praedicatio  et  doctrina  et  bona 
juventutis  educatio  et  institutio  multorum  fidelium  opera- 
riorum,  qui  ad  haereticos  mitterentur.  Punitio  etiam  eorura 
per  principes  valde  juvaret,  sicut  dissimulatio  valde  no- 
<;uit.  Ut  enim  in  immensum  crescunt  latrones  et  homi- 
cidae  et  alii  facinorosi,  nisi  subinde  quasi  ungues  et  ca- 
pilli  abscinduntur,  ita  impunitas  haereticorum  praebet 
^is  fomentum  ad  delicta  et  ad  latius  extendendam  suam 
-sectam;  e  contrario  vero  disciplina  et  punitio  facit  eos 
minui,  ut  experientia  docet. 

63.  Septimum  argumentum  a  fructu,  quem  ex  hac 
concessione  futurum  ajunt;  eo  enim  concesso,  vitabunt  isti 
homines  peccatum,  quod  committunt  vel  contra  obedientiam, 
^umendo  utramque,  vel  contra  conscientiam,  alteram  speciem; 
conciliabitur  etiam  civibus  pax  ex  hoc  ritu  admisso;  nam  hoc 
illis  concesso,  remittent  illi  aliquid  de  suo,  et  ita  utrimque  vi- 
tabuntur  extrema. 

64.  Respondemus,  hos  fructus  propositos  non  subsi- 
stere.  Non  enim  per  concessionem  calicis  illi  reddentur 
obedientes,  imo  rebelles,  alia  petendo,  et  nolendo  commu- 
nicare  sub  altera,  si  ecclesia  tribueret  dispensationem.  Ne- 
que  debet  ecclesia  ob  quemvis  protervum,  nolentem  sibi 
parere,  leges  suas  relaxare.  Qui  etiam  contra  conscien- 
tiam communicat  sub  altera  specie,  conscientiam  istam  er- 
roneam  debet  deponere.  Et  ritus  hie  diversus  potius  di- 
visionem  pariet,  ut  supra  ostendimus,  et  ejus  concessio 
reddet  hos  magis  feroces  et  pertiaaees.  Nee  ecclesia  sec- 
tatur  extrema,  sed  haeretici,  qui  extra  cam  sunt. 

65.  Octavum  argumentum  ab  his,  per  quos  immediate 
petitur  calix  a  concilio ;  sunt  enim  ex  una  parte  piissim us 
pontifex  et  legati  ejus,  ex  alia  vero  clementissimus  et  re- 
ligiosissimus  caesar  et  illustrissimus  dux  Bavariae,  ejus 
gener,  cum  suis  oratoribus,  qui  certo  asserunt,  calicis  con- 
cessionem profuturam;  et  qui  hoc  asserunt  ex  experientia 
cognoverunt  illas  gentes  et  damna,  quae  sequuntur  ex  no- 
La  luez,  Vnta  Tridoutlna  etc.  5 


Digitized  by  VjOOQIC 


66  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

gatione,  et  commoday  quae  ex  concessione  eveniunt;  sa- 
pientes  quoque  et  optimi  sunt,  ita  ut  nee  decipiantur,  nee 
velint  decipere;  quare  injuria  eis  fieret,  si  synodus  eis  non 
acquiesceret ;  contra  vero,  qui  negant  calicem  concedendum^ 
licet  probi  viri  sint,  quia  non  sunt  experti  mala  harum 
nationum,  non  eis  compatiuntur ;  tamen^  adhuc  non  di- 
cunt,*  certo  imminere  damnum  ex  concessione,  sed  tan- 
tum^  dicunt,  se  id  tiraere;  quum  alii  certo  asserant  fruc- 
tum;  et  ideo  est  plus  eis  credendum. 

66.  Respondemus,  nos  plane  convenire  et  certo  per- 
suasos  esse  de  sapientia  et  probitate  horum  dominorum^ 
Et  ideo  non  dubitamus,  quin  crediderint,  certo  magnum  fruc 
tum  esse  consequendum,  si  tamen  id  dicunt;  non  dubi- 
tamus, inquam,  quin  id  ita  credant,  uti  loquuntur;  an  vera 
ita  futurum  sit,  de  hoc  merito  dubitamus,  quia  futuruni 
est  contingens,  et  quia  ex  sacra  scriptura  et  historiis  cog- 
noscimus  ingenia  haereticorum,  quibus  haec  remedia  noiv 
Solent  prodesse. 

67.  Putamus  igitur,  piissimum  caesarem  more  clemen- 
tissimi  patris  se  habere  cum  his  gentibus,  quae  calicem 
petunt.  Ut  enim  ille,  si  filios  aegrotos  habet  et  aquam 
frigidam  postulantes,  eis  corapatiens  contendit  cum  medico, 
ut  illis  id  refrigerii  concedat,  sed  ita  contendit,  ut  nolit 
modicum  contra  regulas  medicinae  quidpiam  nocivum  eis 
committere,  ita  religiosissimus  caesar,  tenere  amans  hos 
populos  sibi  subditos,  postulat  a  sancta  synodo  calicem 
pro  illis,  sed  ita  postulat,  ut  nihil  velit  concedi  contra 
gloriam  Dei  et  ecclesiae  publicum  bonum.  Scit  enim,  quia 
religiosissimus  est  et  senex  prudentissimus,  se  cito  debere 
stare  ante  tribunal  Christi,  quo  tempore  pro  toto  mundo- 
nollet  quidquam  a  synodo  obtinuisse,  quod  contra  Dei  ho- 
norem  et  salutem  animarum  cederet.*  Scit  quoque,  patrea 
hujus  synodi  promptissimos  esse,  ut  velint  placere  suae 
majestati  ita  bene  merenti    de  Christiana   republica.      Scit 


>  R.  turn.  *  R.  dicaut. 

'  R.  tamen.  *  M.  crederet. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  67 

etiam,  eos  sapientissimos  esse  et  ad  eos  speetare,  de  rebus 
sacris  censere.  Ideo  in  hac  re  magis  credit  illis,  quam 
sibi  ipsi,  qui  ad  alia  vocatus  est. 

Idcirco  re  bene  perspecta,  quia  caesar  noster  sapien- 
tissimus^  medicus  est,  qui  nomine  suo  nihil  petit,  et  quod 
nomine  eorum  populorum  petit,  sub  conditione  petit,  sci- 
licet si  fuerit  e  re  ecclesiae,  patres  nihil  majcstati  suae 
negant.  Idcirco  nullam  illi  injuriam  faciunt.  Negant  enim 
calicem  non  caesari,  sed  curiositati  et  irrationabili  cupidi- 
tati  calicem  a  sua  majestate  extorquentium,  et  daemoni 
banc  importunitatem  illis  suggerenti.  Unde  noster  Domi- 
nus  non  respondit  matri  filiorum  Zebedaei,  sed  filiis  ejus, 
quorum  mater  mentionem  faciebat.*  Ipse  etiam  Salvator, 
si  Hilario^  credimus,  non  Petro,  sed  daemoni  suggerenti 
respondit:  „Vade  post  me,  satana".*  lUe  enim  repellendus 
est  et  non  piissimus  caesar ;  qui  etiam  intelligit,  quod  quo 
minus  hi  patrei  viderint  tumultus  illarum  regionum,  in 
quibus  calix  petitur,  eo  minus  perturbate  de  re  ipsa  se- 
cundum Deum  censebunt;^  sicut  Trojani®  rectius  consul- 
tabant  Helena  absente,  quam  ilia  praesente,  quia  prae- 
sentia  turbabat  affectum  et  a  recto  deflectebat. 

Ideo  non  est  verum,  quod  magis  credendum  est  iis, 
qui  certo  promittunt  futurum  fructum,  quam  illis,  qui  ti- 
ment  damnum;  quia  potius  creditur  medico,  qui  ob  timo- 
rem  mortis  juxta  regulas  medicinae  negat  vinum  aegroto, 
quam  matri,  quae  ex  materno  solum  affectu  asserit,  id  illi 
profuturum. 

68.  Nonum  argumentum,  ab  eis  pro  quibus  petitur 
calix ;  quos  jam  ajunt  fessos  esse  et  destitisse  ab  aliis  hae- 
resibus,  et  in  hoc  uno  haerere,  ut  detur  ipsis  calix;  qui 
si  conceditur,  confundetur  ex  hoc  haeresis  Sacramentario- 
rum,  quia  credent  hi,  Christum  essentialem  esse  sub  utra- 
que  specie. 


*  M.  sanctissimus.  ^  Mat.  XX,  22. 

*  M.  historiae.  *  Mat.  XVI,  23. 

*  R.  cessahunt.  **  M.  tyranni. 


Digitized  by  VjOOQIC 


68  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

69.  Respondeo,  falsum  esse^  hos  reliquisse  omnes  has 
haereses,  ut  norunt  hi  qui  apud  eos  versati  sunt.  Et  certo, 
si^  omnes  alias  tarn  cito  reliquissent^  sine  calicis  conces- 
sionO;  sperandum  esset,  quod  etiam  absque  ilia  relinque- 
rent  banc  baeresem  postremam.  Calicis  quoque  concessio 
non  solum  non  exstinguet  baeresim  in  bis,  quos  jam  de- 
fessos  dicunt,  sed  recreabit  eorum  vires,  ita  ut  nunquam 
lassentur  in  petendo  alias  et  alias  concessiones.  Etiam 
ille  ritus  nullo  modo  facit  contra  Sacramentarios,  quum 
etiam  illi  omnes  utantur  ritu  utriusque  speciei. 

70.  Et  baec  de  tertio,  boc  est  de  oppositorum  argu- 
mentorum  solutione,  dicta  sufficiant. 

Quia  igitur  in  dubio  boc,  an  expediat  universaliter 
concedere  usum  calicis  omnibus  eum  volentibus,  an  vero 
aliquibus  tantum  ex  dispensatione,  an  potius  nulli,  quum, 
inquam,  in  boc  dubio  non  babeat  locum  demonstratio,  nee 
fides  catbolica,  sed  tantum  ex  probabilibus  procedi  possit, 
quum  probabiliora  mibi  visa  sint  argumenta  suadentia, 
negandum  esse  calicem  et  difficilius  resolvi,  contra  vero 
ea  quae  suadent  concedendum,  minus  probabilia  et  solvi 
facilius,  conclude,  meo  judicio  non  esse  concedendum. 

71.  Quam  conclusionem  ea  conscientia  non  feci,  quasi 
mibi  desit  promptitude  obsequendi  caesareae  majestati  in 
omnibus,  quae  contra  Deum  et  conscientiam  non  sunt. 
Scio  enim  omnes  nos,  qui  in  bac  minima  societate  Jesu 
manemus,  ad  id  multis  rationibus  teneri.  Fuit  enim  in- 
victissimus  caesar  quasi  primus  inter  catbolicos  principes, 
qui  suis  in  regnis  societatem  nostram  suscepit  et  fovit, 
collegiaque  ei  in  diversis  locis  erexit  et  fundavit,  ut  te- 
statur  collegium*  Viennense,  Pragense,  Tyrnaviense  et 
Oenipontanum.  Illustrissimus  etiam  dux  Bavariae,  soce- 
rum  imitatus,  collegium  Ingolstadiense  et  Monacbiense  erexit 
et  alia  erigere  parat.  Sed  quo  magisdevincti  sumus  beneficiis, 
eo  niagis  debui  fideliter  dicere,  quod  magis  putavi  conve- 


*  .S7  deest  in  M. 

"  M.  concilium;  item  infra  conciliunt   Inffolstadiensc  .     loco  crr.rif 
rolleyiuin  etc ,  negligentiae  sciiptoris  argunieutum  insigne. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  Jaicis  porrigendo.  69 

nire    ad  Dei    gloriam    et   ad   tantorum   principum  et  ipsis 
subjectorum  populorum  salutcm. 

In   hac   mea   sententia   secutus  sum  tamen,  ni  fallor^ 
majorem  et  meliorem  partem  patrum  hujus  cotacilii. 


Caput  X. 

72.  Quod  videntes  illustrissimi  legati^  cupidi  placendi 
suae  majestati  in  Domino,  et  videntes,  se  non  obtenturos 
dispensationem  a  synodo,  aliam  propositionem  fecerunt  pa- 
tribus  concilii  sub  sequent!  forma: 

Forma  decreti  faciendi  super  usum  calicis  petit! . 

Insuper  quum  eadem  sacrosancta  synodus  superiori  sessione  duos  arti- 
cnlos  alias  propositos  et  nondnra  discussos,  yidelicet  incipiendo  nn  ratioties 
etc.  in  aliud  tempus  oblata  sibi  occasione  examinandos  atque  definiendos 
reservayerit,  et  successive  maxima  cum  instantia  petitura  fuerit  eosdem 
articulos  per  eamdem  sanctam  synodum  examinari  atx^ue  defiuiri ,  et 
aliquibus  nationibus  ob  graves  et  multipljces  causas  chnstianae  caritati 
consentaneas  in  medium  propositas  usum  calicis,  sen  facuitatem  ordi- 
nariis  locomm  ilium  concedendi.  sub  infra  scriptis  conditionibus  con- 
cedi,  et  secum  desuper  opportune  dispensare  debere:  volens  sancta  sy- 
nodus veiuti  pia  mater  saluti  omnium  salnbriter,  quantum  in  Domino 
conceditur,  providere,  cognoscens  tameu  uegotium  hujusmodi  a  se  ipsa 
de  praesenti  tuto  penitus  absolvi  et  definiri  non  posse :  idcirco  re  prins 
diligenter  perspecta  et  examinata,  ac  omnibus  mature  consideratis ,  tan- 
dem censuit,  quod  sanctissimus  dominus  noster,  adhibita  ea  causae 
cognitione,  quae  beatitudini  suae  videbitur  adhibenda,  iliis  nationibus 
et  populis,  qui  bus  sua  sanctitas  proficuum  et  utile  id  fore  cognoverit^ 
sub  infrascriptis  conditionibus,  vel  etiam  aliis,  quas  ei  bpiritus  sanctus 
suggesserit,  suae  beatitudini  bene  visis,  etiam  ex  yoto,  consilio  et  as- 
sensu  hujus  sanctae  synodi  praefatum  calicis  usum  sen  concedendi  fa- 
cuitatem petitam  concedere  et  cum  illis  desuper  etiam  misericorditer 
ex  benignitate  apostolica  dispensare  possit  et  valeat^ 

Responsio  ad  propositum  decretum. 

73.  Reverendissimi  et  illustrissimi  Domini.  Quidquid 
sanctissimus  Dominus    noster  in  hac  dispensatione   decre- 


'  Cf.  Theiner,  Acta  cone.  Trid.  H,  127  et  Le  Plat  V,  495. 


Digitized  by  VjOOQIC 


70  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertinentia. 

verit,  postquam  id  a  sua  sanctitate  decretum  fuerit,  id  ego 
libenter  probabo.  Orabo  etiam  dominum,  ut  porrigat  illi 
Spiritum  suum,  ut  id  decernat,  quod  magis  futurum  sit 
ad  Dei  glotiam  et  animarum  salutem. 

Interim  tamen  decretum  propositum  non  mihi  placet. 

Ac  primum  displicet  in  eo,  quod  nomine  synodi  di- 
catur,  causas  propositas  ad  concedendum  usum  calicis  fuisse 
graves^  multiplices  et  christianae  caritati  consentaneas.  Hoc 
enim  falsum  videtur.  Si  enim  synodus  tales  existimaret^ 
causas  suadentes  usum  calicis,  procul  dubio  ilium  conces- 
sisset,    quem   tamen   videmus   ex  eadem  caritate   negasse. 

Secundo  displicet,  quod  petitur  in  decreto  a  synodo. 
Exigitur  enim,  ut  synodus  consulat  et  approbet,  quidquid 
videbitur  Sanctissimo  faciendum  in  hac  dispensatione.  Hoc, 
inquam,  valde  displicet  variis  rationibus. 

74.  Quas  ut  proponam  suppono  prime,  dispensation 
nem  banc  non  spectare  ad  fidem  vel  ad  jus,  sed  ad  fac- 
tum. Si  enim  quaestio  fidei  esset,  secure  ex  nunc  posse- 
mus  probare,  quidquid  summus  pontifex  definiturus  esset 
de  cathedra,  quia  in  his  non.errat  ob  Christi  promissionem  et 
Spiritus  sancti  assistentiam.  Dispensatio  autem  futura  pon- 
tificis  est  res  facti.  Ad  factum  enim  spectat,  his  vel  illis 
populis  dispensationem  concedere,  et  sub  his  vel  illis  con- 
ditionibus,  et  hac  vel  ilia  adhibita  diligentia.  Quia  ergo 
in  his,  quae  sunt  facti,  errare  potest  pontifex  et  concilium 
et  ecclesia,  non  potest  rationabiliter  synodus  populos  eli- 
gendos  et  diligentiam  et  conditiones  remittere  ad  arbitrium 
pontificis,  et  antequam  sciatur,  quid  arbitratus  fuerit,  id 
consulere  et  probare,  quod  ftiturum  est  contingens  et  po- 
terit  esse  expediens  et  non  expediens.* 

Quod  autem  hoc  non  possit  concilium  recte  facere, 
probatur,  quia  consilium  vel  probatio  alicujus  facti,  sicut 
jus,  fundatur  super  ipsum  factum,  et  eo  variato  variat. 
Imprudens  enim  est  qui,    facto  ignoto,   consilium  praebet, 


*  R.  ejrtHtimasset. 

^  In  M.  additamentam  sensu  destitutum:  futura  objectio. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consultatio  de  calice  laicis  porrigendo.  71 

^el  id  probat.^  Sed  sy nodus  nescit,  quid  facturus  sit  pon- 
tifex  in  hac  re.  Ergo  non  potest  de  ea  re  consilium  dare 
«t  earn  probare. 

75.  Secundo  quia,  licet  vere  synodus  consilium  daret 
<le  fe  ignota  vel  eam  probaret  (quod  tamen  potius  esset 
divinare  vel  ominari,  quam  dare  consilium),  hoc  tamen 
consilium  vel  haec  approbatio  nullum  haberet  effectum; 
•quia  non  quaeritur  hie  consilium  vel  approbatio  a  ponti- 
fice,  quasi  desit  ipsi  auctoritas,  sed  ut  tuta  conscientia 
ipsius  sit  et  illorum,  qui  banc  dispensationem  vel  petunt 
vel  suscipiunt,  quum  fiat  consilio  tot  sapientium ;  sed  con- 
silium de  re  ignota  non  quietat  conscientiam,  nee  qui  id 
praebent,  sunt  in  hoc  sapientes,  sed  potius  vel  temerarii 
vel  adulatores.     Ergo  sine  effectu  est  talis  approbatio. 

Tertio  pontifex  vellet  approbationem  vel  consilium 
concilii,  ut  in  bulla  dispensationis  possit  dicere,  se  eam 
facere  consulente  et  consentiente*  et  approbante  concilio. 
Sed  hoc  non  potest  vere  dici,  quum  id  sit  potius  divinare 
quam  approbare. 

Quarto  haeretici,  si  banc  dispensationem  suscipiunt 
ita  approbante  concilio,  licet  etiam  postea  non  servent  con- 
ditiones,  non  sinent  a  se  per  pontificem  eripi  calicem;  quia 
dicent,  se  a  concilio  eum  habuisse,  et  non  posse  nisi  per 
concilium  tolli. 

Ob  haec  ergo  non  placet  mihi  decretum. 


Caput  XI. 

76.    Quod  quia  etiam  meliori  parti  patrum    non    pla- 
cuit,  mutatum  est  in  sequentem  formam : 


*  M.  addit  juxta  Supientem,  qui  ait:  Si  est  tihi  intelkctuSf  re- 
sponde  proximo  (mendose  pro  Christo  hic\\  sin  auteuif  sit  digitus  tuus 
super  08  tuum.  Locus  est  Eccli.  V,  14,  ubi  taraen  legitur  .  .  sit  manm 
iua  super  os  tuum.     Ms.  M.  omnia  haec  verbo  variato  adjungit. 

'*  In  R.  deest  et  consentiente . 


Digitized  by  VjOOQIC 


72  Vota  ad  concilinm  Tridentinnm  pertinentia. 

Decretum  super  petitione  concessionis  calicis  publicatnm  in  eadem 
sessione  sexta  Tridenti  snb  sanctissimo  domino  nostro  Pio  quarto  die 
17   Septembris  1562. 

Insuper  qunm  eadem  s  synodus  superiori  sessione  dnos  articuios^ 
alias  propositos  et  turn  nondum  discussos,  videlicet  incipiendo  an  rationes 
etc,  in  aliud  tempus,  oblata  sibi  occasioue  reservarit,  nunc  eoriim.  pro  qi^bns- 
petitur,  saluti  optima  consultum  volens,  decrevit,  integrnm  negotiam 
SSn»"  D.  N.  esse  referendum,  pronti  praesenti  decreto  refert,  qui  pro- 
sua  singulari  prudentia  id  efficiat,  quod  utile  reipublicae  christianne 
et  salntare  petentibus  usum  calicis  fore  judicaverit.  * 

77.  Responsio  ad  hoc  decretum.* 

Quum  hoc  decretum  repente  et  ex  improviso  propo- 
flitum  est  in  congregatione  generali  episcoporum,  illustris- 
simi  legati  narrarunt,  quam  acerbe  tulissent  oratores  cae- 
saris  et  regis  Galliarum  repulsam  praeteriti  decreti,  quod 
etiam  asserebant,  se  nolle  interesse  congregationibus  vel 
sessioni.  Exaggerabant  etiam  legati,  quod  non  acceptare 
hoc  decretum  fuisset  injuria  caesaris,  cui  non  dignabantur 
respondere.  Ob  quod  enixe  rogabant  patres,  ut  hoc  saltern 
decretum  simplicis  remissionis  ad  pontificem  omnino  ac- 
ceptarent.  Quod  etiam  major  pars  patrum  fecit  ob  tarn 
urgcntes  preces,  et  quia  non  est  eis  datum  tempus  deli- 
berandi. 

Quibus  visis,  ego,  cui  in  extreme  loco  et  breviter  di- 
cendum  erat,  in  haec  fere  verba  respondi: 

Reverendissimi  et  illustrissimi  domiui.  Haec  res  con- 
tenta  in  decreto  non  mihi  displicuisset.  Ceterum  quia 
aperitur  ostium,  ut  hac  via  comminandi  et  se  a  nobis  se- 
parandi  extorqueant  oratores  multa  contra  fidera  et  bonos 
mores,  non  placet  decretum,  maxime  quum  sua  sanctitas 
habeat  plenitudinem  potestatis,  per  quam  absque  nostra 
remissione  sit  illi  integrum  dispensare  vel  non  dispensare. 


'  Cf.  Theiner  11.  128. 
*  Deest  in  M. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  Consnltatio  de  calice  laicis  porrigendo.  7B 

Caput  XII. 

78.  Sequent!  autem  die,  quum  in  sessione  propositum 
esset  hoc  idem  decretum  et  a  majori  parte  patrum  pro- 
batum,  quum  a  me  exigeret  secretarius;  an  decretum  pla- 
ceret,  in  hunc  sen  sum  respondi. 

Haec  res  per  se  omnino*  displicet.  Ceterum  si  majori 
parti  patrum  placuit,  mihi  placet,  modo  admoneatur  Sanc- 
tissimus,  quod  consulta  sancta  synodus  super  hac  dispen- 
satione  non  ansa  est  praebere  siiae  sanctitati  consilium, 
nee  illam  approbare. 

Hoc  autem  dixi,  quia  approbatio  hujus  decreti  mihi 
displicebat  ob  multas  causas,  quas  vitandae  prolixitatis 
et  modestiae   causa   non  dixi.     Hie   autem   eas    apponam. 

79.  Primo  displicebat  decretum  ob  modum  id  nobis 
obtrudendi  cum  precibus  armatis,  cum  minis  et  sine  tem- 
pore deliberandi,  ut  cum  pueris  et  rusticis  fieri  solet.  Et 
praesertim  displicebat  ilia  absentia  oratorum,  qua  videban- 
tur  vel  velle  excommunicare  synodttm,  vel,  quod  verius 
est^  se  ipsos  a  synodo  et  consequenter  ab  ecclesia  alienos 
ostendere.  Idcirco  occurrebat,  quod  vel  sanctissimus  do- 
minus  noster  vel  sancta  synodus  rogare  deberet  regem 
christianissimum,  ut  magis  catholicos  oratores  ad  synodum 
mitteret.  Quia  ergo  modus  proponendi  hoc  decretum  vi- 
debatur  mihi  tela  non  a  Spiritu  sancto  ordita,  non  vide- 
batur  ei  assentiendum. 

Secundo  etiam  displicebat,  quia  ex  ejus  concessione 
aperiebatur  ostium  oratoribus  et  aliis  ad  plura  et  magis 
nociva  petenda,  quae  habent  jam  parata  in  suis  catalogis. 

Tertio  quia  hac  via  facilius  induci  potest*  sanctissi- 
mus dominus  noster  ad  dispensandum.  Si  enim  ad  id  pro- 
pensus  est,  procul  dubio  dispensabit,  quia  haec  remissio 
concilii'  tacita  ^uaedam  approbatio  est  dispensationis.    Po- 


*  In  R.  deest  omnmo. 

•  Ita  R.,  probabiliter  hoc  modo  a  Lainio  correctum.  M.  habet  /a- 
ciliorem  se  reddet. 

'  Coiicilii  deest  in  M. 


Digitized  by  VjOOQIC 


74  Vota  ad  concilium  Tridentinuni  pertinentia. 

terit  enim  subire  mentem  sanctitatis  suae  haec  cogitatio. 
Si  sapientes  hi  vidissent  aliquod  periculum  in  dispensa- 
tione,  me  admonuissent;  modo  autem,  quura  integrum  ne- 
gotium  ad  me  remittant^  nihil  periculi  vident  in  conces- 
sione.  Sed  e  eontrario  considerare  debet  sua  sanctitas 
vias,  quibus  obtenta  est  haec  remissio,  et  quod  in  hujus- 
modi,  quae  sunt  facti,  non  solum  quivis  homo,  sed  quaevis 
etiam  hominum  multitudo  errare  potest.  Considerare  etiam 
debet,  quod  superius  dixi,  nempe  synodum  non  fuisse  au- 
sam  consulere  vel  probare  dispensationem,  et  idcirco  trac- 
tam  esse  ad  banc  remissionem,  cui  etiam  magna  pars  pa- 
trum  qualitate  non  aliis  inferior  non  consensit. 

80.  Et  haec  quidem  sunt  visae  mihi  partes  sum  mi 
pontificis  in  hoc  negotio.  Nostrae  sunt,  sperare,  quod  op- 
time  sua  sanctitas  illas  implebit,  et  orare  Dominum,  ut 
porrigat  illi  Spiritum  suum,  ut,  quod  optimum  ecclesiae 
sanctae  fuerit,  decernat,  et  postquam  id  decreverit,  quid- 
quid  illud  fuerit,  boni  consulere  et  probare.  Quod  ego 
cum  Dei  gratia  profiteer  me  libenter  facturum. 


VI. 
An  pontifex  reformandus  sit  per  concilium. 

Quod  peti  non  debeat,   ut   concilium    reformet    eccle- 
siam  in  capite,  ex  sequentibus  constare  potest 

I.  Dlud  fieri  non  potest  de  jure. 

II.  Illud    de   facto  nunquam    fiet  ac  ne  fieri    quidem 
potest. 

III.  Nulla  est  necessitas,  quod  ita  fiat, 

IV.  Nulla  utilitas. 

V.  Plurima  sequentur  incommoda,  si  ita  fiat. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  An  pQntifex  reformandus  sit  per  concilium.  75 

I.  Quod  fieri  non  possit  de  jure. 

Pontifex  enim  Komanus  jure  divino  est  pastor,  rector 
et  episcopus  universalis  ecclesiae,  est  caput  ecclesiae,  est 
fundamentum  ecclesiae.  Habet  plenitudinem  potestatis, 
quemadmodum  in  alio  scripto  confirmatum  est^  Quare 
a  concilio  nee  reformari  nee  judicari  potest.  In  his  semper 
excipimus  casum  haereseos.  Quo  casu  non  uecessum  est, 
sh  ecclesia  damnari  qui  haereticus  esset,  quum  sint  om- 
nes  haeretici  suo  ipsorum  judicio  condemuati  et  ab  eccle- 
sia separati.  Quare  tunc  non  esset  actio  ecclesiae  vel 
concilii  adversus  papam,  sed  adversus  eum,  qui  papatu  et 
unione  ecclesiae  jam  excidisset  per  haeresim.  Praeterea 
Matih.  23,  2,  „Super  cathedram  Moysi"  inquit  Christus, 
^sederunt  scribae  et  pharisaei;  omnia  ergo  quaecunque  dixe- 
rint  vobis,  servate  et  facite".  Quare  quum  sedeat  super 
cathedram  Petri,  hoc  est  universalis  ecclesiae,  Romanus 
pontifex,  et  institutione  quidem  divina  sedeat,  tit,  ut  ab 
omnibus  audiendus,  a  nullo  vero  judicandus  sit,  ac  nee 
ab  ecclesia  quidem,  quae  ab  illo  regitur  et  gubernatur. 
Deinde  Petrus  (I.  ep.  2,  18)  praecipit,  obediendum  esse 
praepositis,  non  bonis  tantum  et  modestis,  sed  etiam  dy- 
scolis.  Quare  obedire  etiam  necessum  est  summo  ponti- 
£ci,  etiamsi  dyscolus  esset,  quod  non  est. 

Idem  conficitur  argumento  sumpto  ex  vetere  testa- 
mento,  sc.  Exod.  19,  13,  ubi  bestia,  quae  tetigerit  montem, 
jubetur  lapidari,  et  2.  Reg.  6,  7,  ubi  Oza  a  Deo  percuti- 
tur,  quod  arcam  Dei  tetigisset.  IntelHgitur  enim  per  ar- 
cam  et  montem  praelatus,  per  bestiam  autem  et  Ozam 
intelliguntur  subditi,  ut  animadvertitur  post  cap.  Plerique 
2.  q.  7.*  Adda  historiam  Davidis*,  quum  ipsum  quaereret 
Saul  ad  mortem ;  et  tamen  Saulem  David  noluit  interficere, 
atque  adeo  percussit  cor  suum,  quod  oram  chlamydis  Saulis 


*  Auctor  respicere  videtur  ad  ea,  quae  in  Disputatianis  de  primatu 
etc.  Quaestiofie  III.,  praesertim  parte  prima  capita  I.  ur.  90  as.  disseruit. 
'  Decretum  Gratiani  Pars  11.  causa  II.  qu.  7.  cap.  27    in  addita- 
ento  Gratiani. 

■  Ibid.  cap.  13.  Cf.  addit.  citatum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


76  Vota  ad  concilinm  Tridentinnm  pertinentia. 

praecidisset.     Ad  idem  enim  haec  historia  attinet  ex  cap. 
Oves  2.  q.  7.  et  ex  cap.  Plerique  2.  q.  7.^ 

Adde  eximium  locum  Geneseos  cap.  9.,  ubi  magna 
cum  severitate  maledicitur  Cham  in  Chanaan,  benedictionem 
vero  accipiunt  Sem  et  Japhet;  ille  quod  nunti asset,  aperta 
esse  verenda  patris  sui,  illi  quod  et  noluerunt  videre  et 
honeste  opemerunt.^ 

Idem  conficitur  ex  summorum  pontificum  et  conci- 
liorum  auctoritate.  Anacletus  papa  martyr,  quartus  post 
Petrum,  uthabetur  79.  distinct.:  ,,Ejectionera",  inquit,  „sum- 
morum  sacerdotum  sibi  Dominus  reservavit".*  Anthems 
papa  et  martyr  C.  9.  qu.  3.  cap.  Facta:  „Facta",  inquit, 
„8ubditorum  judicantur  a  nobis,  nostra  a  Deo".*  Boni- 
fatius  martyr  c.  Si  papa  40.  dist. :  „Si  papa  suae  et  fra- 
ternae  salutis  negligens  reprehenditur,  inutilis  et  remissus 
in  operibus  suis  et  insuper  a  bono  taciturnus,  quod  magis 
officit  sibi  et  omnibus,  nihilominus  innumerabiles  populos 
catervatim  secum  ducit,  prime  mancipio  gehennae  cum 
ipso  plagis  multis  in  aeternum  vapulaturus,  hujus  cul- 
pas  istic  redarguere  mortalium  praesumit  nullus".'^  In- 
nocentius  I.  9.  qu.  3.  c.  Nemo:  „Nemo  judicabit  primam 
sedem  justitiam  temperare  desiderantem ;  neque  enim  ab 
augusto,  neque  ab  omni  clero,  neque  a  regibus,  neque  a 
populo  judex  judicabitur".** 

Et  Innocentius  III.  c.  Innotuit  De  electione  et  electi 
potestate:    „Q.uamvis   autem    canon    Lateranensis    concilii^ 


Ibid.  cap.  IS.,  in  pag.  sequent!;  cap.  27.  in  addit.  Gratiani. 

3  Cf.  ibid.  cap.  8. 

'  Locus  pseudoisidorianus  in  Lecreto  Grat.  parte  I.  dist  79.  c.  11; 
apnd  Ivonem  Deer.  VI,  115 

*  Decret  Grat.  Pars  II.  Causa  IX,  qu.  3.  c.  15.  Locus  item  pseudo- 
isidorianus. 

''  Ibid.  Pars  I.  Dist.  UK  c.  6  Locus  dubiae  fidei.  Deusdedit  Coll. 
can.  I,  281 ;  Ivo  Deer.  V,  23. 

"  Ibid  Pars  II.  Causa  IX.  qu.  3.  c.  13.  Non  est  Innocentii  hoc 
caput,  sed  desumptuni  est  ex  apocrypho  constituto  Silvestri  c.  20.  apud 
Mansi  II,  631. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  An  pontitex  reformandns  sit  per  concilium.  77 

ab  Alexandre  praedecessore  nostro  editus,  non  legitime 
genitos  adeo  persequatur,  quod  electionem  talium  innuit 
nuUam  esse,  nobis  tamen  per  eum  adempta  non  fait  dispen- 
sandi  facultas,  quum  ea  non  fuerit  prohibentis  intentio, 
qui  successoribus  suis  nullum  potuit  in  hac  parte  praeju- 
dicium  generare,  pari  post  eum,  imo  eadera  potestate  func- 
turis,  quum  non  habeat  imperium  par  in  parem".^  Ubi 
non  solum  auctoritate  agit  Innocentius,  sed  juncta  ratio'ne, 
ut  ex  superioribus  constat.  —  Eusebius  papa  cap.  Oves  2. 
qu.  7.:  „Oves,  quae  suo  pastori  commissae  sunt,  eum  nee 
reprehendere,  nisi  a  fide  exorbitaverit,  nee  uUatenus  accu- 
sare  possunt".^ 

Nicola  us  papa  cap.  Patet  9.  qu.  3. :  „Patet  profecto, 
sedis  apostolicae,  cujus  auctoritate  majus  non  est,  judi: 
cium  a  neminc  fore  retractandura,  neque  cuiquam  de  ejus 
liceat  judicare- judicio.  Juxta  quod  Innocentius  papa  Rufo 
et  ceteris  episcopis  per  Thessaliam  constitutis  scribens  ait 
jNemo  unquam  apostolico  culmini,  de  cujus  judicio  non  licet 
retractari,  manus  obvias  audacter  intulit,  nemo  in  hoc 
rebellis  exstitit,  nisi  qui  de  se  voluit  judicari^,  et  beatus 
papa  Gelasius:  ,Nec  de  ejus  (id  est  Romanae  ecclesiae) 
canones  unquam  praeceperunt  judicari  judicio,  sententiam- 
que  illius  constituerunt  non  oportere  dissolvi,  cujus  potius 
sequenda  decreta  mandaverunt^"^ 

Gelasius  papa  cap.  Ipsi  sunt  canones  9.  qu.  3.: 
„Ipsi  sunt  canones,  qui  appellationes  totius  ecclesiae  ad 
hujus  sedis  examen  voluerunt  deferre,  ab  ipsa  vero  nun- 
quam  prorsus  appellare  debere  sanxerunt,  ac  per  hoc  illam 
de  tota  ecclesia  judicare,   ipsam  ad  null  ins    commeare  ju- 


•  Decretal.  Greg.  IX.  Lib.  I.  tit.  6.  cap  ^0.  Ex  epist  Innoceutii  III. 
ad  Cantuariensem  archiepiscopum   (Potthast  Reg.  Rom.  pont.  nr.  953). 

^  Decret  Grat  P.  II.  Causa  II  qu.  7.  c  13.  Locus  pseudoisidori- 
anus;  cf.  Greg.  M.  Lib.  past   III   c.  5. 

^  Ibid  P.  II.  Causa  IX.  qu.  3.  c.  10.  Ex  epistola  Nicola!  I  ad 
Michael  imp.  Migne  119,  926  (Jaff6  nr.  2796).  De  loco  allegato  luuo- 
centii  dicunt  correctores  Roraani  a  h.  I.  Decreti:  Neque  in  Bonifatii 
neque  in  Innocentii  epistolis  inventum  est,  quod  hie  affertur.  Locus  etiam 
Oelasii  ibidem  citatus  spurius  est 


Digitized  by  VjOOQIC 


78  Vota  ad  conciliuui  Tridentinum  pertinentia. 

dicium,  nee  de  ejus  unquam  praeceperunt  judicari  ju- 
dicio,  sententiamque  ejus  constituerunt  non  oportere  dis- 
solvi,  cujus  potius  sequenda  decreta  mandaverunt."^  Idem 
omnibus  episcopis  cap.  Cuncta:  „Cuncta  per  mundum  novit 
ecelesia,  quod  sacrosancta  Komana  ecclesia  fas  de  omni- 
bus habet  judicaudi,  nee  cuiquam  de  ejus  liceat  judicare 
judicio.  Siquidem  ad  illam  de  qualibet  mundi  parte  ap- 
pellandum  est ;  ab  ea  autem  nemo  est  appellare  permissus. 
Sed  nee  ilia  praeterimus,  quod  apostolica  sedes  sine  uUa 
praecedente  synodo  et  solvendi,  quos  synodus  iniqua  dam- 
naverat,  et  damnandi  nulla  existente  synodo,  quos  opor- 
tuit,  habuerit  faeultatem;  et  hoc  nimirum  pro  suo  princi- 
patu,  quem  beatus  Petrus  apostolus  dominica  voce  et  tenuit 
semper  et  tenebit."^ 

Paschal  is  II.  papa  1.  1.  de  elect,  et  electi  potestate, 
cap.  Significasti :  ,,Ajunt  in  conciliis  statutura  non  inveniri^ 
quasi  Romanae  ecclesiae  legem  concilia  uUa  praefixerint, 
quum  omnia  concilia  per  Romanae  ecclesiae  auctoritatem 
et  facta  sint  et  robur  acceperint  et  in  eorum  statutis  Ro- 
mani  pontificis  patenter  excipiatur  auctoritas."^ 

Inn ocen tins  III.  in  sermone  consecrationis  Romani 
pontificis,  qui  incipit:  „Quis  putas  fidelis  est  servus**,  ita 
inquit:  „In  tantum  mihi  fides  necessaria  est,  ut  quum  de 
ceteris  peccatis  solum  Deum  judicem  habeam,  propter  so- 
lum peccatum,  quod  in  fide  committitur,  possem  ab  ecclesia 
judicari.     Nam  qui  non  credit,  jam  judicatus  est."* 

Omittuntur  loca  alia  ex  summis  pontificibus.  Sat  enim 
sunt  superiora. 

Neque  hie  quisquam  dicat,  parum  in  hac  causa  va- 
lere  auctoritate  summos  pontifices,    in  qua  de  eorum  auc- 


^  Ibid.  c.  16.  Ex  ep.  Gelasii  I.  papae  ad  Faustnm  magistruni^ 
Migne  P.  L.  59,  526  (JafF6  nr   622}. 

'^  Ibid.  c.  17.  Ex  ep.  ejusdem  ad  episcopos  per  Dardaniam  con- 
8titutos.  Migne  P.  L.  59,  61  (Jaflfe  nr.  664). 

*  Decretal.  Greg.  IX.  Lib.  1.  tit.  6.  de  electione  etc.  c.  4.  Ex  ep. 
ad  Spalatinum  archiep.,  Mansi  20,  984  (Jaffig  nr   4861  1.  edit.). 

*  Migne  P.  L.  217,  656. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  An  pontifex  reformandns  sit  per  concilium.  79 

toritate  agitur  et  privilegio,  nisi  qui  velit  eanctissimos  mar- 
tyres,  sauctissimos  praeterea  pontifices,  quorum  provideutia 
ac  sapientia  per  divinam  illis  traditam  potestatem  Deus 
ecclesiam  gubernavit,  ambitionis  atque  adeo  erroris  arguere 
et  condemnare. 

Verum  addenda  est  conciliorum  auctoritas. 

Concilium  Sinuessae  in  Campania  eongregatum  180 
episcoporum  ob  eausam  Marcellini  papae  uno  ore  sanxit^ 
primam  sedem  non  judicari  a  quoquam;  sed  Marcel- 
lino  dixit:  „Noli  audiri  in  judicio  nostro,  sed  collige  eau- 
sam tuam  in  sinu  tuo,  tuo  ore  eausam  tuam  judica,  non 
nostro  judicio."* 

In  concilio  Romano  praesidente  beato  Silvestro  papa 
cap.  20  ita  definitum  legitur:  „Nemo  judicabit  primam  se- 
dem, quoniam  omnes  sedes  a  prima  sede  justitiam  deside- 
rant  temperari ;  .  .  nee  ab  omni  clero  nee  ab  omni  populo 
judex  judicabitur."  Subscripserunt  vero  synodo  284  epi- 
scopi,  40  presbyteri,  5  diaconi,  qui  intererant  concilio,  turn 
etiam  Constantinus  Magnus  imperator  et  mater  ejus  Helena.^ 

Praeterea  Komae  congregata  synodo  quum  de  crimini- 
bus  ageretur,  quae  Sixto  papae,  qui  fuit  praedecessor  Leo- 
nis  I.,  a  perversis  quibusdam  hominibus  objiciebantur,  et 
adesset  Valentinianus  imperator,  responderunt  patres,  ad- 
versus  Romanum  pontificem  non  licere  sententiam  dicere. 
Quod  quum  Valentinianus  audisset,  tantorum  patrum  con- 
sensu surrexit  et  concilii  sententiam  secutus  arbitrio  Sixti 
eausam  ipsius  censuit  deferendam.^ 

In  Romana  synodo  219  episcoporum  praesidente  sane- 
tissimo  papa  Symmacho  (temporibus  Theodorici  regis)  ita 
habetur:  „Non  est  necesse  super  his  nova  condere,  sed 
Vetera  recitare  atque  firmare.  Est  enim  a  multis  ex  nostria 
antecessoribus  synodaliter  decretum  atque  firmatum,  ut 
oves,  quae  pastori  suo  commissae  fuerunt,  eum  nee  repre- 


'  Locus  spurius  fictumque  concilium.  Mansi  1,  1250.  Hefele,  Con- 
ciliengeschiclite  ed.  2.  1,  143. 

'  Concilium  item  fictura.  Mansi  2,  632.    Hefele,  1.  c.  440. 

'  Haec  iterum  synodns  pseudoisidorianum  figmentum  est.  Mansi 
5,  1154  (Jaff6  nr.  397). 


Digitized  by  VjOOQIC 


80  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

hendere,  nisi  a  recta  tide  exorbitaverit,  praesumant."^  De 
hujus  synodi  sententia  in  apologia  Enuodii,  Romanae 
ecclesiae  diaconi,  adversus  detractores  ejusdem  (quam  quinta 
Romana  synodus  214  episcoporum,  qui  nou  solum  ex  Ita- 
lia, Sicilia,  Galliis,  Hispaniis,  sed  et  ex  Macedonia,  Thra- 
cia  Graeciaque  universa  atque  Asia,  etiam  sub  eodem  Sym- 
macho,  postea  convenerunt,  approbavit  et  tanquam  syno- 
dali  auctoritate  dictatam  compositamque  haberi  voluit)  le- 
gitur:  „Aliorum  forte  hominum  causas  Deus  voluit  per 
homines  terminari,  sed  istius  praesulem  suo  sine  quaestione 
reservavit  arbitrio.  Voluit  beati  Petri  successores  coelo 
tantum  debere  innocentiam  et  subtilissimi  discussoris  inda- 
gini  inviolatam  exhibere  conscientiam."^ 

Synodus  Constantinopol  itana  (VIII.)  21.  can.: 
„Porro  si  synodus  universalis  fuerit  congregata  et  facta 
fuerit  etiam  de  Romanorum  ecclesia  quaevis  ambiguitas 
et  controversia,  oportet  venerabiliter  et  cum  convenient!  revc- 
rentia  de  proposita  quaestione  sciscitari  et  solutionem  accipere 
et  proficere  vel  profectum  facere,  non  tamen  audacter  sen- 
tentiam  dicere  contra  summos  senioris  Romanae  pontifices."* 
Ubi  notanda  sunt  verba  hujus  sanctae  synodi.  Dicit  enim, 
quod  non  sit  audendum  sive  praesumendum  dare  scnten- 
tiam  contra  Romanum  pontificem.  Et  haec  rationabiliter 
valde  dicit,  quoniam  si  Romanus  pontifex  ab  alio  quam  a 
Christo,  extra  casum  haeresis,  judicandus  esset,  maneretjam 
non  summus  pontifex,  nee  summus  et  generalis  Christi 
vicarius  esset,  quum  superiorem  judicem  haberet  in  terris. 

Alexander  III.  in  universali  concilio  Lateranensi  c. 
Licet  De  electione  ita  inquit:  „In  Romana  vero  ecclesia 
speciale  aliquid  constituitur,  quia  non  poterit  ad  superio- 
rem recursus  haberi.'** 


'  Synodus  Romana  Symmachi  papae  sexta  (alias  quinta)  habita  a. 
603;  Mansi  VIII,  295  s.    Cf.  Hefele  Conciliengeschichte  2.  edit.  II,  646. 

-  M.  Felicia  Ennodii  Apologeticua  pro  synodo  quarta  Romana: 
Mansi  VIII,  284 

«  Mansi  XVI,  174.  Hefele  1.  c.  IV,  421. 

*  Decret.  Greg.  IX.  lib.  1.  tit  6.  De  elect,  c.  6.  ex  cone.  Lateran. 
a.  1179  can.  I. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  An  pontifex  reformandus  sit  per  concilium.  81  ^ 

AdriaDus  II.  papa  in  allocutione  3.,  qaam  habuit  in  con- 
cilio  Romano,  quae  etiam  lecta  fuit  in  VIIL  synodo  et 
probata:  „Siquidem  Romanum  pontificem  de  omnium  ec- 
clesiarum  praesulibus  judicasse  legimus,  de  eo  vero  quem- 
quam  judicasse  non  legimus;  licet  enim  Honorio  ab  orien- 
talibus  post  mortem  anathema  dictum  sit,  sciendum  ta- 
men  est,  quia  fuerat  super  haeresi  accusatus,  propter  quara 
solam  licitum  est  minoribus  majorum  suorum  motibus  re- 
sistendi  vel  pravos  sensus  libere  respuendi.^^ 

In  eundem  modum  etiam,  quum  Leo  ille  III.  a  Pa- 
schali  priraicerio  et  Campulo  presbytero  apud  Carolum 
Magnum  imperatorem  graviter  et  de  gravibus  criminibus 
accusaretur  et  eam  ob  causam  totius  Galliae,  Germauiae 
et  Italiae  Romam  convenisset  episcoporum  synod  us, 
eaque  considente  in  beati  Petri  apostoli  basilica,  rogasset 
imperator  episcopos  de  causa  pontificis  (cui  accusatores 
capitale  crimen  intenderant)  communem  ipsorum  senten- 
tiam,  uno  veluti  ore  ocius  concorditer  responderunt:  Sedem 
apostolicam,  quod  Dei  ecclesiarum  omnium  caput  sit,  a  ne- 
mine  judicari  debere.  Quo  tam  gravi  responso  deterrito 
imperatore,  omissa  est  omnis  utilior  causae  inquisitio,  quam- 
vis  aliter  sibi  optime  conscius  pontifex  cuperet.  Qui  ut 
hominibus  etiam  de  se  satisfaceret,  absolutus  concilii  judi- 
cio,  surgens  in  medio,  dicit,  se  praedecessorum  suorum 
vestigiis  insistentem,  objectis  falsis  criminibus  postridie 
responsurum.  Et  mane  convenientibus  cum  Carolo  et  omni 
populo  episcopis  pontifex  conscenso  suggestu,  Christi  evan- 
gelia  manibus  tenens  coram  omnibus  jurejurando  aftlrma- 
vit,  se  insontem  esse.  Accusatores  autem  pontificis  capi- 
tali  addicti  sunt  sententiae  ob  exemplum  in  posteros;  ejus- 
dem  tamen  benignitate  salvati  sunt.* 

Additur  ad  superiora  doctorum  sententia. 

S.  Cyprianus  epist.  ad  Cornelium  papam:   „Neque 


'  Ex  concilio  Romano  habito  a.  869  in  causa  Photii;  Mansi  XVI, 
126,  inter  documenta  actionis  VII.  synodi  Constantinopolitanae  VIII.  ejus- 
dem  anni. 

*  Cf.  relationem  de  hac  synodo  Romana  a.  800  celebrata  apud  Mansi 
Xni,  932.  1042.  Erronee  dicitur,  totius  Galliae  etc.  episcopos  adfuisse. 

Lainez,  Vote  Tridentina  etc.  6 


Digitized  by  VjOOQIC 


82  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

enim  aliunde  haereses  obortae  sunt  aut  nata  sunt  schismatay 
quam  dum  sacerdoti  Dei  non  obtemperatur  nee  unus  in 
ecclesia  ad  tempus  sacerdos  et  ad  temp  us  judex  vice 
Christi  cogitatur.  Cui  si  secundum  magisteria  divina  oh- 
temperaret  fraternitas  universa,  nemo  adversum  sacerdo- 
turn  collegium  quidquam  moveret;  nemo  post  divinum 
judicium,  post  populi  suffragium,  post  coepiscoporum  con- 
sensum  judicem  se  jam  non  episcopi,   sed    Dei    faceret."^ 

Divns  Gregorius  M.  exponens  locum  Genesis  de  Sem 
et  Japhet  inquit:  „Quid  est  quod  .  .  aversi  operiunt,  nisi  quod 
bonis  subditis  sic  praepositorum  suorum  mala  displicent,  ut 
tamen  haec  ab  aliis  occultent?  Operimentum  aversi  defe- 
runt,  quia  judicantes  factum  et  venerantes  magisterium, 
nolunt  videre  quod  tegunt."=^ 

Bed  a  in  Apocalypsiu :  „Sola  ecclesia  Romana  sua 
auctoritate  valet  judicare  de  omnibus,  de  ea  vero  nulli 
judicare  permittitur."      Et  habetur  9.  qu.  3.  c.  episcopo.^ 

Bernardus  ad  Innocentium :  ^Quis",  inquit,  „facite 
mlhi  de  vobis  justitiam?  Si  haberem  judicem,  ad  qaem 
vos  trahere  possem,  jam  nunc  ostenderem  vobis  (ut  par- 
turiens  loquor),  quid  meremini.  Exstat  quidem  tribunal 
Christi,  sed  absit  ut  ad  illud  appellem  vos."^ 

Hugo  de  s.  Victore  2.  parte  de  sacramentis :  „Po- 
testas",  inquit,  „(summi  pontificis)  a  Deo  primum  instituta 
est,  et  quum  deviat,  a  solo  Deo  judicari  potest."^ 

Sunt  praeterea  alii  doctores,  qui  idem  contirmant  r 
S.  Thomas,  S.  Bonaventura,  Albertus  Magnus  episcopus 
Ratisbonensis,  Alexander  de  Hales,  Petrus  de  Tarantasia^ 
qui  fuit  Inuocentius  V.,  Ulricus,  Jacobus  de  Altavilla, 
Petrus  de  Palude  patriarcha  Jerosolymitanus  et  Augusti- 
nus  de  Ancona,   ut    alii    omittantur.      Praeterea   praecipui 


»  Ep.  XII.  c.  5.  Migne  P.  L    3,  802. 
»  Moral.  1.  26   c.  16.  n.  37.  Jbid.  76,  345. 
°  Dictum  e^t  Qratiani,  non  Bedae. 
*  Ep.  CCXlir.  Ibid.  182,  878. 

'^  De  sacramentiH  christianae  fidei  P.  II.  C  4.  ibid.  176.  418.     Sed 
Hugo  de  potestate  apiritnali  in  genere  loqnitar.  d^ns  caput  sum  mum 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  An  poiitifex  reformandua  sit  per  concilium.  83 

doctores  juris  canonici  idem  doceat:  Ostiensis,  Johannes^ 
Andreas,  Guido  archidiaconus,  Innocentius  etc.  Ex  his 
rationes  variae  duci  possunt,  quae,  quoniam  obviae  facile 
cuilibet  sunt,  consulto  praetermittuntur. 


II.  Quod  de  facto  nunquam  fiet  ac  ne  fieri  quidem  potest. 

Nam  si  concilium  de  reformatione  capitis  acturum 
est,  id  nunquam  faciet,  nisi  proponatur  tractandum  ab  illu- 
strissimis  legatis.  Atqui  hi  nee  nomine  summi  pontificis 
id  proponent  unquam  nee  alio  nomine  id  facere  possunt. 
Etenim  summus  pontifex  non  cedetdivino  privilegio  ac  ne  ce- 
dere  quidem  potest.  Ordo  enim  divinus  perturbaretur,  si 
id  faceret  et  ecclesiastica  hierarchia.  Legati  vero  alio  no- 
mine proponere  non  possunt,  nisi  schisma  in  ecclesiam  in- 
ducere  vellent.  Et  tamen,  si  id  proponerent,  quod  nun- 
quam facient,  essent  illegitimae  tractationes  et  actiones 
patrum  nullamque  haberent  auctoritatem.  Constat  enim, 
legitimum  non  esse  concilium  non  solum  illud,  quod  aucto- 
ritate  summi  pontificis  congregatum  non  est,  sed  etiam, 
quod  ejusdem  consilio  non  gubernatur,  etiamsi  omnes  epi- 
scopi  convenerint.  Primum  constat  ex  conventu  vel 
conciliabulo  Ariminensi^;  secundum  vero  ex  concilio 
Ephesino  11.^,  quod  etiamsi  congregatum  fuerat  Leonis  I. 
auctoritate,  tamen  illius  auctoritate  gubernatum  non  est^ 
sed  tyrannide  et  impietate  Dioscori  Alexandrini  archi- 
episcopi.  Posset  addi  exemplum  concilii  Basileensis,  quod 
etiamsi  legitime  congregatum  sit,  tamen,  quia  auctoritate 
summi  pontificis  gubernatum  non  est,  vidimus  tot  pepe- 
risse  dissensiones  in  ecclesia  Dei;  et  utinam  plures  hoc 
tempore  non  parturiretl 


pontifieem  esse  utiqne  antea  dixerat.     AUegatio  textns  1  Cor   2,  16: 
„Spiritaalis  autem  horao  judicat  omnia,   et  ipse  a  nemine  judicatur, 
qnem  Hugo  statim  post  citato  verba  affert    certo  nihil    ad  institiitum, 
de  quo  supra,  juvat. 

*  Pseudosynodus  Arirainensis  anni  359  a  Liberio  papa  rejecta. 

'^  Ita  dictum  latrocinium  Ephesinum  anni  449  innuitur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


84  Vota  ad  concilium  Trideutiuum  pertinentia. 

Praeterea  etiamsi  de  facto  contra  voluntatem  surami 
pontificis  deccrneretur  de  ejus  reformatione,  nihil  taraen 
de  facto  consequerentur  patres  sive  concilium  acepbalum. 
Nam  illis  decretis  nunquam  obediret  summus  pontifex 
nee  in  illorum  obedientiam  se  submitteret. 

Praeterea  quum  nihil  definiri  possit  in  concilio,  ctiam 
vero  et  legitime,  esse  juris  divini,  quod  juris  divini  non 
erat  (neque  enim  ecclesia  credere  potest  articulum  fidei 
novum,  sed  qui  erat  articulus,  eum  declarare  esse),  quum- 
que  nee  summo  pontifici  jus  divinum  declarandum  sit 
(quippe  qui  hoc  sciat  et  simul  illorum  declarationi  stare 
non  tenetur),  reliquum  est,  ut  tota  reformatio  attineret  ad 
jus  positivum,  quod  summus  pontifex  non  solum  interpre- 
tari  potest,  sed  etiam  in  eo  dispensare.  Itaque  effectum 
non  haberet  ilia  reformatio. 

Praeterea  nihil  certius  est,  quam  quod  summus  pon- 
tifex, quum  primum  audierit  in  concilio  eam  causam  proponi 
tractandam,  sit  dissoluturus  concilium.  Et  id  quidem  et 
ex  jure  et  ex  debito  faciet,  ne  adversus  divinum  praecep- 
tum  peccetur  sua  auctoritate.  Cujus  dissolutlonis  et  cau- 
sam et  invidiam  necessum  erit  in  eos  redundare,  qui  hujus 
fuerint  tractatiouis  auctores  et  promotores. 

Ex  superioribus  constat,  eorum  consilium,  qui  prop- 
terea  urgere  videntur  reformari  summum  pontificem  per 
concilium,  ne  quae  per  concilium  gesta  essent,  possent  ulla 
auctoritate  infirmari,  propositum  suum  tenere  non  posse. 
Nam  neque  de  jure,  ut  in  superioribus  confirmatum  est, 
obtinere  id  unquam  poterunt  nee  de  facto.  Et  sane  his 
atque  adeo  omnibus  patribus,  si  vellent  banc  causam  trac- 
tare,  dici  non  inlmerito  posset,  quod  Cyprianus,  glorio- 
sus  martyr  et  episcopus,  ait:  „Oves  estis,  grex  estis,  no- 
lite  discutere  pastorem,  ne  ejus  quoque  criminis  rei  tene- 
amini.  Nolite  vos  judices  Dei  constituere  et  Christi."  Et 
caveant  sibi  a  maledictione,  quam  interminatur  Spiritus 
sanctus  per  Salomonem,  ubi  scribit:  „Qui  maledicit  patri 
suo"  etc.  et  rursus:   ,,Oculum  qui  subsannat  patrem"  etc.^ 

'  Proverb.  20,  20;  30,  17. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  An  pontifex  refonnandus  sit  per  concilium.  85 

III.  Quod  nulla  sit  necessitas. 

Primo  illud  constat,  quod  nulla  possit  esse  necessitas 
ejus  rei,  quae  nee  de  jure  nee  de  facto  fieri  potest. 

Deinde  illud  certum  est,  consecutum  iri  id,  quod  de- 
sideratur  ex  reformatione  in  capite,  si  reliquae  omnes  po- 
testates  ecclesiae  reformentur.  Huic  igitur  reformationi 
corporis  ecclesiae  diligentissime  esset  insistendum.  Unde 
fiet  baud  dubie,  ut  papa  per  se  in  sua  persona  ilia  exhi- 
beret,  quae  ab  ipso  desiderantur. 

Praeterea  aliae  sunt  viae,  quibus  ea  reformatio  capi- 
tis, quam  isti  desiderant,  postulari  possit^  non  in  concilio 
sed  a  summo  pontifice:  1.  per  legationes  principum,  2.  per 
patres,  qui  in  concilio  sunt,  privatim;  et  per  ejusmodi  alia 
media,  quae,  conservata  summi  pontificis  dignitate,  adhi- 
beri  possunt. 

Adde  quod,  qui  in  contraria  sunt  persuasione,  affir- 
mant in  concilio  tunc  agendum  esse  de  reformatione  ca- 
pitis, ubi  constaret  non  solum  illud  et  perversae  esse  vitae 
et  exempli,  non  solum  dissipare  bona  ecclesiastica  et  ec- 
clesiam  perturbare,  sed  etiam  id  facere  incorrigibiliter.  At- 
qui  nullus  est  tam  profligatae  impietatis,  qui  summum  pon- 
titicem  Pium  IV.  possit  vel  audeat  illis  nominibus  ar- 
cessere. 

Ad  haec  quum  sciamus  certissime,  summum  pontifi- 
cem  in  ea  reformatione  versari  accuratissime,  quam  isti 
homines  efflagitant,  planum  fit,  et  id  necessum  non  esse, 
quod  isti  petunt  et  alio  videri  rem  spectare;  quod  ego 
non  dicam,  alii  suspicabuntur. 

Quod  si  quis  dicat,  reformationem  non  attinere  ad 
Pium  IV.,  sed  ad  abusum  Romanae  ecclesiae  inveteratum, 
quam  necessum  sit  emendari,  qui  ejusmodi  est,  audiat: 
Primo,  usum  Romanae  ecclesiae,  antiquum  praesertim,  con- 
vellere,  esse  ut  difflcillimum,  ita  in  primis  periculosum, 
id  scilicet  velle  rescindere,  quod  ecclesiastica  potestate  ac 
usu  est  comprobatum  antiquitus.  Deinde  si  de  his  age- 
retur  in  concilio,  praesertim  absque  capite,  necessum  esset 
multos    errores    committi    turn    ab   iis,    qui    illarum    rerum 


Digitized  by  VjOOQIC 


86  Vota  ad  tM)ncilmm  Tridentinum  pertinentia. 

hunt  inexpertes  et  inscii,  turn  ab  iis,  qui  falsae  reforma- 
tionis  desiderio  atque  spe  occupantur^  turn  etiam  ab  iis,  qui 
pia  simplicitate  moventur.  Itaque  perpauci  inter  tot  pa- 
tree  idonei  videbuntur,  qui  ca  dc  re  sententiam  dicant 
pro  dignitate.  Fac  tamen  id  fieri  utcunque,  quis  fructus 
ejus  definitionis  tandem  erit?  Nam  non  id  egit  concilium 
Basileense?  Cui  tamen  nuUus  pontificum  obedivit,  quod 
scilicet  nullum  sit  jus  concilii  in  Romanam  ecclesiam. 

Praeterea  nihil  magis  obtinebit  haec  reformatio  in  fu- 
turis  Romanis  pontificibus,  quum  omnes  aequalem,  imo  ean- 
dem  habeant  potestatem. 

Longe  igitur  erit  et  consultius  ct  melius  et  fructuo- 
sins,  si,  quae  desiderantur  ab  istis  reformatoribus  in  ca- 
pite  esse  reformanda,  ea,  ut  diximus,  afferantur  summo 
pontifici.  Tamen  illud  curetur  summo  studio  et  diligen- 
tia,  ut  summus  pontifex  buUam  edat  quam  poterit  seve- 
rissimam  et  rigorosissimam,  qua  caveatur,  ne  possit  per 
ambitionem  vel  simoniam  vel  malam  aliquam  artem  creari 
summus  pontifex,  et  ut  non  solum  ^sanctissimum"  et  „bea- 
tissimum^  habeat  ecclesia  pontificem  ex  statu  et  potestate, 
sed  etiam  moribus  integerrimum  et  to  tins  vitae  sanctitate 
praestantissimum. 


IV.  Quod  nulla  sit  utHltas,  atque  adeo  quod  multae  sequantur 
inutilitates  atque  detrimenta,  si  Ita  fiat 

Nam  1.  inde  induci  certum  est  schisma,  quod  malum 
quum  semper  fuerit  in  ecclesia  pernitiosum,  certe  hoc 
tempore  longe  esset  pernitiosissimum,  quum  videremus,  quod 
reliquum  est  catholicorum  in  ecclesia,  inter  se  esse  di vi- 
sum et  a  capite  et  a  fundamento  ecclesiae  esse  separatum. 
Inde  facile  potest  ea  pars,  quae  a  summo  pontifice  dis- 
cessisset,  in  haeresim  prolabi  apertam,  quum  tanta  sit  af- 
finitas  inter  haeresim  et  schisma,  ut  nullum  videatur 
schisma  (ut  beatus  Hieronymus  inquit),  quod  aliquam 
non  videatur  habere  adjunctam  haeresim.     Ita  cnim  scri- 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  An  pontifex  refonnandus  sit  per  concilium.  87 

bit:  „Ceterum  nullum  schisma  non  sibi  aliquam  coniingit 
haeresim,  confingat,  ut  recte  ab  ecclesia  recessisse  vi- 
deatur."^ 

2.  quia  est  summum  incoramodura  et  pernitiosissimuni 
inventum  contra  legem  naturalem,  divinam  atque  politi- 
cam.  Nam  ea  concilii  auctoritas  in  summum  pontificem 
nihil  aliud  inducit  in  ecclesiam  quam  aristocratiam,  et 
tamen  principatus  monarchicus  jure  divino,  naturae  et  po- 
litico constitutus  est.  Et  hie  quidem  error  est  Luthera- 
norum,  in  ecclesia  dominari  non  principem  unum  sed  pri- 
marios  homines. 

3.  fieret,  ut  ecclesia  visibilis  sine  capite  aliquo  visi- 
bili  esset.  Nam  si  concilium  auctoritatem  obtineat  in  pa- 
pam  absque  papae  auctoritate,  et  illud,  ut  isti  volunt,  re- 
praesentety  ecclesiam  illam  esse  sine  capite  consequitur. 
Unde  fiet,  illam  ecclesiam  Dei  non  esse,  quae  acephala 
esse  non  potest. 

4.  Si  id  obtinetur,  quo  isti  homines  tendunt,  tota  gu- 
bernatio  ecclesiastica  dissipabitur  ac  peribit:  Via  enim 
aperta  erit  et  occasio  data  compertissima^  ut  a  judicio  summi 
pontificis  ad  concilium  appelletur.  Peribit  enim  non  so- 
lum gubernatio,  sed  etiam  obedientia  orbis  christiani.  Et 
tamen  perseverabunt  decreta  Calixti  III.,  Pii  II.,  Pauli  II., 
Julii  II.,  qui  statuerunt,  non  carere  haeresis  suspicione, 
si  quis  a  Romano  pontilice  concilium  appellet,  atque  tales 
appellationes  omnino  damnarunt. 

5.  illud  esset  incommodum  maximum.  Nam  si  haec 
auctoritas  daretur  concilio,  confirmarentur  acta  omnia  con- 
cilii Basileensis  contra  Eugenium  IV.,  quod  pugnat  cum 
auctoritate  tot  conciliorum,  tot  summorum  pontificum  et 
martyrum,  tot  doctorum,  ut  ex  superioribus  constat;  et 
nioderatricem  sectari  videremur  Sorbonam  Parisiensem, 
quae  utinam  tam  sanae  esset  doctrinae  in  hoc,  quam  in 
aliis  dogmatibus  esse  solet. 

6.  Si  quis  attendat  diligentius,  videbit  quod  ii,  qui  a 
concilio  postulant  tieri  reformationera  in  capite  et  membris. 


*  Comment,  in  ep.  ad  Titnm  cap.  3.  v.  11.    Migne  P.  L.  26,  598. 


Digitized  by  VjOOQIC 


88  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

petunt  non  solum  summi  pontificis  personam  et  guberna- 
tionem  reformari,  sed  etiam  principes  omnes  seculares  at- 
que  eorum  gubernationes;  quod  baud  dubie  plenum  est 
periculi  atque  seditionis,  si  tam  multi  homines  absque  ca- 
pite,  absque  gubernatore,  absque  spiritu,  absque  Deo  ve- 
lint  leges  ponere  imperatoribus  atque  regibus,  non  solum 
papae.  Volent  enim  judicare  de  controversia  inter  regem 
Hispaniarum  et  regem  christianissimum  et  sic  rursus  inter 
alios  principes.  Unde  sane  rempublicam  christianam  con- 
cut  i  atque  labefactari  necesse  est 

7.  sum  mum  illud  detrimentum  prius  sequi  necessum 
est,  ut  dissolvatur  concilium.  Neque  enim  aliter  facere 
potest  summus  pontifex.  Dissolutionem  vero  necessum 
est  schisma  consequi  vel  saltem  extrema  ilia  mala,  quae 
imminent  hoc  tempore  hac  de  causa,  si  re  infecta  conci- 
lium abrumpatur. 

Postremo  quando  quidem  totum  hoc  negotium  ad  dis- 
cessionem  ab  ecclesia  spectare  videtur,  videant,  qui  banc 
causam  urgent,  quid  mali  illos  sequatur,  qui  a  Romana 
ecclesia  vel  discesserunt  vel  lUi  parum  reverenter  obe- 
dierint.  Scimus  siquidem  Graecos  identidem  prolapsos  in 
schisma,  tandem  in  teterrimam  servitutem  barbari  immani& 
aique  impii  traditos  esse;  legim us  frequenter,  quam  magna 
pars  Germaniae  a  summo  pontifice  desciverit,  et  simul 
nunc  videmus  Germaniae  maximam  partem  in  haere- 
aim  pessimam  esse  provolutam.  Et  quod  Galliam  attinet^ 
etiamsi  aliae  possent  adduci  causae,  quapropter  tam  mi- 
sere  affligatur  ab  haereticis,  tam  en  banc  inquam  causam 
esse  unam,  quod,  ut  ex  concilio  Basileensii  et  Sorbona  et 
pragmatica  sanctione  patet,  Galli  non  plene  fuerunt  sedi 
apostolicae  obedientes,  cujus  solebant  esse  observantissimi 
eorum  majores. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII. 

Aiictoritates,  quae  dicunt, 

papam  regere  aut  pascere  universaJem  ecclesiam. 

In  concilio  Chalcedonensi  act.  16.  in  fine:  „Aposto- 
lico  viro  universalis  ecclesiae  papae."^ 

In  6.  synodo:  „Obeunte  hujus  Romanae  universalis 
ecclesiae  pontifice."^ 

In  Alexandrina  synodo  Athanasius  et  alii  episcopi 
scribunt  ad  Felicem  II.  pontificem :  „Vo8  universalis  ec- 
clesiae, et  maxime  episcoporum,  qui  oculi  vocantur  Do- 
raini,  curam  gerere."  Et  ibidem:  „Oraniumque  ecclesia- 
rum  ei  curam  habere  praecepit."^ 

In  concilio  Ilerdensi:  „Petrus  in  pastorem  totius  ec- 
clesiae a  Christo  institui  meruit"* 

In  concilio  generali  Lugdunensi :  „ Vicarii  Jesu  Christi^ 
successoris  Petri,  rectoris  universalis  ecclesiae,  gregis  do- 
minici  directoris."* 

In  concilio  Constantiensi  in  art.  41.  inter  articulos 
damnatos  contra  Joannem  Wikleff:  „Non  est  de  necessi- 
tate salutis    credere,    Romanam   ecclesiam    esse    supremam 


'  Mansi  VII,  454-  Verba  sunt  legatomm  apostolicae  sedis,  qui 
etiam  subscribunt  actis  hac  formula:  vicarii  apostolici  universalis  eccle- 
siae papae;  ib.  136.  In  scriptis  a  Theodoro,  Ischyrione,  Sophronio  et 
Athanasio  synodo  propositis  pontifex  Roraanus  pluries  vocabatur  ,  uni- 
versalis archiepiscopus  et  patriarcha  magnae  Bomae."  Mansi  VI,  1005. 
1012.  1021.  1029.  Cf.  Gregorium  M.  Ep.  IV,  32.  36;  VII,  30.  qui  ad 
banc  normam  intelligendus  est. 

^  Potius  ex  concilio  Romano  anni  1059.  Decret.  p.  I.  Dist.  33.  c.  1. 

'  Epistola  pseudoisidoriana.  Hinschius,  Decretales  pseudois.  (Lipsiae 
1863)  p.  482. 

*  Dicta  verba  sunt  Gratiani  post  c.  52.  Dist.  50.,  qui  eadem  pro- 
bat  ex  8.  Greg.  M.  horn    in  Evang.  XXI   c.  4. 

^  Cap.  Ubi  periculum  3.  De  electione  (I.  5)  in  VI.  §.  Caeterum. 
Ex  can.  II.  concilii  Lugdunensis  II.  a.  1274. 


Digitized  by  VjOOQIC 


90  Vota  ad  concilinm  Tridentinum  pertinentia. 

inter  alias  ecclesias."^  Error  eat,  si  per  Romanam  eccle- 
«iain  intelligatur  universalis  ecclesia.  In  eodem  concilio 
sess.  40.  in  tit.  De  forma  eligetidi  papam,  habentur  haec 
verba :  „Vicarii  Jesu  Christi,  successoris  beati  Petri,  uni- 
versalis rectoris  ecclesiae,  gregis  dominici  directoris."^ 

In  concilio  Basileensi  in  principio  sub  rubrica:  Ini- 
tiura  et  approbatio:  „Martinu8  sanctae  Romauae  ac  univer- 
salis ecclesiae  tunc  praesidens  pontifex."  Sunt  verba 
concilii.^  In  eodem,  sessione  12.  sub  decreto  de  elect.: 
„Pro  oneribus,  quae  ipsum  pro  regimine  universalis  eccle- 
siae subire  oportet",  loquens  de  papa.*  In  eodem,  sess. 
23.,  dum  agitur  de  forma  electionis  Romani  pontificis  in 
jnramento  cardinalium :  „Eligemu8,  quern  credemus  eccle- 
siae universali  in  spiritualibus  et  temporalibus  utilem  et 
tantae  dignitati  idoneum."^  In  eadem  sessione,  dum  agi- 
tur de  electione  cardinalium,  in  principio:  „Super  quem 
(papam)  ostia  universalis  ecclesiae  versantur."*^  In  eodem 
concilio  in  responsione  synodali  de  auctoritate  concilii  ge- 
neralis  supra  papam :  Traditam  esse  in  beato  Petro  suramo 
pontifici  soli  ,,plenitudinem  potestatis",  et  eum  esse  „caput 
et  primum  ecclesiae."'  Idemmet  concilium  eodem  in 
loco :  veram  illam  esse  propositionem,  summum  pontificem 
pastorem  esse  universalis  ecclesiae. 


*  Damnati  sunt  ii  (45)  articuli  a  Martino  V.  per  buUam  Inter 
cunctas  8.  Kal.  Martii  1418  et  ballam  In  eminentis  ejusdem  diei. 

'-'  Mansi  27,  1165.  «  Ibid.  29,  10. 

*  Ibid.  29,  63.  ^  Ibid.  111. 
«  ibid.  116. 

'  „In  primis  late  explicat  (archiepiscopus  Tarentinus)  jurisdictio- 
nem  et  potestatem  summi  pontificis,  quod  caput  sit  et  primus  ecclesiae, 
yicarius  Christi,  et  a  Christo  non  ab  hominibus  vel  synodis,  aliis  prae- 
latus  et  pastor  Christianorum,  et  ei  datae  sint  a  Domino  claves,  et  uni 
dictum  sit  „Tu  es  Petrus"  et  solus  in  plenitudinem  potestatis  vocatus 
sit,  alii  in  partem  soliicitudinis;  et  multa  hi^jusmodi,  quae  quum  vul- 
gatissima  sint,  minime  necessarium  erat  recensere.  Is  fa  phine  fatemur 
et  credimus  operamque  in  hoc  sacro  concilio  dare  intendimus,  ut  omnes 
eandem  sententiam  credant.  £t  nihilominus  ipsum  Romanum  pontifi- 
cem dicimus  obedire  teneri  mandatis  .  .  hujus  s.  synod!  Basileensis.^ 
Mansi  1.  c.  245.  246. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  Pontificem  regere  unirersukm  ecclesiam.  91 

In  concilio  Florentine:  „Et  ipsi  in  beato  Petro  pa- 
scendi,  regendi  et  gubernandi  universalem  ecclesiam  a  Do- 
mino nostro  Jesu  Christo  plenam  potestatem  traditam  esse."* 

In  concilio  Lateranensi,  nltima  sess.  6.:  „Leo  papa 
fianctae  suae  (Dei)  universalis  ecclesiae  .  .  praesidens."^ 
In  eodem  concilio  sub  Julio  II.  in  5.  sess.,  in  bulla  contra 
simoniacos:  „Debet  habere  curam  et  regimen  ^universalis 
ecclesiae.*^  ^  In  eodem  concilio  sess.  9.  in  bulla  appro- 
bante  concilio  data,  quam  legit  episcopus  Massiliensis :  Papa 
habet  „ curam  et  regimen  universalis  ecclesiae."* 

Sixtus,  qui  fuit  sextus  a  Petro,  in  epistola  2.,  quam 
ficribit  ad  omnes  episcopos :  „Sixtus  universalis  apostolicae 
ecclesiae  episcopus.'^ ^  SixtusII.  in  ep.  I.:  „ Penes  universalis 
apostolicae  ecclesiae  papam  judicetur."^ 

Similiter  Victor  I.  papa.'' 

Calixtus  ita  scribit  in  epistola  sua  prima:  „Calixtus 
archiepiscopus  ecclesiae  catholicae,  urbis  Romae.^^ 

Pontianus  epist.  2.-  „Pontianu8  sanctae  et  universalis 
ecclesiae  episcopus."^ 

Sixtiis  II.  epist.  I.:  Conatus  sui  sunt  „pro  ecclesia 
universali."*^ 


*  Man.si  31,    1022;  cf.  Hefele  Conciliengeschichte  7,  746  ss. 

^  Harduini  Coll.  Concil.  9,  1677;  ex  bulla  salviconductos  et  in- 
dictionis  sess.  VII. 

'  Ea  expressio  pluries  in  bulla  cit.  occurrit;  Harduini  Coll.  9, 
1666.  1657. 

*  Ibid.  1742. 

*  Pseudoisidoriana  ep.  Sixti  I.  (Jafif6  nr.  32). 

**  Pseudoisid.  ep.  ad  Gratum  episc.  (Jafif6  nr.  133).  In  Decreto  c. 
ai  quis  16.  C.  II.  qu.  6. 

'  Pseudoisid.  ep.  Victoris  ad  Tbeopbilum  Alexandrinum  (Jaff6  nr. 
74):  ,3i  quis  putaverit,  se  a  proprio  metropolitano  grAvari  apud  pri- 
matem  dioeceseos  aut  ^ penes  universalis  apostolicae  ecclesiae  judicetur 
sedem."  Decret.  1.  c.  c.  7.  Locus  confectus  est  secundum  cone.  Chal- 
cedon.  can.  17. 

*  Pseudoisid.  ep.  Calixti  ad  Benedictum  fratrem  et  episcopum  (Jaff6 
nr.  85). 

*  Pseudoisid.  ep.  Pontiani  de  fratema  dilectione  etc.  (Jaff6  nr.  89). 
'^  Pseudoisid.  ep.  supra  N.  6.  citata. 


Digitized  by  VjOOQIC 


92  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Julius  papa  I.  epist  1.  ad  Orientales:  „Ad  unam  FetrJ 
sedem  universalis  ecclesiae  cura  confluit."^ 

Felix  II.  scribit  ad  episcopos  Aegypti  in  Alexandrina 
synodo  congregates :  „Felix  universalis  ecclesiae  episcopus."* 

Athanasius  et  episcopi  Aegypti  vocant  Marcum  „pa- 
pam  universalis  ecclesiae."^  Idem  Athanasius  et  episcopi 
Aegyptiorum  scribunt  ad  Liberium  papam,  universalem  a 
Christo  ei  commissam  esse  ecclesiam. 

Eisdem  Liberius  ita  scribit.* 

Gelasius  papa  can.  11.:  ^Dominus  ecclesiae  totius  (in 
ea)  posuit  principatum."^ 

Symmachns  papa,  ut  habetur  in  Decreto:  ^Symmachus- 
episcopus  catholicae  ecclesiae  urbis  Romae."* 

Gregorius  Magnus,  ut  habetur  ibidem :  Deus  „Petrum 
cunctae  ecclesiae  praeferre  disposuerat."' 

lunocentius  III.  c.  Novit  De  judiciis:  „Qui  sumus  ad 
regimen  universalis  ecclesiae  superna  dispositione  vocati."* 

Johannes  XXII.  in  Extravagante  Sancta  De  religiosis 
domibus:  „Sancta  Romana  atque  universalis  ecclesia,  cui 
.  .  praesidemus."^ 

Bonifatius  VIII.  c.  1.  de  renuntiatione  in  VI.:  „Ad 
regendam  universalem  ecclesiam."^ 


*  Pseudoiaid.  ep.  (Jaff6  nr.  195). 

^  Pseudoisid.  ep.  ad  Athanasinm  etc.  (Jaff6  nr.  230). 
^  Pseudoisid.  ep.  ad  Marcam  ed.  Hinschius  p.  451. 

*  Pseudoisid.  ib.  474.  476  (Jaff6  nr.  222). 

*  Gelasii  ep.  ad  episcopos  per  Lucaniam  etc.  (Jaff6  nr  636)  c.  11: 
„Satis  indignum  est,  quemquam  vel  pontificnm  vel  ordinum  subsequen- 
tium  banc  observantiam  refutare,  quam  beati  Petri  sedem  et  sequi  vi- 
deat  et  docere,  satisque  conveniens  est,  ut  totum  corpus  ecclesiae  in 
hac  sibimet  observatione  concordet,  quam  illic  vigere  conspiciat,  ubi 
dominus  ecclesiae  totius  posuit  principatnm." 

^  C.  Bene  quidem  1.  Dist.  96.,  ex  synodo  Rom.  a.  502. 

^  C.  Considerandum  53.  Dist.  50,  ex  S.  Greg.  M.  bomiJ.  in  Evang. 
XXI   c.  4. 

"  C.  Novit  13.  De  judiciis  (II.  1),  ex  ep.  ad  archiepiscopos  et  epi- 
scopos per  Franciam  (Potthast  nr.  2181) 

"  Verba  citata  sunt  initium  dictae  Extravagantis  (tit.  VII.  cap.  un.) 

***  Cap.  Quoniam  aliqui  (lib.  1.  tit   7). 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  Pontificem  regere  universalem  ecclesiam.  93 

Quod  pontifex  sit  caput  ecclesiae  affirmant: 
C.  Non  decet  12.  dist.^  —  C.  Praeceptis  ibidem.^  —  C. 
Eogamus  24.  qu.  I.^  —  C.  Ita  Dominus  19.  dist.*  —  C.  Fun- 
damenta  De  elect,  in  VI®. ^  —  Extra vagans  Unam  eanctam 
De  majoritate.®  —  In  decreto  Ivonis  par.  5.  c.  44.^ 


*  Dist.  12.  can.  1. :  „Non  decet  a  capite  membra  dissidere  .  .  Nulli 
dnbiam  est,  quod  apostolica  ecclesia  mater  sit  omnium  ecclesiarum,  a 
cujus  vos  r^gulis  nuUatenus  convenit  deviare;  .  .  (Ecclesia)  cujus  caput 
existit  Komana  ecclesia.'*  Ex  ep.  pseudoisidoriana  Calixti  I.  ad  Bene- 
dictum  episc.  (Jaff6  nr.  85).  Locus  initio  repetit,  quae  Leo  I.  ep.  14. 
c.  IL  dixerat 

*^  Dist.  12.  can.  2.,  ex  ep.  Gregorii  FV.  ad  universos  episcopos,  quae 
juxta  Jaflf6  nr.  2579  et  alios  inter  spurias  reponenda  est.  Animadver- 
tendum  tamen,  eas  epistolae  partes,  quae  primatum  Komani  pontificis 
testantur,  ex  aliis  ut  plurimnm  vetustioribus  epistolis  Romanorum  ponti- 
£cum  conflatas  esse,  ut  tabule  a  Hinschio,  Decretales  Pseudoisidorianae 
p.  CLXXXVIII  exhibitae  demonstrant.  fta  ex.  gr.  ilia  verba,  quae 
Lainius  innuere  videtur:  omnU  sanctae  reUgionis  relatio  ad  sedem 
apostolicam  quasi  ad  caput  ecclesiurum  debet  referri  fluxerunt  ex  epist. 
Innocentii  I.  ad  Felicem  Nucerianum  (Jaff6  nr  314):  omniaque,  quae 
possunt  aliquam  recipere  duhitationon,  ad  7ws  quasi  ad  caput  atque 
apicem  episcopatus  referre. 

'  Can.  Rogamus  15.  (C.  24.  q.  1.)  originis  pseudoisidorianae,  videl. 
€x  ep.  Marcelli  P.  ad  episcopos  per  Antiochenam  provinciam  constitu- 
tes (JaiF6  nr.  160)  confecta  ex  variis  anterioribus  documentis. 

*  Can.  Ita  Dominus  (7.)  ex  Leonis  I.  ep.  ad  episcopos  per  Vien- 
nensem  provinciam  constitutos  (.Taif6  nr.  407),  ubi  verba  occurrunt:  (ut 
Christus)  „ab  ipso  (b.  Petro)  quasi  quodam  capite  dona  sua  velut  in 
•corpus  omne  diffunderet." 

^  Cap.  Fundamenta  17.  (lib.  1.  tit.  6)  ex  NicolaillL  constitutione 
«uper  electione  senatoris  Urbis  facienda  (Potthast  nr.  21862),  ubi  verba 
S.  Leonis  in  nota  praecedenti  allegata  repetuntur,  similiaqne  adduntur 
ut:  „Roma  per  sacram  beati  Petri  sedem  caput  totius  orbis  effecta"  etc. 

®  Extrav.  com.  I.  8.  cap.  1.  Constitutio  celeberrima  Bonifatii  VIII. 
A.  1302  die  18.  Nov.  edita  (Potthast  nr.  25189). 

^  Migne  P.  L.  161,  338.  Ex  ep.  saepius  cit.  Leonis  IX.  ad  Michae- 
lem  imperatorem  (Jaff6  nr.  2796). 


Digitized  by  VjOOQIC 


94  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 


VIII. 
Contra  haereticos  Galliae  perturbatores. 


I.  Ragionamento  alia  regina  contra  Pietro  Martire.  ' 

Madama^ 

Ancorche  il  pellegriDO  non  habbia  d'  esser  curioso  nella 
repiiblica  d'  altrui,  nondimeno  perchfe  la  fede  non  fe  di 
particolari  nationi,  ma  universale  et  catholica,  non  mi  par 
inconveniente  di  proporre  a  V.  M^  quel  che  m'  occorre, 
tan  to  parlando  in  generale  di  quel  che  qui  si  tratta,  come 
in  particolare  rispondendo  ad  alcune  oggettioni  fatte  da 
fra  Pietro  Martire  et  dal  suo  suo  collego. 

E  quant'  al  p  ri  mo  per  quel  ch'  io  ho  letto  e  s'  fe  vista 
per  isperienza  sempre,  mi  par  cosa  molto  pericolosa  if 
trattar  con  persone,  ch'  escono  fuoii  della  chiesa,  e  sen- 
tirle;  p^rch6,  come  V  ecclesiastico  dice:  „Quis  miserebitur 
incantatori  a  s^rpente  percusso  et  omnibus,  qui  appropi- 
ant  bestiis?"^  Quelli  adunque,  ch' escono  dalla  chiesa,  si 
chiamano  uella  scrittura  serpenti  e  lupi  in  vestimentis^ 
ovium  et  volpi,  acci6  ch'  intendiamo^  che  bisogna  molto 
guardarsi  da  loro  specialmente  per  la  loro  fittione,  la  quale 
sempre  hanno  usato ;  come  per  esempio  i  Pelagiani,  i  quali 
negavano  il  bisogno  della  gratia  di  Dio  ed  attribuivana 
alia  natura  le  forze,  ch'  ella  non  aveva,  e  costretti  da'  su- 
periori  confessavano,  esser  necessaria  la  gratia,  et  di  poi 
per  li  cantoni  dicevano  alii  suoi,  che  per  la  gratia  inten- 
devano  la  natura,  quale  gratiosamente  c'  era  stata  da. 
Dio  concessa.  Altri  ancora  negavano  la  resurrettione  del 
corpo  et  dicevano,  che  sola  V  anima  risuscita,  quando  si 
giustifica;  di  poi,  dimandati,  se  credevano  di  risuscitare,. 
dicevano  di  s\;  ed  interrogati  di  piii,  se  in  questa  carne^ 
rispondevauo    di  s\;  ma  di  poi  dichiaravano  il  suo  senso,. 


'  Eccli.  22,  13. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vni.  Contra  haereticos  Galliae  perturbatores.  95 

il  qual  era^  che  V  anima  essendo  in  questa  carne  risus- 
cita  quando  si'giustifica  etc.^  Et  cosi  si  potrebbe  dire 
di  altre  particolari  sette.  Et  in  universale  tutti  conven- 
gono  in  questo,  che  confessano  la  chiesa  catholica  et  i 
ministri  di  essa  et  V  autorita  delle  scritture,  almeno  d'  al- 
cune.  Et  tutti  fanno  essi  stessi  chiesa  catholica,  et  li  suoi 
ministri  leggitimi  ministri,  ed  il  senso  loro  sopra  le  scrit- 
ture senso  catholico.  Et  nondimeno  la  veritk  fe,  che  la  loro 
chiesa,  ministri  e  senso,  ch'  impongono  alle  scritture,  non 
sono  catholici  ma  simie  delli  catholici.  Et  per6  bisogna,  che^ 
chi  gli  ascolta,  apra  molto  ben  gli  occhi  per  evitar  li  pericolic 

Per  il  che,  Madama,  mi  occoreva  rappresentar  a  V.  M^ 
duo  rimedii,  Y  uno  de'  quali  mi  par  buono,  V  altro  men  malo. 

II  primo  fe,  ch'  intenda  V.  M^,  che  non  appartiene 
a  Lei  n&  a  niun  prencipe  temporale  il  trattar  delle  cose 
della  fede;  perchfe  non  h  in  loro  la  potestk;  oltre  ch^  non 
sogliono  communemente  i  tali  occuparsi  nelle  sottilita  e  mi- 
nutie  di  quella.  Et  fe  ben  ragionevole,  che  „tractent  fa- 
brilia  fabri".  Tocca  dunque  ai  sacerdoti  trattarne.  Et  per- 
chfe  le  cose  della  fede  sunt  causae  majores,  tocca  al  sorama 
sacerdote  et  al  concilio  generale  il  definirle.  II  quale  con- 
cilio  essendo  al  presente  aperto,  non  par  conveniente 
nfe  leggitimo  far  simili  congregationi.  Et  percii  li  padri 
congregati  nel  concilio  Basiliense  determinarono,  che  du- 
rante il  concilio  generale  et  sei  mesi  prima  non  si  fa6es- 
sero  i  concilii  particolari.  Adunque  il  miglior  rimedio  fe,. 
che  V.  M^  indiHzzi  costoro  al  concilio,  perchfe  andandovi 
in  quello  uomini  dotti  di  tutte  le  nationi  ed  essendoci  (che 
h  quel  che  piu  importa)  V  assistenza  infallibile  dello  Spi- 
rito  santo,  la  quale  qui  non  ci  possiamo  promettere,  e  dan- 
doli  S.  S^  sicuramente  salvocondotto  ed  ogni  sicurtk 
necessaria,  volendo  essi  andare  et  esser  ivi  ammaestrati, 
come  dicono,  Ik  si  poti-k  fare  molto  meglio.  Benchfe,  per 
dir  il  vero,    io    non    credo,    che    pretend^no    d'  esser    am- 


*  Veteres  quidam  haeretici  gnostici ,  ut  Menander  Samaritanus^ 
dicto  modo  resurrectionem  raortuorum  negavemnt.  Cf.  Tertull.  De  re- 
surrectione  caruis  c  19.  Migne  P.  L.  2,  820;  Iren.  Ad  versos  haereses. 
lib.  1.  c.  23.  c.  6.  Migne  P.  G.  7,  67.S. 


Digitized  by  VjOOQIC 


96  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

maestrati,  ma  si  bene  ainmaestrar  e  sparger  il  suo  veleno; 
poich^  in  luogo  d'  udir  gli  altri  fanno  prediche,  che  du- 
rano  una  hora  e  mezza. 

U  secondo  rimedio,  non  buono,  ma  manco  malo,  fe 
che,  gik  che  per  usarli  raisericordia  e  carita  et  per  gua- 
dagnarli  vuole  V.  M*^  che  si  disputi,  si  faccia  questo  so- 
lamente  in  presenza  di  persone  dotte  ed  esercitate,  quali 
non  ci  sia  pericolo,  che  et  infettino  nfe  convincano,  anzi 
sian' atte  a  convincer  loro  et  ammaestrarli;  et  in  questo 
modo  si  scuserebbe  anco  V.  M'*  et  questi  IIW*  SS""^  di 
fastidio,  e  la  cosa  sarebbe  piu  sicura. 

Quant'  al  secondo,  che  h  rispondere  ad  alcune  og- 
gettioni,  vedo  bene,  che  non  h  necessario ;  perchfe  per  gra- 
zia  del  Signore  V  111™**  cardinale  di  Loreno  specialmente, 
ed  ancora  gli  altri  dottori  gli  hanno  risposto  sofFicientissi- 
mamente,  et  non  solo  risposto,  ma  in  molte  cose  convinto. 
Perchfe  in  vero,  Madama,  in  quella  cosa  della  missione 
loro  gli  hanno  fatto  sudare.  Et  simihnente  quanto  a  quel, 
che  dicono,  che  non  s'  ha  da  credere  cosa,  che  non  si 
provi  per  1'  espressa  parola  di  Dio.  Et  per  ci6  a  me  resta 
manco  che  dire. 

Et  prirao  quanto  a  quel,  che  dicono  delli  nostri  vescovi, 
che  si  fanno  per  simonia,  et  che  pero  non  siano  leggitimi, 
oltre  quel,  che  s'  fe  risposto,  et  ben  risposto,  dico,  che  se 
pure  fusse  alcuno,  il  quale  revera  fusse  simoniaco,  quan- 
tunque  in  presenza  di  Dio  sia  malo  et  reo,  et  non  sia  en- 
trato  per  la  porta,  tamen  quanto  a  noi  e  quanto  alia  chiesa, 
quae  non  judicat  de  occultis,  h  leggitimo  insin'  a  tan  to, 
che  in  foro  exteriori  h  convinto  et  dichiarato  tale.  Et  il 
Signore  Dio  quant' all' amministratione  delli  sacramenti  e 
quant'  alia  dottrina  fa  per  mezzo  d'  esso  quel  che  per  gli 
altri  leggitimi;  perchfe  la  prelatione  fe  gratia,  che  si  da 
in  utilitk  de  gli  altri,  ai  quali  non  imputa  il  Signore  il  pec- 
cato  occulto  del  ministro. 

^i«t4  Quant'  a  quel,  che  diceva  fra  Pietro  martire,  che  sa- 
rebbe meglio,  che  i  popoli  eleggessero,  come  si  faceva 
anticamente,  oltre  che  in  questo   diraostri,    che  non  viene 


Digitized  by  VjOOQIC 


VJII.  Contra  haereticos  Galliae  pertnrbatores.  97 

per  esser  aiiimaestrato,  ma  per  dar  leggi,  direi,  die  come 
si  vede  per  isperienza,  sono  state  varie  forme  d*  eleggere, 
et  in  tutte  sono  intrati  abusi.  Perch fe  per  dar'  nn  esem- 
pio  del  papa,  fe  chiaro,  che  qualche  volta  1'  elettione  si  fa- 
ceva  dal  clero  et  popolo  Romano,  poi  dal  clero  solo  (come 
si  fa  anche  hoggi  et  li  et  in  Allemagna  nell' elettione  delli  ves- 
covi),  poi  dagr  imperadori  (come  si  fa  hoggi  delli  vescovi  in 
Francia  et  Spagna  dalli  ri);  et  nondimeno  in  tutti  questi  modi 
col  tempo  sono  entrati  abusi,  come  si  h  detto,  perch fe  non 
meno  si  possono  corrompere  molti  della  moltitudine  de  gli 
elettori,  che  un  prencipe,  et  cosi  potrebbe  entrar  la  simo- 
nia.  Di  modo  che  V  argomento  di  quella  tanto  stringe 
contra  loro,  che  vogliono,  che  la  moltitudine  elegga,  come 
contra  coloro ,  che  vogliono,  ch' elegga  i^  r^,  il  quale, 
com'  fe  stato  detto,  ha  il  consenso  de'  popoli. 

Quant^  agli  altri  argomenti,  che  faceva  fra  Pietro  Mar- 
tire  della  loro  missione,  ciofe  ch^  gli  apostoli  o  li  profeti 
senza  impositione  de'  mani  havevano  predicato,  et  per  ne- 
cessitk  la  moglie  di  Most  circoncise  suo  figliuolo,  e  per 
quella  medesima  puo  un  Turco  battezzar  un,  che  si  vuol 
far  christiano,  et  cosi  loro  per  necessitk  lo  fanno  leggiti- 
mamente  etiam  che  non  siano  mandati  da  altri  superiori, 
nfe  habbiano  1'  imposition!  delle  mani:  primieramente  mi 
maraviglio,  ch'  essi  si  comparino  alii  profeti  ed  a  gli  apo- 
stoli ;  perchfe  queUi,  oltre  la  vita,  furno  mandati  immedia- 
mente  da  Dio,  il  quale  non  fe  astretto  ad  imponer  le  mani 
a  suoi  ministri  e  puo  dar  1'  effetto  del  Sacramento  senza 
la  materia  e  forma  d'  esso;  et  non  predicarono  niente  contra 
quel  ch'  era  definite  esser  di  fede,  et  confermarono  la  lor 
divina  missione  con  segni  et  effetti  sopranaturali,  come 
cosla  degli  apostoli  e  molti  profeti ;  e  se  aleuni  non  fecero 
altri  miracoli,  la  medesima  profetia  prova  sua  missione, 
perche  e  effetto  sopranaturale.  Quest'  altri  non  hanno  la 
buona  vita ;  le  cose  che  predicano  sono  contrarie  alle  cose 
diffinite;  non  hanno  segno,  ne  scrittura  della  sua  missione 
estraordinaria ;  non  sono  dunque  mandati  da  Dio.  Immo 
se  li  mandasse,  contradirebbe  a  se  stesso,  perchfe  li  man- 
Lai  nez,  Vota  Tridentina  etc.  ■ 


Digitized  by  VjOOQIC 


98  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

derebbe  a  predicar  cose  contrarie  a  quelle,  ch'  egli  ha 
definite. 

Et  fe  cosa  frivola,  dire  che  gli  mandano  i  suo  magi- 
strati  ;  primo  perchfe  quand'  essi  cominciaron'  a  predi- 
care,  non  era  republica  alcuna  tutta  guasta,  ma  alcuni 
particolari  heretici,  che  non  facevano  popolo;  et  cosi  all'  hora 
h  chiaro,  che  mancava  questa  missione,  et  tamen  predica- 
vano  et  amministravano  i  sacramenti,  che  confessavano. 
Di  poi  ancorchfe  fosse  una  republica  intiera  di  questa  dot- 
trina,  chiaro  fe.  che  non  ha  autoritk  di  privar  il  vescovo 
della  sua  giurisdittione,  ed  il  re,  che  V  ha  nominate,  della 
sua,  ed  il  papa,  che  1'  ha  et  confermato  ed  istituto  della 
sua,  mettendo  ministri  sopra  le  sue  pecorelle  contra  loro 
voglia.  Et  se  jjjpne  a  niuno  di  costoro  si  facesse  pregiudicio, 
la  republica  potrebbe  far  cose  civili  ed  altre,  alle  quali 
s'  estende  1'  umana  potestk,  et  potrebbe  dar  facoltk  a  co- 
storo che  le  facessero;  ma  non  pu6  mai  dar  facoltk  di 
far  cose  sopranaturali,  qual  fe  far  che  un  rinasca  per  il 
battesimo,  consacrar  la  ss.  eucharistia,  et  conferendola  ad 
altri  dar  gratia  ai  communicanti,  et  predicar  le  cose  sopra- 
naturali della  fede,  alle  quali  niun'  intelletto  di  republica 
arriva. 

Et  se  la  moglie  di  Mosfe  circoncise  il  figliuolo,  primo 
non  habbiamo  scrittura  espressa,  che  deputi  certo  ministro 
della  circoncisione  escludendo  gli  altri;  et  quando  ben  ci 
fosse,  consta,  che  hebbe  special  istinto  ed  ispiration  di 
Dio  a  far  quel,  che  fece,  perchfe  Y  angelo,  che  voleva  am- 
mazzare  Mosfe,  cess6  circonciso  il  figliuolo.^ 

Et  il  battesimo  ancora,  che  fa  il  Turco,  fe  valido,  per- 
chfe  essend'  il  battesimo  Sacramento  a  tutti  necessariO;  ha 
voluto  il  Signore,  che  qualsivoglia  huomo  o  donna  possa 
esser  ministro  di  quelle.  Et  con  tutto  che  ci6  sia  veritk, 
peccherebbe  il  Turco  et  qualsivoglia  altr'  huomo,  che  contra 
la  volontk  de  gli  ordinarii  ministri  apparecchiati  a  battez- 
zare  volesse  battezzare.  Et  cos\  peccano  costoro,  ch'  ammini- 
strano  la  parola  di  Dio  ed  li  sacramenti  contra  la  volontk  de  gli 


Exod.  4,  24  88. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIIL  Contra  haereticos  Galliae  perturbatores.  9J) 

ordinarii,  H  quali  per  se  o  per  li  suo  ministri  danno  a'  popoli  il 
verbo  di  Dio  ed  li  sacramenti  secondo  il  senso  e  rito  vero  e  ca- 
tholico.  Et  questi  predicano  le  scritture  secondo  il  proprio 
*en80  et  ministrano  i  sacramenti  quanti  e  come  vogliono. 
Et  per6,  se  peccherebbono  predicando  etiam  et  ministrando 
catholicamente,  se  lo  facessero  contro  gli  ordini  de'  supe- 
riori,  molto  piu  peccano  contro  la  medesima  obedienza, 
predicando  errori  et  superstitioni.  Et  se  bastasse  non  pre- 
dicar  il  vescovo,  o  predicar  male  a  parer  di  qualunque 
huomo,  potrebbon  saltare  tutte  le  sette  de  gli  heretici  a  pre- 
dicar contro  r  ordine  del  vescovo  con  pretesto  di  questa 
necessity.  Et  per  la  medesima  via  potrebbon  gli  ambitiosi 
et  seditiosi  levarsi  contra  i  prencipi  secolari,  dicendo,  che 
mancano  al  loro  ufficio  e  favoriscono  V  idolatria  etc.,  to- 
lerando  la  messa,  la  veneratione  de*  santi  et  imagini  et 
reliquie. 

Crli  altri  argomenti  c'  hanno  fatto  costoro  contro  la  reale 
presenza  del  nostro  Signore  nelF  eucharistia,  facilmente  si 
risolvono. 

Perchfe  quel  che  diceva  il  Beza,  ch'  era  contra  la  ve- 
ritk  della  natura  del  corpo  di  Christo  N.  S.  star  in  tanto 
piccol  luogo,  massimamente  stando  in  cielo  et  non  discen- 
dendo  di  Ik,  si  risponde  che,  come  dice  Damasceno  4**. 
libro  cap.  13®.,  per  esser  il  esser  il  N.  S.  realmente  nel- 
r  eucharistia,  non  bisogna  che  discenda  dal  cielo  ^  II  che 
la  ragione  anche  dimostra;  perchfe  se  bisognasse,  che  di- 
sccDdesse  dal  cielo  per  trovarsi  neir  hostia,  bisognerebbe  an- 
cora,  che  si  partisse  da  una  hostia  per  trovarsi  in  uu'  altra. 
Per  virtii  dunque  di  Dio  sta  nel  cielo  e  in  tutte  le  hostie 
consecrate;  nel  cielo  naturalmente  occupando  tanto  luogo 
^juanto  richiede  la  sua  quantitk,  nelle  hostie  sopranatural- 
mente  et  non  occupando.  Perchfe  in  Christo  c'  fe  la  divinitk, 
r  anima  e  corpo.  E  la  divinitk  non  occupa,  e  sta  non 
■solamente  in  tutte  1'  hostie  consacrate  et  parti  loro  minime, 
ma  in  tutto  il  mondo,  secondo  quelle :  „Coelum  et  terram 
«go  impleo."^     L'  anima,  perchfe  h  spirito  ancora  non  oe- 


Migne,  Patrol,  graeca  94, 1135.        «  Jerem.  23,  24. 

7* 


Digitized  by  VjOOQIC 


100  Vota  ad  concilium  Tridentinuai  pertinentia. 

cupa,  et  pero  puo  star  in  tutta  1'  hostia  et  in  qualunque 
minima  parte  di  essa,  come  vediamo  che  sta  nel  corpo 
nostro  et  in  qualunque  parte  di  esso.  Ma  per  virtii  sopra- 
naturale  et  infinita  di  Dio  sta  in  tutte  V  hostie  consacrate^ 
secondo  che  naturalmente  sta  tutta  nel  mio  corpo  e  tutta 
nel  mio  piede. 

II  corpo,  del  quale  h  la  difficultk,  non  ista  neir  ostia 
alia  distesa  et  al  modo,  che  sta  nel  cielo ;  perche  bisogne- 
rebbe  che  V  hostia  fosse  tanto  grande  quanto  il  corpo  di 
Christo  N.  S.,  e  che  tutto  il  corpo  fosse  in  tutta  1'  hostia  et 
le  parti  sue  nelle  parti  delF  hostia,  come  per  essempio  b 
V  uccello  et  il  pesce  nel  pasticcio.  Sta  dunque  non  a  modo 
di  corpo  alia  distesa  et  occupando,  ma  a  modo  di  so 
stanza  et  spirito,  il  quale  sta  realmente  presente  senz'  oc- 
cupare.  Ha  dunque  il  corpo  due  cose,  V  esser  presente  al 
luogo  et  V  occuparlo  et  empirlo.  Prima  ^  Y  esser  presente,. 
e  poi  seguita  V  occupare,  perche  se  non  fosse  presente  non 
occuperebbe.  II  miracolo  dunque  fe,  che  Dio  benedetto 
per  sua  iniinita  potenza  lascia  star  il  prime  et  leva  il  se- 
condo; ciofe  fa,  che  il  suo  corpo  nell' eucharistia  sia  real- 
mente et  sostantialmente  presente,  et  pur  non  occupi.  Et 
cosi  puo  star  tutto  e  sta  tutto  in  tutta  V  hostia  e  tutto  in 
qualunque  parte  d'  essa,  come  un  angelo  et  la  nostra  anima^ 
perche  di  tal  modo  sono  presenti,  che  non  occupano  es- 
sendo  spiriti.  Stanno  tutti  in  tutto  il  luogo,  dove  operano,. 
e  tutti  in  ciascheduna  parte.  Perchfe  dunque  la  natura  di 
qualunque  creatura  k,  ubbidir  al  creatore,  et  quella  ub- 
bidienza  ^li  e  soave,  non  perde  il  corpo  di  Christo  N.  S. 
la  veritk  di  sua  natura  per  stare  per  miracolo,  come  vuole 
Iddio,  neir  hostia,  secondo  che  non  perse  il  fuoco  nella  for- 
nace  di  Babilone  la  veritk  della  spetie  sua,  non  abbruc- 
ciando  i  compagni  di  Daniele,  ma  li  ministri  di  Nabu- 
chodonosor;  et  secondo  che  il  grave  non  perde  la  veritk 
di  sua  natura  quando  ascende  per  evitar  il  vacuo;  et  se 
questi  corpi  naturali,  per  ubbidir  a  Dio,  non  perdono  la 
loro  natura,  molto  manco  il  corpo  di  N.  S.,  il  quale  non 
h  corpo  solamente  dotato  di  qualitii  naturali,  ma  corpo 
glorioso,  et  non  solo  glorioso,  ma  corpo  delF  eterno  Verbo, 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIIT.  Contra  ha«reticos  Galliae  perturbatores.  101 

perde  la  veritk  della  sua  natura  per  trovarsi  in  lui  cose 
sopranaturali,  come  ancora  non  la  perdfe  uscendo  dal  ventre 
immacolato  della  gloriosa  Vergine  et  dal  sepolcro  serrato, 
et  entrando  nel  eenacolo,  essendo  le  porte  chiuse.  Ben 
disse  adunque  Ambrogio:  „Hoc,  quod  conficimus  corpus, 
ex  Virgine  est.  Quid  hie  quaeris  naturae  ordinem  in  Clu-isti 
eorpore,  quum  praeter  naturam  sit  ipse  Dominus  Jesus 
partus  ex  Virgine."^ 

L'  aver  detto  S.  Agostino  contra  Adimantio  e  Ter- 
tulliano^  et  altri,  che  Y  eucharistia  fe  segno  o  figura  di 
Cbristo  N.  S.  non  leva  la  real  presentia  sua  in  essa,  come 
voleva  fra  Pietro  martire,  quantunque  dicesse,  che  non 
pretendeva  allora  dire  contra  V  eucharistia,  gittando  la 
pietra  e  ascondendo  la  mano;  questo,  dico,  non  pregiu- 
dica  all*  eucharistia,  perchfe  oltre  chfe,  come  dice  la  settima 
fiinodo*,  si  chiama  Y  eucharistia  segno,  perch^  le  spetie  sono 
segno,  e  non  pej*ch&  sotto  quelle  non  sia  la  veritk  del 
corpo  e  sangue  del  Salvatore.  Sono  segni  e  figure  e  rap- 
presentationi  del  vero  medesimo  corpo  in  croce  e  del 
sangue  ch'  usci  d'  esso ;  perchfe  secondo  che  nella  croce 
mori  il  Signore,  separandosi  il  sangue  dal  corpo,  cosi  il 
corpo  separatamente  b  significato  per  Y  hostia  et  il  sangue 


^  Ambros.  lib.  de  mysteriis  c.  9.  nr.  53.  Migne  P.  L.  16,  407. 

^  Augustin.  lib.  contra  Adimantium  Manichaei  discipulum  c.  12. 
n.  3.  Migne  P.  L.  42,  144  ;  Tertull.  contra  Marcionem  1.  3.  c.  19  Migne 
P.  L.  2    348. 

^  Synodns  VII.  (Nicaena  II )  Act.  VI.  in  Refutatione  lecta  a  Johanne 
et  Epipbanio  diaconis  torn.  3.  Mansi  XIH,  263  s:  „NuIlus  eniin  all- 
quando  tubarum  Spiritus,  sanctorum  videlicet  apostoiorum  ant  illustrium 
patrum  nostrorum  incruentum  sacrificium  nostrum,  quod  in  cominemo- 
rationem  Christi  Dei  nostri  ac  omnis  dispensationis  ejus  efficitur,  dixit 
imaginem  corporis  ejus.  Neque  enim  accepernnt  a  Domino  sic  dice  re 
vel  confiteri,  sed  audiunt  evangelice  dicentem  eum :  ,Nisi  manducaveritis 
camem  filii  horainis  et  biberitis  ejds  sanguinem,  non  intrabitis  in  re- 
gnnm  coolorum  ;  et,  ,qni  manducat  meam  camem  et  bibit  sanguinem 
meum,  in  me  manet  et  ego  in  eo*;  .  .  et  ,Hoc  est  corpus  meum'  .  . 
,Hic  est  sanguis  mens'.  Et  non  dixit:  Accipite  et  comedite  imaginem 
corporis  mei  .  .  Ergo  liqnido  demonstratum  est,  quod  nusquam  Domi- 
nus yel  apostoli  aut  patres  imaginem  dixerunt  sacrificium  sine  sanguine, 
quod  per  sacerdotem  offertur,  sed  ipsum  corpus  et  ipsum  sanguinem.** 


Digitized  by  VjOOQIC 


102  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

per  il  calice.  Nfe  ripugna,  che  il  medesimo  sia  veritk  e 
significatione,  come  Turna  di  rnanna  era  segno  delli  manna, 
ch*  era  caduta  nel  deserto,  et  era  veriUi,  pcrche  aneora 
essa  cadde,  et  il  vero  corpo  di  Christo  N.  S.  morto  h  segno 
della  morte  del  peccato,  et  il  vero  corpo  risuscitato  h  tipo 
della  giustificatione  nostra.  Come  sarebbe  in  questo  sen- 
sibile  essempio:  Mettiamo,  che  un  prencipe  liberasse  in 
guerra  una  cittk  assediata  et  presa  da'  suoi  nemici,  et  che, 
affinehfe  il  popol  fosse  grato  et  per  mezzo  della  gratitudine 
havesee  lui  a  farli  piii  bene,  volesse  che  ogn'  anno  si 
rappresentasse  sua  vittoria,  h  chiaro  che  si  potrebbe  rap- 
presentar  in  tre  modi.  II  prime,  narrando  semplicemente 
r  historia  del  fatto;  il  secondo,  facendo,  che  in  modo  di 
spettacolo  una  terza  persona  rappresenti  la  persona  del 
prencipe  et  altri  la  battaglia,  et  questo  sarebbe  piii  efii- 
cace,  „quia  segnius  irritant  animos  demissa  per  aurem, 
quam  quae  sunt  oculis  subjecta  fidelibus;"^  il  terzo,  et  fe 
efficacissimo,  se  il  prencipe  stesso  si  degnasse  per  se  mede- 
simo rappresentare  la  sua  antica  vittoria.  Et  cosi  e  fede 
cattolica,  che  il  N.  S.  sta  presente  nell'  eucharistia  realmente, 
e  che  sta  realmente  presente  in  memoria  et  rappresenta- 
tione  di  sua  morte,  perchfe  neir  eucharistia  non  muore,  ne 
si  sparge  veraraente  il  sangue,  ma  si  rappresenta  la  sua 
morte.  Nfe  questo  e  indegno  della  maestk  del  N.  S.  et  del 
del  corpo  suo ;  perchfe  essendo  al  modo  gik  detto  reale  e 
sopranaturale ,  nfe  si  puo  brusciar,  nfe  romper,  n^  im- 
brattare,  n^  patire  niuna  alteratione.  Et  e  insieme  con 
la  divinitk  adorato  per  tutto*  1  mondo,  e  mostrasi  per  questo 
la  somma  caritk  del  Signore  et  il  sommo  amor  suo  verso 
la  sua  sposa,  la  chiesa  santa,  con  la  quale  vuoF  esser* 
etiam  in  questo  modo  usque  ad  consummationem  saeculi. 
Et  percio  la  scrittura  et  la  chiesa  santa,  confessando,  ch'  h 
Christo  presente,  et  ch'  fe  in  memoriam  passionis  nella  santa 
eucharistia,  non  lo  fa,  come  uno  di  questi  bestemmii,  ma 
predica  Y  infinita  potentia  sua  in  questo  misterio  et  infi- 
nita  maestk  et  caritk  et  bontk. 

Horat  Ars  poet.  v.  241  s. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIII.  Contra  haereticos  Galliae  perturbatorea.  103 

Et  perchfe  fra  Pietro  martire  ha  essortati  H  present!  a 
confessar  sua  fede,  io  ancora,  Madama,  confesso,  che  questo, 
che  V  ho  detto  della  presentia  reale  di  Christo  neir  eucha- 
ristia  in  memoria  di  sua  passione  fe  veritk  catholica,  per 
la  quale  con  la  gratia  del  Signore  io  sono  apparechiato 
a  morire. 

Et  supplico  la  Maestk  Vostra,  che  sempre  difenda  e 
confessi  la  veritk  catholica  (com*  Ella  fa)  et  tema  piii  Id- 
dio  che  gli  huomini,  perchfc  in  questo  modo  Iddio  piglierk 
la  protettione  Vostra  et  di  Vostro  figliuolo,  il  rfe  christianis- 
simo,  et  Vi  conserverk  il  vostro  regno  temporale,  et  Vi  dark 
r  eterno.  Dove  se  posponeste  il  timor  di  Dio  et  la  sua  fede 
et  amor  al  timor  o  amor  del  mondo,  sarebbe  pericolo, 
che,  perso  Io  spirituale,  non  perdeste  ancora  il  temporale, 
il  che  spero  in  Dio  N.  S.,  che  non  sark,  anzi  che  fark 
V.  M**  e  vostro  figliuolo  perseverare  e  non  per.raetterk 
giammai,  che  una  nobilUi  come  questa,  et  un  regno  christi- 
anissimo,  che  fe  stato  esempio  et  regola  degli  altri  lasci  la 
religion  catholica  ed  antica  de'  suoi  maggiori,  et  si  lasci 
imbrattare  da  nuove  sette  ed  errori. 


2.  Adhortatio  ad  principem  Condaeum  ad  rem  concilii  Tridentini 
promovendam. 

(Sacchinii  Hist.  Soc.  Jesu  P.  U.  1.  5.  n.  213  ss.) 

Excellent! ssi me  princeps, 

Viam  inire  idoneam,  qua  novae  ecclesiae  cum  Ro- 
mana  veteri,  a  qua  discessere,  concilientur,  quanti  non  ad 
pacem  modo  et  quietem  civilem,  sed  multo  etiam  magis 
ad  aeternam  salutem  tot  pereuntium  animarum  intersit, 
minime  arduum  intellectu  est.  Etenim  quum  vera  eccle- 
sia  non  nisi  una  sit^  extraque  earn  spes  salutis  nulla  sit, 
si  haec  est  Romana  vetus,  sane  actum  est  de  reliquis;  si 
forte  novarum  aliqua  vera  est,  item  infelix  est  conditio 
reliquarum,  eorumque  caritas,  qui  sunt  in  ecclesia  vera, 
postulat,  ut  curent  ad  eamdem  caeteros  aggregare. 


Digitized  by  VjOOQIC 


104  Vota  ad  concilium  Tridentiuuin  pertiiientia. 

Conjunctioiiis  autem  ratio,  cognitis  dissidii  ac  dis- 
juQctionis  causis,  pervestiganda  est,  ut  ad  removendas  eas 
incumbatur.  Porro  causae  potissimum  fuisse  videntur 
duae:  altera  ecclesiasticorum  vita;  quae  re  vera  in  mori- 
bus  suorumque  functione  munerum  correctione  baud  mo- 
dica  indiget.  Mala  enim  horum  exempla  tantum  prae- 
buere  ofFensionis,  ut  quorum  vita  contemptui  fuit,  eorum 
pariter  contempta  doctrina  sit.  Injuste  id  quidem.  Nam 
scribae  quoque  et  pharisaei  improbi  erant,  et  tamen  Chri- 
stus  ait:  „ Super  cathedram  Moysi  sederunt  scribae  et  pha- 
risaei; omnia  quaecunque  dixerint  vobis,  servate  et  facite; 
secundum  autem  opera  eorum  nolite  facere."^  Verumjusto 
judicio  permisisse  Deus  videtur,  ut  sal  infatuatum  concul- 
caretur,  idem  tamen  conculcantes  judicaturus.  Altera  dis- 
sidii  causa  fuit,  quod  in  cultum  divinum  sive  ex  inscitia, 
sive  ex  avaritia,  sive  aliunde  irrepsere  vitia  quaedam,  quae 
abalienationis  causam  praebuerunt.  Ergo  remedium  ad 
disjunctionem  toUendam  esse  tale  debet,  quo  et  duo  haec 
mala  removeantur,  ac  simul  de  conciliandis  dogmatibus 
agatur  in  spiritu  caritatis  et  non  contentionis. 

Tale  autem  hoc  videtur: 

Papa  oecumenicum  edixit  concilium,  accivitque 
universes,  qui  jure  aut  consuetudine  adesse  generalibus 
conciliis  solent.  Hi  sunt  non  soli  tantum  episcopi,  sed 
abbates  quoque  et  religiosorum  ordinum  praepositi  gene- 
rales;  praeterque  hos  alii  viri  docti,  saltem  ut  suadendi 
consulendique  jus  habeant.  Quocirca  faciendum  videre- 
tur,  ut  e  regno  Galliae  probi  doctique  permulti  ex  epi- 
scopis,  abbatibus,  doctoribus  aliisque  idoneis  viris  mitte- 
rentur,  qui  copiosum  ac  floridum  suffragiorum  numerum 
vel  statuentium  vel  suadentium  efficerent,  qui  quum  a  pru- 
dentia,  tum  a  doctrina  merito  auctoritatem  haberent;  pos- 
setque  capitibus  eorum  negotium  dari,  ut  serio  reforma- 
tionem  morum  urgerent.  Idem  cum  Philippe  rege,  idem 
cum  caesare  agi  posset,  ut  demandarent  suis.  Nee  dubito, 
quin  pro  eo,  quantum  hi  principes  cleri  emendationem  op- 


Matth.  23,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIII.  Contra  haereticos  Galliae  perturbatores.  105 

taDt,  paratissimi  sintfuturi;  idque  eo  proclivius  fieret,  quod 
suapte  sponte  paratus  papa  est,  uti  potest  de  legato'  cog- 
nosci,  imperare  imprimis,  ut  de  reformatione  agatur.  Qua- 
propter  si  accedere  voluntatem  principum  viderit,  idem  im- 
pensius  exequetur. 

Jam  concilium  quum  plane  liberum  sit,  in  eoque  serio 
de  correctione  sit  agendum,  videtur  aequum,  ut  capita  no- 
varum  ecclesiarum  in  Gallia,  Germania,  et  ubicunque  lo- 
corum  sunt,  eo  conferant  sese,  ut  monitis  correction  em 
8uis  juvent,  et  de  controversis  suis  dogmatibus  disceptent. 
Spesque  est  fore,  ut  Sanctus  Spiritus  verae  auctor  unita- 
tis  et  pacis,  quemadmodum  in  alils  conciliis  in  ejus  no- 
mine congregatis  adfuit  et  fidei  controversias  di remit  ma- 
gnas,  ita  in  hoc  quoque  adsit  et  dissidia,  quae  in  prae- 
aentia  terrarum  permiscent  orbem,  componat.  Quod  si 
novarum  ecclesiarum  hominibus  haudquaquam  placeret  de 
dogmatibus  suis  ex  inajore  totius  concilii  sufFragiorum  nu- 
mero  decemi,  in  promptu  est  via,  quae  in  concilio  Fer- 
rariensi  et  Florentino  sub  Eugenio  Quarto  est  inita,  quum 
Graeci  Latinis  reconciliati  sunt,  totidem  utrimque  constitu- 
tis,  qui  absque  suffragii  latione,  sanctarum  scripturarum  inter 
»e  doctorumque   locos  ac  ratiouum   momenta  expenderent. 

Securique  sint  novarum  ecclesiarum  homines,  bene  se 
acceptum  iri  et  humaniter  ante  postque  consensionem.  Pro 
qua  equidem  vel  centies,  si  toties  possim,  mori  non  ab- 
nuam.  Atque  hoc  pacto  ex  dissidii  malo  emendationis  in 
ecclesiae  capite  ac  membris  bonum  existeret. 


3.  Commentarius,  ire  templa  haeretlcis  ooncedantur,  admonens. 

(Sachinii  Hist.  Soc.  Jesu  P.  II.  I.  6.  n.  3288.) 

Quum  a  multis  saeculis  Christi  fidem  complexa  Gallia 
catholicae  Romanae  ecclesiae  perpetuo  adhaeserit,  et  nova 
nunc  ei  obtrudatur  religio,  quae  se  a  Romana  segregat, 
videndum    etiam  atque   etiam   est,    recipienda    sit  necne. 


*  Hippolyto  Estensi,  cardinal!  Ferrariensi. 


Digitized  by  VjOOQIC 


106  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Nam,  quoniam  nonnisi  una  est  fides,  una  religio  sancta, 
una  ecclesia,  profecto  altera  harum  religionum  falsa  est, 
vel  nova  vel  vetus.  Si  nova  falsa  est,  nulla  relinquitur 
earn  sequentibus  via  salutis;  si  vetus,  populi  igitur  reges- 
que  priores  aberrarunt  omnes  ac  periere  exitio  sempitemo. 

Quis  autem  non  videt,  quanti  negotii  sit  majores  om- 
nes, non  solum  e  populo,  sed  antistites  regesque,  quorum 
multi  coluntur  in  Sanctis,  de  caelo  quodammodo  detrahere 
et  damnare?  Erit  ergo  prudentissimae  reginae,  tantam 
in  regno  conversionem,  rege  pupillo,  nequaquam  pati.  Kec 
vero  e  concilio  regio  suadere  id  quisquam  debet,  ne  sci- 
licet quum  necessitas  nulla  sit,  quae  moram  non  ferat^ 
regis  pueritiae  videatur  illusura;  cui  non  paternum  avitum- 
que,  sed  novitium  quoddam,  praecipiti  lictum  prolatumque 
consilio  traderetur  regnum.  Quippe  eorum,  qui  templa  pe- 
tunt,  doctrina  non  modo  ea  non  est,  quam  adhuc  secuta 
est  Gallia,  sed  illi  plane  contraria,  multisque  damnata  con- 
ciliis  est:  in  Romano^  ac  Vercellensi*  sub  Leone  Nono  pon- 
tifice,  in  Turonensi  sub  Victore  Secundo*  et  Innocentio 
Tertio"*,  itemque  in  eo,  quod  Basileae,  quodque  Constan- 
tiae  habitura  est.  Quibus  conciliis  quum  explicata  et  tra- 
dita  sit  ecclesiae  catholicae  doctrina,  qui  sectantur  banc 
novam  illi  contrariam,  luce  clarius  est,  in  catholica  eccle- 
sia eos  non  esse.  Quare  nee  rectam  habent  fidem,  „sine 
qua",  ut  ait  apostolus,  ^impossibile  est  placere  Deo.^"  At 
iidei  subruto  fundamento,  omnes  istius  novae  sectae  ritus 
ac  cerimoniae  invisae  sunt  Deo. 

Atque  adeo  nullo  modo  concedenda  sunt  templa,  quae 
talibus  ritibus  polluantur ;  quae  sint  superstitiosae  impieta- 
tis  receptacula    et  sacrilegiorum  officinae;  sed  potius  sub- 


*  Synodus  Bomana  a.  1050  contra  Berengarii  Turonensis  errores 
de  eucharistiae  sacramento. 

"^  Synodus  Vercellensis  eodem  anno  celebrata. 

'  Synodus  Turonensis  a.  1054  contra  dictum  Berengarium. 

*  Intelligi  videtur  synodus  oecumenica  Lateranensis  IV.  sub  Inno- 
centio III.  a.  1215,  quae  cap.  1.  inter  alias  doctrinam  catholicam  de 
rtranssubstantiatione^  contra  Catharos  confirmat.  Mansi  XXII,  982. 

"  Hebr.  11,  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIII.  Contra  haereticos  Galliae  perturbatores.  107 

trahenda  illis  materia  est,  per  quam  majestatem  divinam 
violent  iramque  ejus  in  totum  regnum  concitent.  Et  quam 
possit  celerrime  excidenda  radicitus  tantae  pravitatis  se- 
mina  sunt. 

Atqui  terapla  permittere,  quid  est  nisi  publice  ac 
palam  haec  scelera  fovere  atque  alere? 

Aliae  haereses  conciderunt  per  sese,  quum  populus  pu- 
blice nonnisi  catholicos  audiret  exhortatores,  nonnisi  catho- 
licos  spectaret  ritus.  Compertumque  usu  es^  diutius  vi- 
guisse  eas,  quae  loca  publica  et  eonciliabula  habuerunt; 
iisque  ademptis  paulatim  resipuisse  etiam  deceptos.  Ita- 
que  si  certa  sedes  et  quasi  arx  hisce  nunc  hominibus, 
quorum  liaud  pauci  errore  abducti  sunt,  detur,  in  eorum 
quoque  perniciem  cedet,  quibus  hie  ad  sanitatem  recessus 
adimetur,  et  pertinaciae  propugnacula  et  alimenta  errorum 
tribuentur. 

Nee  vero  quisquam  pacis  nomine  perque  minoris  in- 
eommodi  speciem  indulgendura  hoc  dixerit;  contra  enim 
prorsus  eveniret. 

Quippe  quanquam  baud  pauci  factionis  hujusce  sunt, 
multo  tamen  sunt  catholici  et  numero  et  genere  superiores. 
Neque  tam  indulgentia  haec  grata  illis,  quam  invisa  his 
foret.  Nee  prudentia  fert,  ut  placeas  deteri6ribus,  irritare 
meliores  potentioresque,  qui,  si  qua  demum  desperatio  ad 
novas  res  consternarit,  periculosius  tumultuentur.  At  enim 
etiam  novatores  hi  turbas  tempestatesque  maximas  excita- 
runt.  Excitavere  enim  vero  plus  satis.  Invasere  urbes 
totas,  exturbavere  catholicos  viros,  feminas  Deo  sacras 
religiosis  ejecere  adytis,  incendere  ac  diripuere  templa; 
etiam  lacerare  sacras  imagines,  cruces  infringere,  concul- 
care  divinissimum  Christi  Domini  corpus  ausi  sunt,  praeter 
latrocinia  et  caedes  et  genera  omnia  barbarae  immanitatis. 
At  haec,  impunitatem  inter  initia  nacti,  furtim  aggregatis 
ad  sua  consilia  niultis  insaniae  sociis,  ausi  sunt.  Quid  ergo 
fiet,  si  publica  auctoritate  vires  nanciscantur,  et,  copia 
templorum  facta,  gratiam  ad  se  stare  prindipum  credant? 
Quid  contra  haec  catholici?  Sine  dubio  baud  ferentes  in- 
dignitatem,   ad  haec  jure  veriti  solicitique,  ne,  si  istorum 


Digitized  by  VjOOQIC 


108  Vota  ad  concilium  Tridentinara  pertinentia. 

opes  corroborentur,  eas  contra  se  expromant^  et  facultates 
ac  templa  (quae  sunt  consueta  haereticis  facta)  per  vim 
eripiant;  ad  arma  ac  manus  venient.  Atque  ita,  quod 
pacis  credebatur  fore  tessera,  id  erit  classicum  belli,  meri- 
toque  forraidari  seditiones  poterunt  ac  bella  civilia.  Ac 
proinde  templorum  his  condonatio,  fraus  et  crimen  est  vio- 
latae  majestatis,  non  Dei  modo,  sed  christianissimi  etiam 
regis. 

Quippe  ad  banc  diem  id  regnum  popularium  amore 
adversus  regem  suum,  fide,  obsequio  potentissimum  et  in- 
expugnabile  semper  fuit.  Sed  post  baec  discordiae  civiles 
attererent  enervarentque  ejus  opes.  Religionis  dissidium 
dissidia  parit  animorum.  Istine  ut  regem  unquam  religio- 
nis alienae  bona  fide  ament?  lllud  potius,  ut  suae  facti 
onis  habeant  principem,  adnitentur.  Igitur  hac  ratione 
fides,  qua  regna,  ut  nervis  corpora,  continentur  ac  vigent, 
tollitur.  Quid  turn  si  forte  extemus  hostis  ingruat?  Nonne 
multis  modis  regnum  patebit  injuriae?  Nee  opinandum 
est,  posse  parti  utrique  fieri  satis.  Vetat  id  ea  causa,  ob 
quam  Christus  dixit,  neminem  duobus  servire  dominis 
posse.  lllud  magis  timendum  est,  ne  regnum  in  se  divi- 
sum  desoletur;  idque  eo  metuendum  est  etiam,  quod  si 
adhuc,  quamdiu  in  religione  avita  pei-stitit,  protexit  illud 
semper  et  fovit  Deus,  posthac,  si  deseratur,  deseret.  Quod 
Orientis  imperio  miserum  magis,  quam  miserandum  in  mo- 
dum  videmus  factum,  nimiumque  multis  provinciis.  Ut 
jam  minus  mirum  sit ,  quod  sacrae  litterae  narrant  de 
Israelitica  gente,  quam  Deus  ob  religionem  desertam  As- 
syriis  Chaldaeisque  praedam  dedit. 

Veterum  imperatorum  ac  principum  maxirae  commen- 
dati  clarique  templa  haereticis  non  dedere,  sed  abstulere. 
Ita  Constantinus  primus ,  ita  Theodosius ,  ita  Marcia- 
nus.  Ab  horum.  exemplis  christianissimae  reginae  degene- 
randum  non  est,  nee  committendum,  ut  quanta  cum  laude 
facta  eorum  memorantur,  tanta  cum  infamia  posterorum 
historiae  ac  litterae  aeternis  temporibus,  si  quid  indignum 
nunc  committatur,  canant. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIII.  Contra  haereticos  Galliae  perturbatores.  109 

.  Ipsi  (Deus  immortalis)  haeretici  in  iis,  quae  per  in- 
juriam  invasere  locis,  si  quia  catholicum  usurpet  eultum, 
in  enm  severe  animadvertunt;  et  nos  non  antiquis  modo 
imperatoribus ,  sed  etiam  nequissirais  hisce  turbatoribus 
nequiores  erimus  facileque  domicilium  dabimus  impietati, 
quum  ipsi  nullum  pietati  velint  esse,  sed  obstinate  earn  ex 
regionibus,  quas  invadunt,  expellant?  Sinemusque  eos  ad 
superstitionem  hodie  enatam  tuendam  audaciores  esse,  quam 
simus  nos  ad  obtinendam  avitam  pietatem  ac  veram  con- 
stantes?  Ne  quidquam  dein  principes  excidere  malum,  in- 
cendiumque  conentur  extinguere,  si  per  indulgentiam  tem- 
plorum  corroborari  nunc  sinant  ac  spargi.  Licentia,  quae 
praedicatur,  catervas  ad  se  magnas  pelliciet,  nee  agitare 
isti  ac  ventilare  cessabunt  flammam;  donee,  si  quo  modo 
queant,  redigant  omnia  in  cineres,  et  Angliae  Saxoniaeque 
et  aliis  septemtrionis   provinciis  Galliam   similem    faciant. 

Denique,  si  templorum  potestas  fiat,  innumerabiles 
animas  ea  res  a  via  salutis  abducet;  et  tamen  gravissime 
comminatur  Christus  ei,  qui  vel  uni  e  miilimis,  qui  in  se 
credunt,  ruinae  causam  objecerit.  Injuria  fiet  episcopis, 
quorum  e  ditione  ereptis  quamplurimis  turn  res  et  aucto- 
ritas  concidet,  turn  potestas  ac  minae  contumacibus  ludi- 
brio  erunt.  Permanabit  ad  externa  regna  e  pernicioso 
exemplo  velut  contagione  calamitas;  quantoque  hujus  regni 
amplior  auctoritas,  vis  ac  dignitas  est,  tanto  erit  pernicies 
major  latiusque  fundetur. 

Injuria  fiet  oecumenicae  synodo,  quae  maxime 
hujus  rogatu  regni  convocata  Tridentum  est.  Id  enim 
re  factoque  comprobaretur,  de  quo  ut  cognoscant  ac  sta- 
tuant,  ex  omni  christiano  orbe  antistites  ac  viri  sapien- 
tissimi  convenere. 

Ad  extremum  grave  vulnus  universae  catholicae  in- 
fligeretur  ecclesiae,  a  qua  tam  praecipuum  ac  nobile  ab- 
scindi  membrum  inciperet.  Gravis  iraponeretur  plaga  apo- 
stolicae  sedi,  si  contra  eam  converteret  se  christianissiraum 
hoc  regnum,  cujus  principes  turbulentis  temporibus  semper 
ei  perfugio,  auxilio,  propugnaculo  fuerunt,  cujusque  maje- 
statem  et  auctoritatem  armis  ac  virtute  Gallica    immortali 


Digitized  by  VjOOQIC 


110  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

cum  sua  gloria  tutati  sunt.  Eoque  videretur  absurdius  in 
regni  viscera  sedis  apostolieae  hostes  inducere,  recordan- 
tibus  jusjurandum,  quo  ex  una  parte  suo  regnique  nomine 
Carolus  Magnus  et  Galli,  ex  altera  Adrianus  pontifex  hoc 
nomine  primus  et  Romani  super  divi  Petri  sanctum  altare 
aeternum  foedus  et  amicitiam  pacti  sunt,  adjecta  condi- 
tione,  ut  alterius  partis  hostes  et  alterius  essent.^ 

Quid?  quod  qui  in  christianis  principibus  sectis  fa- 
vere,  gravissiraa  etiara  inter  mortales  lucre  supplicia?  Alii 
ab  inimicis  trucidati  sunt,  alios  jugularunt  sui,  alios  re- 
pentina  mors  oppressit  in  flore  aetatis,  ac  plurimum  Deus 
etiam  a  stirpe  imperia  eorum  ad  alios  transtulit;  ut  satis 
testimonio  sunt  Valens  imperator,  Anastasius,  Constantius, 
Leo,  Theodoricus  aliique  permulti. 

Quamobrem  omnibus  circumspectis,  nee  ad  Dei  glo- 
riam,  nee  ad  dignitatem  amplitudinemque  christianissimi 
regis,  nee  ad  commune  regni  bonum,  nee  ad  totius  ca- 
tholicae  ecclesiae  rationes  expedit,  ut  regina  templis  con- 
cessis  tantam  rerum  commutationem  permittat;  sed  ut  ad 
tollenda  doctrinae  dissidia  et  morum  corruptelam,  vel  ad 
apostolicam  sedem  istos  rejiciat,  Ludovici  impcratoris  et 
Galliarum  regis  exemplo,  qui,  per  legates  a  Micha^le  Con- 
stantinopolitano  imperatore  de  habendis  necne  in  templis 
imaginibus  sacris  consultus,  ad  Romauum  pontilicem,  ad 
quem  norat  talia  pertinere  negotia,  rem  detulit^;  vel  certe 
Tridentino  concilio,  banc  ob  causam  praecipue  repe- 
tito,  causam  permitti  integram  curet. 


*  Videlicet  quum  Carolus  a.  774  post  captam  Paviam  Romam  venit 
titoloque  patricli  omatus  est. 

^  De  hac  legatione  Michaelis  Balbi  ad  Ludovicom  Pium  imperato- 
rem  (a.  824),  quae  deinde  ad  Eugenium  IL  papam  migraTit,  vide  Hefele 
Oonciliengeschichte  2.  edit  IV,  41. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX. 
De  indulgentiis  quaestiones  quinque. 


Responsiones  ad  dubia  ex  mandato  Pii  papae  IV.  proposita. 

Quaestiones  de  indulgentiis  propositae  a  Pio  papa  IV. 

1.  Quae  causa  dicatur    magna  pro  danda  indulgentia 
plenaria. 

2.  Quibus   verbis    debeant    concedi    indulgentiae    pro 
<iefunctis. 

3.  Quid   agendum   sit  de  jam    concessis   indulgentiis. 

4.  An  verba   ilia    d^   injunctia  ponitentiis   apponi    de- 
beant in  concedendis  indulgentiis. 

5.  Quid  de  indulgentiis,  quae  conceduntur  coronis. 


Ill°»«  ac  R™«  Doraine, 

Quia  non  potest  quis  ad  rem  respondere  nisi  prius 
intelligat  mentem  interrogantis,  ego  responsurus  ad  quae- 
stiones de  indulgentiis  de  mandato  SS™^  D.  N.  nobis  pro- 
positas,  dicam  in  primis,  quam  conjiciam  esse  mentem 
-ejusdem  SS"**  in  hac  jussione,  deinde  vero  ad  singulas  quae- 
stiones breviter,  quantum  res  patitur,  respondebo. 

1.  Puto  igitur  SS""™  nosse,  se  habere  potestatem  con- 
<5edendi  indulgentias,  nosse  etiam.  illam  potestatem  se  ac- 
cepisse  in  aedificationem  et  non  in  destruetionem.  Idcirco 
jussit,  quae  nobis  proposita  sunt,  a  theologis  discuti,  ut 
inde  constet,    quomodo  uti  debeat  clavibus.     Hue  accedit, 


Digitized  by  VjOOQIC 


112  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertiuentia. 

quod  concilium  Tridentinum  sess.  25.  in  decreto  de 
indulgentiis  decernit,  toUendos  esse  abusus  ex  indiscreta 
concessione  indulgentiarum  ortos^;  ac  proinde  cupit  for- 
tassis  SS™"%  ut  in  aliis  rebus,  ita  in  hac  concilium,  quod 
confirmavit,  executioni  mandari.  Ex  quo  constat, 
quaestiones  nobis  propositas  ad  politiam  et  oeconomiara 
ecclesiasticam  pertinere,  et  non  ad  dogmata  vel  specula- 
tiones,  sed  ad  praxim  potius  et  prudentiara,  ob  idque 
responsiones  non  debere  esse  dogmaticas  vel  metaphysi- 
cas,  sed  quae  praxim  potius  ostendant  et  rationem,  absque 
Dei  ofFensa  et  scandalo  utendi  clavibus  in  concedendis 
indulgentiis.  Quare  et  ego  omissis  superfluis  speculationi- 
bus  practice  nitar  respondere  propositis  dubiis. 


Quaestio  I. 

2.  Prima  quaestio  est:  Quae  causa  dicatur  magna  pro 
danda  indulgentia  plenaria. 

Respondeo,  quod  meo  judicio  non  hie  quaeritur,  quae 
causa  dicatur  magna  ad  conferendam  indulgentiam  plena- 
riam  ad  hoc  solum,  ut  indulgentia  concessa  valeat,  sed  ad 
hoc  potius,  ut  recte  et  absque  peccato  et  ad  aedificationem 
indulgentia  concedatur;  ea  enim  videtur  esse  mens  summi 


*  Verba  synodi  sunt:  „ln  his  i indulgentiis). taraen  concedendis  mo- 
derationem  jnxta  veterem  et  probatam  in  ecclesia  consuetudinem  ad- 
hiberi  cnpit,  ne  nimia  facilitate  ecclesiastica  disciplina  enervetur  Abu- 
sus vero,  qui  in  his  irrepserunt  .  .  correctos  cupiens,  praesenti  decreto 
generaiiter  statuit,  pravos  quaestus  omnes  pro  his  consequendis,  unde 
plurima  in  christiano  popuio  abusuum  causa  fluxit,  omnino  abolendos 
esse  Ceteros  vero,  qui  ex  superstitione,  ignorantia,  irreverentia  aut 
aliunde  quomodocunque  provenerunt  .  .  mandat  omnibus  episcopis,  nt 
diligenter  quisque  bujnsmodi  abusus  ecclesiae  suae  coiligant  eosque  in  prima 
sjnodo  provinciali  referant,  ut  aliorum  quoque  episcoporum  sent^ntia 
cogniti  statim  ad  summum  Romanum  pontificem  deferantur,  cujus  auc- 
toritate  et  prudentia,  quod  universali  ecclesiae  expediet,  statuatur,  ut 
ita  sanctarum  indulgentiarum  mnnus  pie,  sancte  et  incorrupte  omnibus 
fidelibus  dispensetur."  Sess.  26.  Decretum  de  indulg.  Of.  Sess.  21.  de 
reform,  cap.  9. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indulgentiis.  Qnaestio  I.  113 

pontiticis.  Quare  dicerem  in  genere,  earn  esse  magnam 
causam  ad  indulgentiam  plenariam  concedendam,  quae  vel 
aequat  vel  superat  damnum,  quod  indulgentia  sine  causa 
concessa  inferret.  Nam  quum  lex  Dei  sit,  ut  peccator,  qui 
post  baptismum  peccavit,  dum  resipiscit,  culpa  et  poena 
aetema  culpae  debita  gratis  remissa,  poenas  temporales 
hie  vel  in  future  saccule  luat  (ex  qua  ordinaria  lege  se- 
quitur  honor  justitiae  Dei,  quam  cum  misericordia  miscet 
in  justificatione  peccatoris  post  baptismum;  sequitur  etiam 
utilitas  ecclesiae,  quia  ilia  via  plus  cavet  peccata  et  occa- 
sionem  habet  compatiendi,  ut  et  conglorificetur) ,  sequitur 
plane,  quod  indulgentia,  quum  dispensatio  sit  hujus  legis 
ac  proiude,  ut  dicitur,  vulnus  juris,  si  sine  causa  fit 
eonvenienti,  et  honori  Dei  derogat  et  ecclesiae  utilitati. 
Quapropter  ea  in  communi  loquendo  censenda  est  causa 
magna,  quae  jam  dictum  vulnus  resarcit  et  compensat, 
<Jum  cedit  in  tantam  vel  majorem  Dei  gloriam  quam  ces- 
fiura  fuisset  toleratio  poenae,  a  qua  indulgentia  liberat. 

3.  Quae  autem  sit  jam  dicta  magna  causa,  duplici  via 
investigari  potest.  Prime  ex  judicio  ipsius  summi  ponti- 
ficis.  Nam  quum  Dominus  non  obliget  ilium  ad  impossi- 
bile  nee  cogat  causam  praecisam  divinare,  ilia  censenda 
est  causa  magna,  quam  ipse  seclusis  affectibus  et  consultis 
consulendis  talem  esse  judicat.  Neque  enim  adstrictus  est 
ad  suscipiendam  banc  vel  illam  opinionem,  mode  proba- 
bilem  ipse  sequatur,  quum  potius  illius  sit,  judicare  aliorum 
judicia  et  corrigere  aliorum  opiniones,  si  a  vero  et  recto 
devient.  Secunda  via  investigandi  hujusmodi  causam  est 
ex  probate  usu  praecedentis  ecclesiae,  qui  ex  historiis 
ecclesiasticis  est  investigandus.  Quia  enim  sancti  et  sa- 
pientes  patres,  si  melius  scivissent  (ut  dicebat  Am'brosius), 
melius  facerent,  ilia  censenda  est  causa  magna  indulgentiae 
plenariae,  pro  qua  ipsi  indulgentias  hujusmodi  conces- 
serunt.  Cujus  perspicuitatis  gratia  aliqua  exempla  sub- 
jiciam. 

Causa  igitur  magna  imprimis  est  causa  fidei,  et  ideo 
indulgentiam  plenariam  concessit  Innocentius  III.  euntiljus 
-ad    bellum   contra    infideles,    ut  patet  ex  bulla  Innocentii 

L»Inez,  Vota  Tridentina  etc. 


Digitized  by  VjOOQIC 


114  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

de  ipsa  expeditione.^  Eandem  concessit  Alexander  III.  in 
tertio  concilio  oecumenico  Lateranensi  cap.  XXVII.  obe- 
untibus  in  bello  contra  haereticos.*  Eandem  dicunt  posse 
concedi  patres  Basilienses  pro  eis,  qui  capiunt  haeretico& 
vel  brachium  seculare  contra  ipsos  porrigunt,  vel  si  id 
non  possunt,  eos  e  terris  suis  pellunt,  ut  ex  epistola  VII. 
eorundem  Basiliensium  constat.^  Qui  etiam  concessere  in- 
dulgentiam  plenariam  certam  eleemosynara  facientibus  ad 
expensas  faciendas  in  reductione  Graecorum,  quam  illi 
moliebantur,  ut  constat  ex  eadem  epistola.^  Assistentibu* 
quoque  concilio  generali  concessa  est  indulgentia  plenaria^ 
ut  patet  ex  concilio  Constantiensi  Sess.  XLV.^  et  ex  Ba- 
siliensi  Sess.  XXIV.  ^  et  XLV^.  Pro  indictione  quoque  vel 
continuatione  concilii  Tridentini  merito  concessae  sunt  in- 
dulgentiae    plenariae    a    variis    pontificibus.^    In    discessu 


»  Cf.  ex.  gr  Regestorum  Innoc.  III.  lib.  1.  ep.  302  (Potth.  nr.  320) 
incipiens:  ,.Plorans  ploravit."  Migne  P.  L.  214,  263.  In  ea  bulla 
legitur:  ., Omnibus  autem  qui  propter  hoc  (scil.  expeditionem  sacram) 
in  persona  propria  laborabunt.  de  Dei  et  apostolorum  ejus  Petri  et  Pauli 
QMctoriteLte  con^si,  plenam  peccatorum  suorunif  de  quibus  cordis  et  oris- 
es^erint  poenitentiam,  veniam  indulgemus.  Caeteros  vero,  qui  ad  opus 
hujusmodi  exequendum  aliqua  de  bonis  suis  forte  contulerint  juxta  mu- 
neris  quantitatem  et  praecipue  juxta  devotionis  aflfectum,  remissionis 
hujus  participes  esse  censemus  " 

*  Mansi  XXII,  232:  „Qui  auteiii  in  vera  poenitentia  ibi  (in  pugna. 
contra  Catharos  aliosque  haereticos)  decesserint  et  peccatorum  i^idulgeH- 
tinm  et  fnictum  mercedis  aetemae  se  non  dubitent  percepturos.  Nos 
etiam  de  misericordia  Dei  et  beatorum  apostolorum  Petri  et  Pauli  auc- 
toritate  confisi  fidelibus  christianis,  qui  contra  eos  (Catharos  haereticos) 
arma  susceperint  et  ad  episcoporum  sen  aliorum  praelatorum  consilium 
ad  eos  certaverint  expugnandos,  biennium  de  poenitentia  injuncta  re- 
lax amus  '' 

*  Responsio  s.  synodi,  quod  possit  concilium  concedere  indulgentias- 
plenarias  pro  unione  Graecorum.     Monsi  XXII,  286. 

*  L.  c. 

^  Videatur  bulla  Martini  V.  in  sessione  cit.  promulgata,  Mansi 
XXVIl.  1199. 

«  Mansi  XXIX,  128. 

'  Potius  quae  post  sess.  XLV.  in  actis  invenitur  epistola  concilii 
anni  1439  hue  pertinet.    Mansi  XX  fX,  222. 

*  Cf.  supra  p.  3.  n.  1. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indalgentiis.  Quaestio  L  115 

quoque    concilii    concessa   est  indulgentia  plenaria  in  con- 
cilio  Lateranensi  ultimo  Sess.  XII.  ^ 

4.  Magna  quoque  necessitas  ecclesiae  ob  varias  persecu- 
tiones  instantes  vel  imminentes  causa  est  magna  indul- 
gentiae  plenariae,  ut  dicunt  Basilienses  dicta  epistola  VII. 
et  ut  constat  ex  epistola  s.  Cypriani  ad  Cornelium  papam.* 
Nam  quum  decrevisset,  longas  poenitentias  imponere  lapsis, 
qui  fidem  in  persecutione  negaverant,  imminente  nova 
persecutione  sententiam  mutavit  et  poenitentias  illis  rela- 
xavit  et  ad  communionem  eos  admisit.  „Ne  igitur  (inquit) 
ore  nostro,  quo  pacem  negamus,  quo  duritiam  magis  hu- 
manae  crudelitatis,  quam  divinae  et  paternae  pietatis  oppo- 
nimus,  oves  nobis  commissae  a  Domino  reposcantur,  placuit 
nobis,  Sancto  Spiritu  suggerente  et  Domino  per  visiones 
multas  et  manifestas  admonente,  quia  hostis  nobis  immi- 
nere  praenuntiatur  et  ostenditur,  colligere  intra  castra  mi- 
lites  Christi,  et  examinatis  singulorum  causis  pacem  lapsis 
dare,  imo  pugnaturis  arma  suggerere;  quod  credimus 
vobis  quoque  paternae  raisericordiae  contemplatione  placi- 
turum." 

Augmentum  etiam  devotionis  et  cultus  notabile  in 
aliquo  loco  causa  potest  esse  indulgentiae  plenariae.  Quam 
creditur  Christus  Dominus  concessisse  beato  Francisco  pro 
iis,  qui  quotannis  in  die  assumptionis  beatae  et  gloriosae 
virginis  ejus  templum  prope  Asisium  visitarent.^  —  Refectio 
quoque  pontium  et  exustarum  villarum  putatur  causa  suffi- 
ciens  indulgentiae  plenariae  a  Basiliensibus. 

Reformatio  et  pax  ecclesiae,  quum  vere  cedat  in  ma- 
gnam  gloriam  Dei  et  ecclesiae  utilitatem,  vere  magna  causa 
est  indulgentiae  plenariae.    Ac  proinde  potentia  media  ad 


'  Bulla  Leonis  X.  apud  Harduin.  Coll.  cotic.  IX,  1861. 

^  Epistola  synodica  ex  concilio  II.  Carthag.  sub  S.  Cypriano  in 
causa  schismaticorum  Felicissimi  et  Novatiani  c.  5.,  Migne  P.  L.  3,  860. 

*  Indulgentia  sic  dicta  Portiunculae  olim  Calendis  Augusti,  nunc 
pluribus  in  regionibus  dominica  1.  Augusti  lucranda.  Cf.  Bened.  XIV. 
De  synodo  dioecesana  lib.  IH.  c.  18.  Acta  SS.  Bolland.  4.  Oct  Anal. 
P.  UI. 

8* 


Digitized  by  VjOOQIC 


116  Yota  ad  concilium  Tridentinom  pertinentia. 

hanc  reformationem  causa  etiam  sunt  indulgentiae.  Qualia 
sunt  praesertim  frequentia  usus  sacramentorum^  confessiones 
et  communiones,  frequentes  orationes  et  carnis  mortifica- 
tiones,  devotae  et  longae  peregrinationes  praesertim  in 
Hierosolymam  et  ad  limina  apostolorum  Petri  et  Pauli  et 
8.  Jacobi  et  similia  pia  loca.  —  Quiniino  parvae  in  se 
causae^  si  magnis  conjunctae  sint  vel  ad  raagnas  referantur, 
causa  sunt  sufiiciens  ad  indulgentiam  plenariam.  Quales 
sunt  visitare  templum  s.  Petri  in  anno  jubilaei,  suscipere 
benedictionem  papalem  in  die  paschatis;  quae  licet  parvi 
laboris  in  se  sint^  tamen  quia,  qui  ilia  praestant,  prote- 
stantur  unitatem  ecclesiae  sub  uno  pastore  Christi  vicario 
(quae  unitas  in  maximum  honorem  Dei  cedit  et  maximam 
ecclesiae  utilitatem,  quum  maxime  juvet  vinculum  charitatis 
et  obedientiae) ,  ideo  merito  illis  conceditur  plenaria  in- 
dulgentia. 

5.  Ex  jam  dictis  ergo  et  similibus  causis  conjici  potest, 
qualis  habenda  sit  magna  causa  plenariae  indulgentiae.  Circa 
quam,  ut  tandem  concludam,  duo  libet  adnotare. 

Alterum  est,  quod  causa  indulgentiae  non  solum  est 
opus  illud  pium,  quod  imponitur  tanquam  medium  vel  con- 
ditio requisita  ad  lucrandam  indulgentiam,  sed  omnia  po- 
tius  bona,  quae  ex  illo  resultant  vel  cum  illo  conjuncta 
sunt.  Nam  absque  dubio  posset  pontifex  absque  hoc,  quod 
imponeret  aliquod  novum  opus,  concedere  plenariam  in- 
dulgentiam vel  ob  egregia  opera  facta,  vel  ob  ea  quae 
probabiliter  exspectantur  facienda,  si  concedatur  indulgentia. 
Non  enim  est  dubium ,  quod  si  aliquis  imperator  vel  rex 
strenue  pro  ecclesia  pugnasset  contra  haereticos  vel  in- 
fideles,  posset  illi  pontifex  intuitu  jam  facti  operis  conce- 
dere plenariam  indulgentiam  absque  novi  operis  imposi- 
tione;  eandemque  posset  illi  concedere  si  simile  opus  spe- 
raretur,  ilia  concessa.  Et  ideo  non  tam  bujusmodi  opera 
d%  novo  imposita  quam  illis  annexa  consideranda  sunt  tan- 
quam causa  indulgentiarum.  Ubi  etiam  advertendum,  quod, 
quum  indulgentia  omnibus  conceditur,  causa  debet  esse  etiam 
omnibus  communis ;  ubi  paucis  vel  uni,  itidem  causa  corn- 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indnlgentiis   Quaestio  II.'  117 

munis   llHs   paucis   vel  uni,    ut  causae  effectus  respondeat 
vel  proportionetur. 

Alteram  notandum,  quod-occurrebat,  est  quod,  quum 
eadem  res  uno  tempore  magis  expediat  quam  altero,  ha- 
benda  est  ratio  temporis  in  indulgentiis  concedendis.  £t 
in  primitiva  quidem  ecclesia,  in  qua  canones  poeniten- 
tiales  in  usu  erant  et  Christiani  ferventiores  erant  in  ex- 
plendis  poenitentiis,  non  opus  erat  larga  manu  praelatorum 
in  concedendis  indulgentiis.  In  posterum  vero,  in  ecclesia 
abolitis  canonibus  poenitentialibus  et  fidelibus  jam  remissis 
et  horrentibus  poenitentiam,  vel  opus  esset  eos  derelinquere 
eorum  spreta  salute,  vel  ne  calamus  conquassatus  confrin- 
gatur  et  linum  fumigans  extinguatur,  juvandi  sunt  etiam 
per  indulgentias.  Atque  ita  putarim,  minorem  causam 
esse  magnam  ad  hoc,  quod  hoc  tempore  concedatur  in- 
dulgentia  plenaria,  quam  olim.  Et  haec  dixerim  ad  quae- 
stionem  primam. 


Quaestio  II. 

6.  Ad  secundum  dubium,  quo  quaeritur,  qidbus  verbis 
debeat  concedi  indulgentia  pro  defunctis,  respondeo,  merito 
in  hoc  dubio  supponi,  ecclesiam  quidem  posse  indulgen- 
tiam  defunctis  concedere;  quia  licet  claves  ecclesiae  Petro 
et  successoribus  ejus  collatae  non  ita  se  extendant  ad  de- 
functos,  ut  vi  clavium  possint  illis  sacramenta  ministrari, 
tamen  omnino  potestas  ecclesiastica,  Petro  et  successori- 
bus ejus  coUata,  se  extendit  aliquo  modo  ad  defunctos  sive 
directus  ille  modus  sit,  sive  indirectus,  de  quo  non  con- 
tendo. 

Quod  autem  id  ita  sit,  constat  tam  patrum  traditione 
quam  ratione  manifesta  ex  ilia  deducta. 

7.  Dionysius  igitur  Areopagita  De  ecclesiastica 
hierarchia  ait :  „Quaenam  vero  de  hujusmodi  prcce,  quam 
super  defuncto  peragit  praesul,  ex  divinis  ducibus  nostris 
traditio  pervenit  ad  nos,  operae  pretium  est  ut  dicamus. 
Venerandus  antistes,   ut  scriptura  ait,    interpres   est  judi- 


Digitized  by  VjOOQIC 


118  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

ciorum  divinoruin.  Angelus  enim  Domini  exercituum 
est.  Didicit  igitur  de  scripturis  diviDitus  traditis,  ut  his  qui 
pie  vixerunt,  lucidissima  divinaque  vita  pro  raerito  ab  ae- 
quissimis  lancibus  redditur,  non  recordante  divina  boni- 
tate  per  summam  clementiam  maculas^  quae  illis  ex  hu- 
mana  infirmitate  adhaeserunt.  Nullus  enim,  inquit,  est 
mundus  a  labe.  Tota  quidem  novit  pontifex  promissa  a 
Sanctis  eloquiis;  petit  autem  ea  fieri  donarique  praemia 
sacra  eis,  qui  pievixerunt,  simul  quoque  seipsum  ad  imi- 
tationem  Dei  benignus  formans  et  aliorum  dona  quasi  pro- 
priasexpetensgratias;  neque  ignorans,  veras  repromissiones 
futuras,  praesentibus  etiam  aperte  demonstrat,  quod  quae 
ab  eo  sacro  Jure  postulantur,  omnino  illi  consequentur,  qui 
in  vita  divina  consummati  sunt.  Neque  enim  unquam 
peteret  pontifex,  divinae  justificationis  praedicator,  quae 
Deo  sciret  non  esse  gratissima  et  quae  largiturum  se  ille 
nequaquam  promisisset.  Quocirca  profanis  vita  functis  non 
ista  precatur,  non  modo  quia  in  hoc  proprium  desereret 
ordinem  et  aliqua  pontificalis  officii  praesumeret  a  divino 
Spiritu  nequaquam  agltatus,  vertim  quia  et  indigne  orans 
non  exaudiretur,  atque  ad  ipsum  illud  non  immerito  dice- 
•  retur  eloquium  justitiae  plenum :  ,Petitis  et  non  accipitis, 
quia  male  petitis^^  Postulat  itaque  sanctus  antistes,  quae 
sunt  promissa  divinitus  atque  accepta  Deo,  et  quae  lar- 
gienda  non  ambigit,  una  et  divinum  ac  benignum  habitum 
praeferens,  clementissimo  Deo  et  praesentibus  aperte  in- 
sinuans,  quibus  bonis  donandi  sunt  sancti.  Sic  enim  utun- 
tur  secernentibus  virtutibus  praesules  (quasi  interpretes 
divinarum  justificationum),  non  eorum  irrationabilibus  mo- 
tibus  sapientissima  divinitate  (ut  honeste  dixerim)  obse- 
quente  serviliter,  sed  ipsis  pro  merito  eos,  qui  a  Deo  judi- 
cati  sunt,  ministerio  suo  separantibus,  Spiritusque  SanGti 
inspirationi  obtemperantibus.  ,Accipite  enim  (inquit)  Spi- 
ritum  Sanctum,  quorum  remiseritis  peccata,  remittuntur 
eis,  et  quorum  retinueritis  retenta  sunt^;*  eique  qui  reve- 
lationes  divinas  a  Patre  summo  didicerat,  dicitur:  ,Quod- 


»  Jac.  4,  3.  «  Joan.  20,  22. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indulgentiis.  Qnaestio  II.  119 

cumque  Hgaveris  super  terrain  erit  ligatum  et  in  coelis'  etc.^ 
Sic  profecto  ille  omnisque  illi  similis  praesul,  juxta  pa- 
ternarum  justificationum  sibi  indoltas  revelationes  decla- 
rando  et  traducendo,  Deo  charos  adraittit  et  excludit 
impios."^ 

Ex  cujus  verbis  colligimus,  per  verba  ilia  Salvatoris 
^Quorum  remiseritis  peccata,  remittuntur  eis"  et  „Quod- 
cumque  ligaveris  super  terram  erit  ligatum  et  in  coelis", 
collatam  fuisse  potestatem  et  vim  discernendi  non  solum 
inter  vivos,  hos  absolvendo  et  illos  ligando,  sed  et  inter 
defunctos,  juvando  eos,  qui  in  pietate  raoriuntur,  licet  labe 
minutorum  peccatorum  infectos,  et  impios  et  profanes  ex- 
cludendo  ab  hoc  auxilio. 

Divus  etiam  Gregorius  M.  lib.  2.  Dialog,  cap.  23. 
postquam  narravit,  duas  moniales  defunctas  absolutas  fuisse 
abexcommunicatione,  introducitPetrum  loquentem:  „Mirum 
valde,  quamvis  venerabilem  et  sanctissimum  virum,  adhuc 
tamen  in  hac  carne  corruptibili  degentem,  potuisse  an i  mas 
solvere  in  illo  jam  invisibili  judicio  constitutas."  Cui  Petro 
Gregorius  respondet:  ^Numquidnam,  Petre,  in  hac  adhuc 
carne  non  erat,  qui  audi ebat:  ,Quodcumque  ligaveris  super 
lerram  erit  ligatum  et  in  coelis,  et  quae  solveris  super 
terram,  soluta  crunt  et  in  coelis*?  Cujus  nunc  vicem  in 
ligando  et  solvendo  obtinent,  qui  locum  sancti  regiminis 
fide  et  moribus  tenent.  Sed  ut  tanta  valeat  homo  de  terra, 
coeli  et  terrae  conditor  in  terram  venit  e  coelo,  atque  ut 
judicare  caro  etiam  de  spiritibus  possit,  hoc  ei  largiri  di- 
gnatus  est,  factus  pro  hominibus  Deus  caro ;  quia  inde 
surrexit  ultra  se  infirmitas  nostra,  unde  sub  se  infirmata 
est  firmitas  Dei."^  Haec  ille,  perspicue  asserens,  per  Chri- 
stum hominem  factum,  collatam  esse  homini  mortali  pote- 
statem, ut  animas  judicet. 


»  Matth.  16,  19. 

*  Paeudo-Dionysius  cap.  VIE.  De  eccl.  hierarch.  n.  6.  7.  Migne  P.  G. 
3,  562  et  679;  utrobique  tamen  aliae  versiones  latinae  ex  graeco  in- 
▼eniantur. 

»  Migne  P.  L.  66,  178. 


Digitized  by  VjOOQIC 


120  Vota  ad  ooncilium  Tridentinom  pertinentia. 

Intiocentius  item  III.  epistola  ad  abbatem  S.  An- 
dreae  de  quodam,  qui  in  itinere/  quando  Romam>  ut  ab- 
solveretur  ab excommunicatione,  petebat,  obierat,  ait:  ^Potest 
tamen  et  debet  ei  ecclesiae  beneficio  subveniri,  ut,  quum 
de  ipsius  viventis  poenitentia  per  evidentia  signa  constite- 
rit,  defuncto  etiam  absolutionis  beneficium  impendatur.  Nee 
obstat,  quod  ecclesiae  legitur  attributa  potestas  ligandi  et 
solvendi  homines  super  terram,  tamquam  non  possit  sol- 
vere et  ligare  sub  terra  sepultos,  et  quod  legitur:  ,Non 
comraunicetur  mortuo,  cui  non  est  communicatum  et  vivo'/ 
quum  etsi  communicatum  non  fuerit,  communicandum  tamen 
illi  fuisset,  quem  non  contemptus  religionis^  sed  necessi- 
tatis articulus  impedivit,  et  in  certis  casibus  a  canonibus 
deputatis  ligasse  legatur .  ecclesia  mortuos  et  solvisse.  Ut 
autem  in  uno  pariter  et  eodem  negotio  et  servemus  rigo- 
rem  et  mansuetudinem  ostendamus,  statuimus,  ut  illi  us  mor- 
tui  absolutio  a  sede  apostolica  requiratur,  qui  quum  viveret, 
a  sede  apostolica  fuerat  absolvendus.  Aliorum  autem  ab- 
solutionem  ex  praemissa  causa  caeteris  indulgemus^  a  qui- 
bus,  dum  viverent,  fuerant  absolvendi.  Absolutionis  autem 
forma  servetur,  ut  fiat  cum  poenitentiali  psalmo,  et  tarn 
oratione  dominica,  quam  alia  consueta."* 

8.  Inter  scholasticos  vero  S.  Bonaventura  non  solum 
confitetur  qualemcumque  potestatem,  sed  de  potestate  di- 
recta  ait:  „Si  quis  autem  contendat,  vicarium  Jesu  Christi 
habere  judiciariam  potestatem  super  eos,  qui  sunt  in  pur- 
gatorio,  non  est  ei  multum  improbe  resistendum,  dum  tamen 
hoc  dictet  ratio  vel  auctoritas  manifesta.  Quidquid  enim 
loquamur  disputantes  vel  etiam  praedicantes,  hoc  sana  fide 
tenendum  est,  quod  Dominus  vicario  suo  plenitudinem  po- 
testatis  contulit,  et  tantam  utique  recepit  potestatem,  quan- 
tam  decebat  homini  puro  dari;  et  hoc  ad  aedificationem 
corporis  sui,  quod  est  ecclesia.    Unde  super  hoc  non  teme- 


>  Cf.  Decretal  Greg.  IX.  c.  12.    De  sepolt  (IIL  28)* 
'  Reg.  lib.  n.  n.  61.  (Potthast  nr.  690),   Migne  P.  L.  214,  60a 
Decretal  Greg.  IX.  c.  28.  De  sent,  excom.  (V,  39). 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indnlgentiis.  Qaaestio  II.  121 

rarie  judicare,  sed  gratias  plurimas  Deo  debemus  agere."^ 
Haec  ille,  pie  et  devote  de  potestate  Bummi  pontificis 
loquens. 

9.  Praeter  praedictos  patres  sunt  rationes  efficaces  ex 
eisdem  collectae,  quae  eamdem  veritatem  probant. 

Primo  manifestum  est,  quod  ecclesia  potest  excommu- 
nicare  jam  defunctos,  et  patet  ex  tota  quinta  synodo,  et 
habetur  C.  24.  q.  2.  cap.  Sane^;  igitur  potestas  ligandi  et 
solvendi  se  extendit  ad  defunctos.  Neque  dicat  aliquis, 
per  excommunicationem  defunctorum  tantuni  privari  mor- 
luos  sepultura,  et  per  absolutionem  tantum  illis  concedi  se- 
pulchrum  ecclesiasticum,  non  vero  ligari  vel  solvi  ipsum 
spiritum;  quia,  ut  ex  quinta  synodo  constat,  magna  fuit 
controversia  inter  sapientes,  an  ecclesia  potuisset  excommu- 
nicare  defunctos,  vel  ab  excommunicatione  eos  absolvere ; 
quae  revera  nulla  fuisset,  si  tantum  esset  quaestio  de  se- 
pultura, quia  manifestum  est,  quod  idem  ecclesia  possit. 
De  vi  ergo  spirituali  erga  animam  erat  quaestio.  Et  certe 
non  potest  ecclesia  privare  animas,  quae  in  purgatorio  sunt, 
auxilio  ab  illis  proveniente,  qui  charitate  uniti  sunt.  De 
quo  David  dixit:  „Particeps  ego  sum  omnium  timentium 
te."'  Potest  tamen  privare  illas  auxilio,  quod  illis  provenit 
ex  speciali  applicatione  suffragiorum^  quam  facit  ecclesia 
pro  defunctis.  Quia,  quum  filii  ecclesiae  pastoribus  pa- 
reant^  si  aliquem  defunctum  excommunicaverint,  qui  sit  in 
purgatorio,  non  applicant  illi  sufFragia,  quae  applicassent, 
si  non  esset  excommunicatus,  et  hujusmodi  suffragia  aufert 
a  defuncto  excommunicatio,  reddit  vero  absolutio.  Si  ergo 
ecclesia  potest  excomunicare  et  absolvere  defunctos,  poterit 
ergo  concedere  illis  indulge ntias,  quia  non  minor  est  Dei 
misericordia  ad  condonandum,  quam  sit  severitas  ad  ex- 
communicandum. 


»  In  Sentent  lib.  IV.  Dist.  20.  Pars  II.  art.  1.  qu.  6.  Ed.  Paris. 
1866  torn.  VI.  p.  84.  Nota  editoris  1.  c. :  Hoc  tenet  Medina  De  Indnlg. 
c.  34.  et  35. 

*  Caput  hoc  ex  variis  locis  synodi  V.  conflatom  est. 

»  Psalm.  118,  63. 


Digitized  by  VjOOQIC 


122  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Est  tameo  verum  quod,  quia  excommunicatio  damnum 
infert,  non  potest  ecclesia  defunctum  excommunicare,  nisi 
discussa  in  particular!  ejus  causa  constiterit  eum  meruisse 
talem  excommunicationem.  Quia  tamen  indulgentia  confert 
l)eneficium,  dari  potest  etiam  non  cognita  causa  in  parti- 
culari,  quia  hujusmodi  indulgentia,  quum  ita  datur,  non 
decernitur  sententia  judiciaria,  ad  quam  proferendam  opus 
est  merita  causae  cognoscere,  quum  tam^n  pontifex  ne- 
sciat  quantitatem  poenae,  quam  animae  patiuntur.  Decer- 
nitur igitur  indulgentia  hujusmodi  sententia  extrajudiciaria; 
sicut  rex,  qui  non  potest  damnare  judicialiter  vinctum, 
incognita  ejus  causa,  potest  liberare  extrajudicialiter  omnes 
iiarceris  vinctos,  licet  ignoret  illorum  demerita,  quia  hujus- 
modi liberatio  non  fit  propter  merita  vinctorum,  sed 
civitatis. 

10.  Deinde  multi  pontifices  concesserunt  indulgentias 
defunctis,  confisi  de  misericordia  Dei  et  auctoritate  con- 
cessa  apostolis  Petro  et  Paulo,  ut  nos  experientia  vidimus 
de  modernis  pontiticibus,  et  doctores  scholastic!  referunt 
de  Paschali  II.,  Calixto  III.,  Pio  11.,  Innocentio  VIII.  Aut 
igitur  hoc  jure  fecerunt,  et  ita  potestas  ad  defunctos  ex- 
tenditur,  vel  errarunt  ita  decernentes,  et  hoc  dici  non  po- 
test. Quia  quum  indulgentia  ad  cultum  Dei  pertineat  et 
ad  sacramentum  poenitentiae ,  nempe  ad  satisfactionem, 
quae  poenitentiae  est  pars,  errarent  igitur  et  pontifices  et 
ecclesia  in  re  gravissima,  quod  esse  non  potest;  quia  tunc 
non  esset  sancta  neque  „columua  et  firmamentum  verita- 
tis,"^  sed  ,.p6rtae  inferi"  praevalerent  „adversus  eam."* 

Praeterea  consensus  omnium  scholasticorum  est,  quod 
pontifex  potest  juvare  defunctos  indulgentiis,  et  patct  ex 
IV.  sententiar.  dist.  20.  Sed  scholasticos  theologos  in  rebus 
religionis  secuti  sunt  episcopi  et  pastores  his  quadringentis 
annis,  pastores  vero  secutae  sunt  plebes  christianae.  Ei^o 
consensus  totius  populi  christian!  est,  quod  pontifex  id 
possit ;  qui  consensus  in  re  religionis  a  Spiritu  Sancto  est 
et  falsus  esse  non  potest. 


*  1  Tim.  3,  16.  «  Math.  16,  18. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indulgentiis.  Quaestio  II.  123 

Araplius,  Christi  passio  et  ineritum  potest  extendi 
ad  animas  defunctorum,  quae  sunt  in  purgatorio,  quia, 
<}uum  infiniti  meriti  sit,  non  exhauritur  applicata  solum 
per  sacramenta  vel  extra  sacramenta,  dum  sunt  in  vita; 
ergo  potest  etiam  extendi  ad  defunctos,  dum  capaces  sunt 
juvaminis.  Sed  qui  sunt  in  purgatorio,  capaces  sunt,  quia 
nondum  sunt  in  regno,  neque  etiam  sunt  in  inferno  et 
carentes  charitate,  sed  quodammodo  in  via  ad  regnura,  et 
ideo  indigentes  juvamine.  Sunt  etiam  oves  Christi,  et, 
licet  non  sint  in  hoc  seculo,  tamen  clavis  Petri,  cui  Chri- 
stus  oves  suas  commisit,  ad  illas  se  extendit,  quia  ad  of- 
iicium  pascendi  pertinet  omne  coramodum  oviura;  nee  par- 
vum  commodum  ovis  est,  ligatam  et  impeditam,  quo  minus 
ad  pascua  pergat,  solvere  et  ad  pascua  remittere.  Si  igi- 
tur  non  deest  per  Christi  passionem  et  sanctorum  merita  et 
intentionem,  neque  per  potestatem  ecclesiasticam,  neque  per 
animarum  defiinctarum  capacitatem  et  egestatem,  quo  minus 
juventur,  sententia  erit  catholica,  quod  per  verba  ilia: 
„Quodcumque  ligaveris"  et  „Pasce  oves  meas"  promissa 
et  data  est  Petro  potestas  etiam  ad  animas  juvandas  via 
indulgentiae  se  extendens.  Quia,  quum  Petrus  nuUam 
potestatem  haberet  ordinariam,  quae  non  sit  illis  verbis 
promissa  vel  concessa,  vel  nuUam  potestatem  habet  con- 
cedendi  indulgentias  vivis  et  defunctis,  vel  ex  illis  verbis 
illam  habet  ipse  et  suceessores  ejus. 

Et  haec  dicta  sufiiciant  de  veritate  ilia,  quam  suppo- 
nit  hoe  dubium. 

11.  Ad  dubium  autera  ipsum  breviter  respondetur, 
quod  triplici  forma  verborum,  meo  quidem  judicio,  uti 
potest  SS°*°*  concedens  indulgentiam  defunctis. 

Prima  est,  si  dicat,  se  concedere  indulgentiam  per 
modum  suffragii  defunctis.  Quod  tamen  verbum  non  est 
eo  referendum,  ut  signilicet  incertitudinem  aliquam,  vel 
dubium,  an  juventur  animae  necne.  Nam  si  ita  esset, 
non  esset  suffragium.  Quomodo  enim,  quod  non  juvat, 
suffragatur?  Deinde  si  dubium  esset  et  incertum,  ecclesia, 
idem  concedens  vel  credens,  periculose  errasset;  neque,  ut 


Digitized  by  VjOOQIC 


124  Vota  ad  conciliam  Tridentinum  pertinentia. 

ex  Dionysio  vidimus,  ecclesia  auderet  sufii'agari  defunctis, 
nisi,  Dei  Spiritu  revelante,  earn  sciret  esse  voluntatem  Dei. 
Dicitur  igitur  modas  suffragii  ille  modus,  per  quern  eccle- 
sia potest  suffragari  defiinctis  et  eos  juvare.  De  fide  enim 
est,  quod  ecclesia  potest  juvare  defunctos.  Sed  modus  in 
particulari  juvandi  non  est  de  fide,  nee  scitur  ab  ecclesia. 
Et  ideo  communi  quodam  vocabulo  et  generico  illam  in- 
sinuat,  dum  ait:  Concedo  tibi  indulgentiam  per  modum 
suffragii. 

Secunda  formula  est,  si  dicat:  Ego  concedo  huic  vel 
illi  defuncto  indulgentiam  in  forma  ecclesiae  cons%ieta,  Cujua 
quidem  formulae  eadem  est  significatio.  Nam  quia  eccle- 
sia non  minus  affirmat  factis  quam  decretis,  sicut,  si  ex- 
presse  decrevisset,  se  posse  juvare  defunctos  per  viam  in- 
dulgentiae,  omnino  esset  certum  illud  juvamen,  quantum 
esset  ex  parte  ecclesiae,  si  indispositio  suscipientis  non  im- 
pediret;  ita  etiam,  si  ecclesia  consuevit  juvare  defunctos 
hac  via,  certum  est,  quod  juvat;  licet,  quia  modus,  quo 
juvat,  est  incertus,  explicetur  generali  vocabulo  „in  forma 
ecclesiae  consueta.^ 

Tertia  formula  potest  esse:  Concedo  huic  indtdgentiam- 
plenarianiy  nihil  amplius  addendo.  Et  tali  formula  dicitur 
a  Felisso^  usum  fuisse  quemdam  pontificem  erga  quem- 
dam  doctorem  Parisiensem  defunctum ;  quem  quum  ponti- 
fex  audisset,  dum  viveret,  defendisse  potestatem  pontificis 
circa  indulgentias  in  defunctos,  gratitudinis  ei^o  jam  de- 
functo concessit  indulgentiam  plenariam. 

His  igitur  vel  similibus  formis  uti  potest,  quum  per 
indulgentias  juvare  vult  defunctos: 

Quod  quidem  non  solum  facere  potest,  sed  (ut  puto) 
et  tenetur  hoc  praesertim  tempore;  tum  quia,  quum  banc 
potestatem  a  Domino  acceperit,  tenetur  ilia  uti  in  aedifi- 
cationem,  ne  abscondat  talentum  Domini  sui;  tum  etiam 
quia,  quum  hoc  tempore  baeretici  negent  illam  potestatem, 


^  Forsitan  ille  Mathias  Felisius  (Eatz)  0.  Min.,  qui  scrips! t  Institu- 
tionis  christianae  cathol.  elucidationem  (Antwerpiae  1575t  et  alia.  Cf. 
Hnrter,  Nomenclator  liter,  recent  theoL  cath.  I,  35. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indnlgentiis.  Quaestio  III.  125 

tenetur  non  solum  dictis  sed  factis  confiteri  fidem  suam 
haeresi  contrariam,  ne  dissimolatio  usus  potestatis  haere- 
ticos  in  8U0  errore  confirmet;  turn  demum  quia  hoc  tem- 
pore animae  purgatorii  plus  egent  subsidio,  quam  alio, 
propter  discessionem  multorum  innumerabiliumque  ab  ec- 
clesia,  qui  defunctis  subtraxerunt  sua  suffragia. 
Et  haec  dicta  sint  de  secundo  dubio. 


Quaestio  III. 

12.  Ad  tertiam  dubitationem,  quidnam  dt  agendum  dejam 
concessis  indulgentiis,  respondeo,  reformandas  esse,  ut  in  de- 
creto  de  indulgentiis  Sess.  XXV.  asseruit  concilium  Tri- 
dentinum.^  Caeterum  in  ipsa  reformatione  salva  justitia  et 
charitate  cavendum  est,  quantum  fieri  potest,  scandalum 
tum  principum  tum  etiam  populorum.  Principes  enim 
irritandi  non  sunt,  dicente  b.  Ignatio  Antioch. :  „Nolite  irri- 
tare  principes  et  nolite  praebere  occasionem  iis,  qui  illam 
quaerunt."  —  Populi  etiam  ex  indiscreta  correctione  indul- 
gentiarum  offendi  possent,  putantes,  ecclesiam  hactenus  in 
ea  re  errasse,  et  suspicantes,  quod  in  aliis  etiam  rebus 
errare  poterit,  quod  haeretici  totis  viribus  nituntur  suadere. 

Alii  etiam,  qui  pro  obtinendis  indulgentiis  suas  pecunias 
expenderunt,  conqueri  juste  poterunt,  si  sine  causa  eis 
auferantur. 

In  moderandis'  etiam  indulgentiis  cavenda  est  techna 
daemonis,  qua  praetextu  zeli  honoris  Dei  traducere  solet 
pia  opera,  tanquam  sint  abusus,  quum  abusus  non  sint. 
Hoc  enim  praetextu  usus  per  Iconoclastas  nisus  est  abolere 
usum  imaginum  tanquam  idolatriam.  Hoc  etiam  praetextu 
episcopos  et  sanctos  seduxit,  suadens  abusum  esse  non 
rebaptizare  baptizatos  ab  haereticis;  quia  maluerunt,  ut  in- 
<iuit  Augustinus  in  libris  de  baptismo,  novum  aliquid  mo- 
liri,  quam  tenere  consuetudinem ,  cujus  defensionem  non 
intelligebant,  et  occurrerunt  animo  verisimiles  quaedam 
rationes  et  praecluserunt  iter  intelligendae  veritati. 


*  Vide  supra  pag.  112  not  1. 


Digitized  by  VjOOQIC 


126  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

13.  Scandalo  igitur  et  bac  daemonis  techna  vitatis,  via 
moderandi  indulgentias  jam  concessas  poterit  esse,  quam 
innuit  concilium  Tridentinum  loco  jam  citato:  nempe  ut 
ordinarii  examinent  per  «ua8  dioeceses  indulgentias,  quae 
illic  sunt  in  usu,  et  earum  modum  et  causas  et  fructum 
vel  abusus  ex  eis  secutos,  et  referant  ad  summum  ponti- 
ficem.  Quodsi  invenerit  illarum  aliquas  sine  causa  con- 
cessas vel  ex  causa  parva,  poterit  eas  abolere,  vel  novam 
et  sufficientem  causam  addere;  si  invenerit  etiam  exorbi- 
tantes  abusus  ex  eis  secutos,  etiam  in  causam  habenti- 
bus  poterit  abusus  corrigere,  vel,  si  non  corrigantur,  pri- 
vilegium  indulgentiarura  auferre;  si  autem  invenerit  causam 
convenientem  vel  tolerabilora,  ut  coramuniter  invenitur, 
et  fructum  convenientem,  ita  quod  tota  res  magis  spectet 
ad  aedificationem  quam  ad  destructionem,  debet  eas  relin- 
quere,  licet  non  perpetuae  sint,  vel  etiam  con^rraare,  quia 
privilegia  juste  concessa,  iis,  qui  illis  non  abutuntur,  non 
debent  sine  causa  tolli. 

Et  haec  de  tertia  dubitatione. 


Quaestio  IV. 

14.  Quartum  quaesitum  fuit,  an  verba  ilia  „de  injunc- 
tis  poenitentiis^^  apponi  debeant  in  concedendis  indulgentiis. 

Respondeo,  posse  quidem  summum  pontificem  ilia  for- 
mula uti,  qua  quidem  usi  sunt  multi  pontifices,  praesertim 
in  antiquiori  ecclesia,  in  qua  vigebat  observatio  canonum 
poenitentialium. 

Non  tamen  expedit  ob  nonnullas  rationes. 

Prime  quia  primitiva  ecclesia,  in  qua  vigebat  fervor 
christianorum  adimplentium  poenitentias  juxta  canones  in- 
junctas,  adbuc  tamen  relaxabat  poenitentias  nondum  qui- 
dem injunctas,  sed  coram  Deo  debitas  et  a  ministris,  si 
indulgere  nollent,  injungendas. 

Quod  constat  1**  ex  Cyprian  i  epistola  ad  Cornelium 
papam,  ubi  legimus  quod,  quum  decrevisset  in  concilia 
episcoporum,  lapsis  imponere  longiorem  poenitentiam,  an- 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  iudulgentiis.  Qiiaestio  IV.  127 

tequam  ea  imponeretur  per  ministros  sigillatim,  decrevit 
routare  sententiam  ob  imminentem  persecutionem,  atque 
ita  relaxavit  illis  poenitentiam  illam  longiorem,  quae  qui- 
dem  relaxatio  indulgentia  fuit  nondum  per  ministros  in- 
junctae  poenitentiae.  Ejus  verba  sic  habent:  „Statuera- 
mu8  quidem  pridem,  frater  charissime,  partieipato  invicei» 
Dobiscum  eonsilio,  ut,  qui  in  persecutionis  infestatione  sup- 
plantati  ab  adversario  et  lapsi  fuissent,  et  sacriticiis  se 
illicitis  maculassent;  agerent  diu  poenitentiam  plenam,  et 
si  periculum  infirmitatis  urgeret,  paeem  sub  ictu  mortis^ 
acciperent.  Nee  enim  fas  erat  aut  permittebat  paterna 
pietas  et  divina  dementia  ecclesiam  pulsantibus  claudi,  et 
dolentibus  ac  deprecantibus  spei  salutaris  subsidium  dene- 
gari,  ut  de  saeculo  recedentes  sine  excomraunieatione  et 
pace  ad  Dominum  dimitterentur;  quando  permiserit  ipse 
et  legem  dederit,  ut  ligata  in  terris  et  in  coelis  ligata  es- 
sent,  solvi  autem  possent  illic,  quae  hie  prius  in  ecclesia 
solverent.  Sed  enim  quum  videamus,  diem  rursus  alterius. 
infestiitionis  appropinquare  coepisse,  et  crebris  atque  assi- 
duis  ostentionibus  admoneamur,  ut  ad  certamen,  quod  nobis 
hostis  indicit,  armati  et  parati  simus,  plebem  etiam  nobis 
de  divina  dignatione  commissam  exhortationibus  nostris 
paremus,  et  omnes  omnino  milites  Christi,  qui  arma  desi- 
derant  et  praelium  flagitant,  intra  castra  dominica  eolli- 
gamus^  necessitate  cogente  censuimus  eis,  qui  de  ecclesia 
.  Domini  non  rocesserunt,  et  poenitentiam  agere  et  lamen- 
tari  ac  Dominum  deprecari  a  primo  lapsus  sui  die  non 
destiterunt,  pacem  dandam  esse,  et  eos  ad  praelium,  quod 
imminet,  armari  et  instrui  oportere."' 

2*»  Quoties  concilia  antiqua  sigillatim  imponunt  poe- 
nitentias  et  eas  ex  misericordia  suo  decreto  imminuunt, 
faciunt  indulgentiam  de  injungendis,  et  non  de  injunctis 
poenitentiis.  Cujus  rei  exemplum  habemus  in  concilio  Ni- 
caeno  can.  XI.  et  XII.,  ubi  dicitur  de  his,  qui  sine  neces- 
sitate praevaricati  sunt,  aut  sine  ablatione  facultatum,  aut 


*  S.  Cyprioni  ep.  synodica  ad  Cornelium  ex  cone.  Carthag.  secanda. 
sub  Cypriano  c*  1.,  Migne  P.  L.  3,  853. 


Digitized  by  VjOOQIC 


128  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

sine  periculo  aut  aliquo  hujusmodi^  quod  factum  est  sub 
tyrannide  Licinii:  ^Placuit  synodo^  quamvis  humanitate 
probentur  indigni,  tamen  eis  benevolentiam  commodari. 
Quicumque  igitur  veraciter  poenitudinem  gerunt,  tribus 
annis  fideles  inter  audientes  habeantur.  .  .  Quicumque 
vocati  per  gratiam,  primum  quidem  impetum  monstrave- 
runt  deponentes  militiae  cingulum,  postmodura  vero  ad 
proprium  vomitum  sunt  relapsi,  ita  ut  quidam  et  pe- 
cunias  tribuerent  et'beneficiis  militiam  repeterent,  hi  decern 
annis  post  triennii  tempus  (quo  inter  audientes  erunt)  in 
afflictione  permaneant.  Sed  in  his  omnibus  propositum  et 
speciem  poenitentiae  convenit  explorare.  Quotquot  enim 
metu  et  lacrymis  atque  patientia  vel  bonis  operibus  rebus 
ipsis  conversionem  suam,  non  simulationem  demonstrant, 
hi  definitum  tempus  auditionis  implentes  tum  demum  fideli- 
bus  in  oratione  communicent;  postmodum  vero  licebit  epis- 
copo  de  his  aliquid  humanius  cogitare.  Quicumque  vero  indif- 
ferenter  tulerunt,  aditum  introeundi  ecclesiam  [praeclusum] 
sibi  arbitrati  sunt  ad  conversionem  posse  sufficere,  hi  de- 
finitum modis  omnibus  tempus  impleant."^  Haec  ibi  illi 
patres.  Qui  quum  dicunt,  se  indignis  velle  benevolentiam 
accommodare,  ac  proinde  illis  minorem  poenitentiam  im- 
ponunt,  relaxant  procul  dubio  poenitentiam  injungendam; 
quum  vero  postea  faciunt  episcopis  facultatem  relaxandi 
etiam  injunctam  poenitentiam,  concedunt  illis  facultatem 
concedendi  indulgentias  de  injunctis.  Quia  procul  du- 
bio, quum  sacerdotes  indulgent,  coram  Deo  indulgent 
et  non  solum  in  foro  exteriori,  sicut  saeculares  principes, 
quia  claves  regni  coelorum  ipsum  regnum  aperiunt,  quod 
non  tam  externum  quam  internum  est ;  dicente  Domino : 
„Regnum  Dei  intra  vos  est,"*  et  Paulo  asseverante:  „Re- 
gnum  Dei  non  est  esca  et  potus,  sed  justitia  et  pax,  et 
gaudium  in  Spiritu  Sancto."* 

Ex  concilio  etiam   Triburiensi   can.  34.  idem  probari 
potest.     Ait  enim:  ^Undique  bella  consurgunt,  hostes  sae- 

*  Can.  XI.  et  XII.  ex  versione  Dionysii  Exig.  Mansi  II,  681.    Cf. 
interpretationem  eomndem  apad  Hefele  Conciliengesch.  2.  edit.  I,  414  s. 
^  Luc.  17,  21.  »  Rom.  14,  17. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indulgentiis.  Quaestio  IV.  129 

viunt,  inimica  gens  paganorum  insequitur  popiilum  chri- 
stianorum ;  impletum  est  enim,  quod  evangeliea  testatur 
historia:  ,Surget  gens  contra  gentem  et  regnum  ad  versus 
regnum^^  etc.  Et  alibi  scriptum  est:  ,Pugnabit  orbis  terrarum 
pro  eo  contra  insensatos*.*  Quapropter  zelo  divinae  aemula- 
tionis  accensi  christianorum  exercitus  procedunt  ad  bellum, 
confidentes  in  eum  qui  dixit:  ,Vos  aid  certamen  acceditis, 
ego  praelior  pro  vobis^  Fit  conventus  christianorum,  for- 
titer  dimicant  isti  pro  fide,  illi  contra  fidem.  Unde  fortis- 
simo confortante  Domino  (sicut  Matthathias  pater  Macha- 
baeorum  ait :  ,Non  in  multitudine  exercitus  fit  victoria  belli, 
sed  de  coelo  veniet  fortitudo^^)  saepe  fuit  victoria  christia- 
norum, victa  est  pars  paganorum.  Quare  una  cum  inter- 
fectis  paganis  perempti  fuerunt  christiani  captivi  a  bar- 
baris,  quia  in  impetu  belli  nequeunt  distingui.  Idcirco 
justum  decernentes  statuimus  cum  interfectoribus  miseri- 
cordius  agendum,  ita  ut  40  diebus  poenitentiae  indulgen- 
tius  transactis,  penes  episcopum  sit  auctoritas  et  potestas^ 
ut  perpendat  culpam,  agat  indulgentiam."*  Haec  illi.  Qui 
minorem  poenitentiam,  quam  par  erat,  imponentes,  de  in- 
jungendis  poenitentiis  faciunt  indulgentias,  et  insuper  con- 
cedunt  facultatem  episcopis  indulgendi  de  injunctis. 

15.  Secunda  ratio  est,  quia  ecclesia  posterior  saepis- 
sime  indulgentias  concedit  absolute,  nil  adjungendo  de  in- 
junctis poenitentiis,  sed  concedendo  remissionem  omnium 
peccatorum,  ut  patet  ex  capite  27.  concilii  tertii  Latera- 
nensis  sub  Alexandre  III.^  et"  ex  bulla  expeditionis  ad- 
versus  infideles  Innocentii  III.^,  et  ex  concilio  Constan- 
tiensi  sess.  45.  et  Basiliensi  sess.  24.  et  45.',  et  ex  Extra- 
vaganti    Unigenitus^   et    Extravaganti    Antiquorum.^      In 


>  Matth.  24,  7.  ^  g^p.  5,  21. 

»  Cf.  I.  Mach   3,  19.  *  Mansi  XVIII,  149. 

^  Vide  textum  supra  pag.  114  not.  2.  allegatom. 

*  Ibid.  not.  1.  "^  Ibid. 

^  Cap.  2.  Unigenitus  (V,  9).    Est  bulla  Clementis   VI.  ad  archi- 
episcopum  Tarraconensem  ejusque  suffraganeos  de  anno  jubilaei. 

•  Cap.    1.  Antiquorum   (V,  9).    Bulla  Bonifatii  VIIL,  qua  jubi- 
laenm  primum  instituitur. 

Lainez,  Vota  Tridentina  etc.  9 


Digitized  by  VjOOQIC 


130  Vota  ad  concilium  Tridentinam  pertinentia. 

quibus  locis  non  solum  dicitar  concedi  indulgentia  omnium 
peccatorum,  sed  etiam  indulgentia  plenissima;  quae  esse 
non  posset^  si  tantum  esset  de  injunctis,  quia  plenior  esset, 
quae  etiam  de  injungendis  concederetur. 

In  quadam  etiam  solemni  forma  concedendi  indulgen- 
tiam  plenariam  dicitur,  ilium,  qui  illam  suscipit,  restitui 
innocentiae  baptismali.  Et  quae  Alexander  III.  loco  ci- 
tato concilii  UI.  Lateranensis  ait  de  iis,  qui  in  bello  contra 
haereticos  obeunt,  vera  non  essent,  si  tantum  de  injunctis 
poenitentiis  indulgentiam  concessisset. 

Quum  igitur  ecclesia  modema  crebrius  concedat  in- 
dulgentias  etiam  de  non  injunctis,  licet  antiqua  crebrius 
de  injunctis  indulgentiam  concesserit,  videtur  mihi  (salvo 
meliori  judicio),  modernos  pontifices  potius  debere  imitari 
modemam  ecclesiam  seclusis  abusibus,  quam  anteriorem. 
Nam  tempera  nostra  similiora  sunt  temporibus  modernae 
ecclesiae,  quam  antiquae;  quia  in  modema  sicut  et  in 
nostra  cessaverant  canones  poenitentiales^  decreverat  fervor 
et  rigor  spiritus,  et  ideo  opus  erat  major!  indulgentia ;  adeo 
quod  si  viri  illi  primitivi  pastores  cum  omni  sua  sancti- 
tate  hodie  extitissent,  majori  indulgentia  usi  fuissent,  quam 
olim  usi  sunt;  nam  ut  viri  sancti  et  pii  probe  nossent, 
onera  juxta  humeros  esse  imponenda,  nee  juxta  morem 
Pharisaeorum  onera  gravia  alligarent  supra  cervices  disci- 
pulorum,  quae  ipsi  digito  nollent  tangere. 

16.  Tertio.  Ecclesia,  ut  vidimus,  dat  indulgentias  de- 
functis ;  et  non  solum  confessis,  sed  his  etiam,  qui  suo 
tempore  confitebuntur,  modo  contriti  smt  Sed  hujusmodi 
non  possunt  esse  indulgentiae  de  injunctis,  quia  illis,  qui 
non  sunt  confessi,  non  est  injuncta  poenitentia;  mortuos 
etiam  non  obligat  injuncta,   ita  ut  teneantur  jejunare  etc. 

Quarto.  Si  tantum  indulgentia  concederetur  de  in- 
junctis, nihil  vel  parum  concederetur,  sed  potius  verbis 
magnificis  et  blandis  sermonibus  et  benedictionibus  homi- 
nes deciperentur.  Quod  non  solum  non  est  ecclesiae  fa- 
cere,  sed  nee  boni  privati  viri.  Quod  autem  hoc  ita  sit, 
constat;  quia  tempore  jubilaei  vel  indulgentiae  plenariae, 
81  tantum  injunctae  poenitentiae  condonarentur,  quia  parvae 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indnlgentiis.  Quaestio  Y,  131 

sunt  hodie,  quum  jam  non  vigeant  canones  poenitentiales, 
et  pro  arbitrio  sacerdotum  minime  dari  soleant  iis,  qui  illas 
non  voluerunt,  parum  admodum  sub  magnificis  verbis  et 
pollicitationibus  concederetur ;  iUis  vero,  qui  vel  non  su- 
eceperunt  injunctas,  vel  susceptas  expleverunt,  nihil  esset; 
quod  plane  illos  deciperet.  Non  expedit  igitur,  communi- 
ter  concedere  solum  indulgentias  de  injunctis,  sed  absolute 
illas  concedere,  prout  exigit  causa. 
Et  haec  de  quarto  quaesito. 


Quaestio  V. 

17.  Ad  difficultatem,  qua  quaeritur,  quid  de  indulgentiia, 
quae  conceduntur  coronis,  duo  responderem.  Alterum  est, 
nullo  modo  expedire  ut  aboleantur.  Secundum  est,  expe- 
dire  ut  reformentur  modo  convenienti. 

Et  primum  quidem  probari  meo  judicio  potest  validis 
rationibus,  et  facile  solvi  possunt  rationes,  quas  in  contra- 
rium  quidam  adferunt.  Primo  enim,  quod  non  expedient 
illas  abolere,  constat,  quia  secundum  communem  consen- 
sum  doctorum  pro  quavis  causa  pia,  quae  cedat  in  hono- 
rem  Dei  et  ecclesiae  aedificationem,  concedi  potest  aliqua 
indulgentia  causae  conveniens.  Sed  pium  est  recitare  Pater 
Koster  et  Ave  Maria  et  revereri  rem  sacram  et  benedictam 
etiam  inanimatam,  nisi  velimus  sequi  Hussitas  inanes  pu- 
tantes  hujusmodi  benedictiones  contra  usum  ecclesiae,  quae 
ab  ipso  sui  initio  benedixit  altaria,  templa,  imagines,  aquam, 
oleum,  sal  et  multa  alia,  et  contra  ipsum  sanctum  Paulum, 
qui  cibos  ait  sanctificari  per  verbum  Dei  et  orationem.^ 
Quum  igitur  pium  sit  recitare  orationem  dominicam  et  salu- 
tationem  angelicam  et  revereri  rem  sacram  (quales  sunt 
calculi  benedicti,  qui  et  ex  benedictione  sacerdotali  et  ex 
applicatione  ad  sacrum  usum  sacri  fiunt),  poterit  pro  hac 
re  indulgentia  concedi>  quum  subsit  causa  aliquam  conce- 


^  I.  Tim.  4,  4  s.:  Nihil  rejiciendom,  qnod  cam  gratiaram  actione 
percipitur;  sanctificator  enim  per  verbum  Dei  et  orationem. 

9* 


Digitized  by  VjOOQIC 


132  Vota  ad  concilium  Tridentiuum  pertinentia. 

dendi.  Si  igitur  abolerentur,  tollerentur  fructus  hirjusmodi 
indulgentiae. 

Nee  obstat  quod  quis  dicat,  concedi  pro  parva  causa, 
magnam  indulgentiam.  Quia  quum  varii  sint  doctores,  d» 
TBomas*  et  alii  fortassis  probabiliores scholastici  tenent,  quod 
causa  quantumvis  parva  sufficit  ad  consequendam  totam 
indulgentiam,  licet  peccet,  qui  earn  concedit.  Et  sic  se- 
cundum istos  ex  abolitione  calculorum  amitteretur  fructus 
to  tins  indulgentiae.  Secundum  alios  vero,  qui  tenent  cau- 
sam  debere  proportionari  ipsi  indulgentiae,  licet  pro  tam 
parva  causa  non  censeant  consequi  posse  tantam  indul- 
gentiam, censent  tamen  posse  consequi  earn  partem,  quae 
respondeat,  quia  utile  non  debet  pro  inutili  vitiari.  Quum 
igitur  secundum  omnes  doctores,  etiam  eos  qui  parci  sunt 
in  indulgentiis,  semper  aliquid  lucremur,  non  expedit  tol- 
lere  hoc  lucrum  ecclesiae,  sed  illo  relicto  tollere  abusus. 

18.  Secundo,  non  solum  tollerentur,  abolitis  calculis,. 
fructus  indulgentiae,  sed  multa  alia  meliora  et  majora  bona, 
quae  huic  usui  adnexa  sunt  hoc  praesertim  tempore.  Nam 
quumhaereticinegentpotestatem  concedendi  indulgentias  vi- 
vis  vel  defunctis,  negent  intercessionem  et  cultum  beatae  Vir- 
ginis  et  aliorum  sanctorum,  satisfactiones  poenitentiales  et 
thesaurum  ecclesiae,  per  concessionem  harum  indulgen- 
tiarum  et  earum  susceptionem  et  usum  fit  protestatio  hujua 
fidei  contra  haereticos,  quae  Deo  valde  grata  est  et  bono- 
rifica  et  valde  utilis  ecclesiae.  Occasione  etiam  calculorum 
conceditur  indulgentia  frequentantibus  sacramenta  con- 
fessionis  et  communionis,  frequentantibus  etiam  orationes; 
ex  qua  re  innumerae  animae  Catholicorum  in  Italia,  Hi- 
spania,  Gallia,  Germania,  ut  nostri  experientia  norunt,  ad 
Deum  sunt  conversae  et  vitam  mutarunt,  adeo  ut  speran- 
dum  esset,  quod  si  usus  orationia  et  sacrum entorum  hac  vel 
quacumque  alia  pia  occasione  invalesceret ,  hac  via  posset 
ecclesia  reformari,  cujus  reformatio  m^axima  causa  est  ad 
concedendas  indtdgentias.  Nullo  igitur  modo  expedit,  hoa 
et  similes   fructus   auferre,   quales  sunt  devotio  ad  claves. 


»  In  lib.  IV.  Sent.  dist.  20.  art.  a. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indulgentiis.  Quaestio  V.  133 

«cclesiae  et  sanctos,  humilitas  et  reverentia  ad  res  sacras, 
spes  veniae;  quae  omnia  occasione  hujus  legitimi  usus 
calculorum  dominus  elargitur. 

Tertio,  non  solum  abolitis  ealculis  toUuntur  jam  dicta 
bona,  quae  magna  sunt,  sed  sequentur  multa  inconvenientia 
et  damna.  Et  primum  est  suggillatio  pontificum,  qui  hu- 
jusmodi  indulgentias  concesserunt,  quasi  decepti  sint  in  re 
gravissima,  nempe  in  cultu  Dei  et  sacramentis;  quum  in- 
dulgentiarum  concessio  et  usus  ad  cultum  Dei  et  satis- 
factionem  sacramentalem  etiam  pertineant.  Viri  et  pii  et 
sancti  atque  pene  totus  populus  christian  us,  demptis  paucis 
sciolis,  videbuntur  decepti,  quum  tamen  illorum  consensus 
communis  a  Spiritu  Sancto  esse  videatur,  haereticorum 
autem  opinio  irridentium  indulgentias  videbitur  confirmari. 
Non  ergo  expedit  hujusmodi  abolitio. 

19.  Superest  autem,  ut  objectiones  quasdam,  quae  in 
usum  calculorum  fieri  solent,  resolvamus. 

Primo  opponunt  nobis  F.  Dominicum  de  Soto,  qui 
hujusmodi  usum  calculorum  impugnat  in  suo  IV.  Sent.^ 
Sed  banc  objectionem  solvimus,  opponendo  illi  Navarrum 
in  Relectione  sua  de  indulgentiis^  et  Antonium  a  Corduba 
Lib.  de  indulgent,  qu.   18. 

Sec  undo  opponunt,  pro  parva  causa  dari  magnas  in- 
dulgentias. Respondemus  imprimis,  non  esse  tam  parvam 
causam,  sicut  ipsi  putant.  Quia  non  est  solum  causa  ipsa 
aratio,  quae  imponitur,  dominica,  sed  jam  dicta  confessio  et 
protestatio  fidei  et  spes  veniae  et  reverentia  et  devotio  et 
frequentatio  orationis  et  sacramentoitim  et  renovatio  et  re- 
formatio vitae,  et,  ut  supra  diximus,  causa  etiam  in  se 
parva,  coujuncta  vel  relata  ad  magnam,  magna  censenda 
est.  —  Respondemus  item,  quod  poena  quaevis  temporalis, 
licet  respectu  nostri  sensus  magna  sit,  respectu  tamen  di- 
vinae  misericordiae  et  potestatis  clavium,  per  quas  gementi 


*  Cf.  In  lib.  IV.  Sent.  dist.  21.  q.  1.  art.  2. 

^  Martini  Navarri  0pp.  ed.  Colon.  Agripp.  1616  torn.  III.  p.  5428.: 
Commentarius  de  anno  jubilaei  et  de  indulgentiis.  Cf.  ibid.  p.  477: 
Miscell.  12.  8.  De  oratione,  praesertim  de  rosario. 


Digitized  by  VjOOQIC 


134  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

conceditur  remissio  culpae  et  poenae  aetemae  et  gratia  et 
jus  ad  aeternam  haereditatem ,  non  est  tarn  magna,  ut 
requirat  tarn  ingentem  causam  ad  reinissionem ;  praesertim 
quum  secundum  d.  Thomam  et  Durandum  et  alios  ex  quavis 
causa  pia  valeat  indulgentia  etiam  male  concessa.  —  Prae- 
terea  licet  demus  parvam  esse  causam,  non  ob  id  sequitur, 
abolendum  esse  usum  hujusmodi  calculorum,  sed  refor- 
mandum. 

20.  Tertio  opponunt  nonnuUa,  quae  sequi  dicunt  ex  usu 
hujusmodi  calculorum,  nempe  vilitas  et  irrisio  et  incredu- 
litas  erga  indulgentias,  quae  tam  passim  dantur,  mendacia 
confingentium  hujusmodi  indulgentias,  licentia  peccandi  ex 
tam    facili   venia,    omissio   orationis  et  satisfactionis  etiam 
pro   defunctis,   quos  omnino   putant  per  calculos  liberates 
esse   a   purgatorio.     Respondemus,    ista   non  sequi  ex  usu 
moderate  calculorum,   quem  solum  probamus,   sed  ex  im- 
moderate.    Et^  si  moderatum  aliqui  reprehendunt  et  asse- 
runt,    ex   illo   sequi  jam   dicta    vitia,    dice,    per  accidens 
ilia  sequi.     Quia  nulla  est  res  tam  sancta,  qua  non  possit 
abuti   humana   pravitas.      Ob    id   tamen  non  esi  tollendus 
usus  rerum.    Alioquin  nee  sacramentis  nee  aliis  rebus  sacris 
esset   utendum.     Deinde  dice,    quod  quantum  experientia 
ego    et   nostri    cognovimus,    qui   his  utuntur  non  incidunt 
in   praedicta    inconvenientia ,    sed    illi    potius    qui    his  cal- 
culis   nolunt   uti    et  illos  spernunt.     Nam  qui  devoti  sunt, 
quales    fere    sunt   illi,    qui    hujusmodi    calculos   petunt  et 
desiderant,  non  incidunt  in  ista  vitia,  sed  indevoti  et  con- 
temptores    et    faciles    ad  judicandum   facta   suorum   supe- 
riorum   et   ex   sensu   et  non  ex  fide  metientes  divinam  et 
ecclesiasticam  potestatem.     Praeterea  scandala  hujusmodi, 
quae     orta    sunt    occasione    indulgentiarum    in    ecclesia, 
praesertim  orta  sunt  propter  avaritiam  immistam  ministro- 
rum,    qui   indulgentias  venales  faciunt.     Inde   enim   con- 
temptus  illarum  nascitur  et  mendacia  et  incredulitas  caete- 
raque  mala.   Indulgentiae  vero ,  quae  ob  usum  calculorum 
conceduntur,  gratis  dantur,  et  non  passim  conceduntur  vel 
quibuslibet,  sed  tantum  piis  personis,  quae  illas  desiderant 
Idcirco  ex  illis  non  nascuntur  jam  dicta  scandala. 


Digitized  by  VjOOQIC 


De  indolgentiis.  Qaaestio  V.  135 

Quarto  opponunt  de  animabus  purgatorii:  Quod  si 
per  orationem  in  his  calculis  factam  anima  una  magnam 
debens  poenam  liberaretur,  crudelis  esset  Deus,  qui  tamdiu 
illam  cruciaret,  quum  per  brevem  orationem  erui  posset. 
Respondetur,  quod  si  animae  ob  hujusmodi  orationem 
liberantur,  causa  liberationis  non  est  sola  ilia  brevis  oratio, 
sed  multa  bona  adnexa  illi  orationi,  de  quibus  jam  supra 
diximus.  Ob  quae,  si  Deus  misericors  eruere  vult  animam 
aliquam  a  purgatorio,  non  ob  id  est  crudelis,  si,  hujus- 
modi suffragiis  non  adhibitis^  eam  lucre  poenas  sinat.  Quia 
justa  et  non  crudelis  fuit  sententia^  qua  illam  ad  illas 
poenas  luendas  damnavit.  Quae  quidem  sententia  non  ita 
absoluta  fuit,  ut  omnino  deberet  lucre  poenas,  sed  ut  vel 
eas  lueret  vel  suffragiis  juvaretur;  quibus  non  adhibitis, 
sequitur,  ut  eas  luat  absque  aliqua  crudelitate. 

21.  Qui n to  opponunt,  videri  superstitiosum,  quodinani- 
mis  signis  benedictio  et  indulgentia  concedatur,  et  ideo  abo- 
lendam  esse  hujusmodi  superstitionem,  praesertim  quum  de 
novo  sit  introducta.  Respondemus,  duo  esse  consideranda 
hac  in  re.  Alterum  est  benedictio  ipsa,  alterum  vero  con- 
cessio  indulgentiae.  Et  quidem  benedictionis  capaees  sunt 
ipsae  sphaerulae  sicut  et  cibi  et  alia,  de  quibus  superius 
diximus.  Quod  negare  error  fuit  Joannis  Hus  et  Luther- 
anorum.  Hoc  enim  ipso  quod  applicatae  sunt  ad  usum 
Dei  et  sanctorum,  sacrae  factae  sunt,  sicut  imagines,  quae 
in  dome  pictoris  vel  sculptoris  nihil  sacrum  habent,  po- 
sitae  in  altari  vel  templo  efficiuntur  sacrae.  Ultra  banc 
vero  sanctitatem  accedit  alia  ex  benedictione  sacerdotali, 
quia  Deus  benedicit,  quod  sacerdos  benedicit.  In  bene- 
dictione igitur  nulla  est  superstitio.  —  Indulgentia  vero 
non? conceditur  lignis  (id  enim  esset  superstitiosum),  sed 
conceditur  hominibus  sumentibus  indulgentiam.  Causa  vero 
concessionis  non  est  profana  vel  ludicra  contrectatio  li- 
gnorum,  quia  hoc  non  esset  causa  pia,  sed  est  ipsa  oratio 
et  etiam  reverentia  et  pietas  erga  ipsas  sphaerulas,  quae 
benedictae  et  sacrae  sunt.  Quorum  utrumque  causa  pia 
est.  Pium  siquidem  est  orare,  et  pium  est  sacra  revereri 
et  rebus  sacris  uti  in  eum  usum,    in  quem  sacratae  sunt.. 


Digitized  by  VjOOQIC 


136  Tola  ad  concilium  Tridentinuin  pertinentia. 

Si  igitur  superstitiosura  esset,  ob  orationem  ad  calcalos 
benedictos  factam  concedere  convenientem  indulgentiam, 
superstitiosum  qiioque  esset,  earn  concedere  ob  visitationem 
quorundam  templorum  vel  altarium,  ob  proeessionem  per 
aliquos  vicos,  ob  auditionem  missae,  praescrtim  in  capella 
papae,  vel  susceptionem  benedictionis  die  paschatis  ab 
ipso.  Quod  tamen  asserere  non  est  nisi  errantium  et  „non 
intelligentium  neque  quae  loquuntur  neque  de  quibus  affir- 
mant.**^ 

22.  Quia  igitur  usus  calculorum  benedictorum  non  est 
cur  aboleatur,  sod  potius  multis  de  causis  retineatur,  superest 
ut,  si  aliquis  se  immiscuit  abusus,  reformctur.  Quod  qui- 
dem  commode  fiet,  si  tarn  in  concedendis  indulgcntiis  quam 
in  jam  concessis  conveniens  causa  apponatur  ad  indulgen- 
tiam, quae  debet  concedi. 

Et  quidem  si  plenaria  erit,  videtur  mihi  sufficiens 
causa:  congrua  quaedam  frequentatio  orationis  et  sacra- 
mentorum  poenitentiae  et  communionis.  Ex  hac  enim 
ultra  professionem  fidei  in  haereticos  hujus  temporis,  se- 
quitur  etiam  renovatio  et  reformatio  morum.  Quae  duo 
magna  causa  sunt  plenariae  indulgentiae,  quia  ad  magnam 
Dei  gloriam  et  ecclesiae  utilitatem  cedunt. 

Et  haec  dicta  sint  de  indulgentiis  ob  usum  calculorum 
concessis.  Et  omnia  a  me  dicta  libenter  et  humiliter  sub- 
mitto  non  solum  judicio  sanctae  sedis  apostolicae  sed  etiam 
cujusvis  melius  sentientis. 

1  I.  Tim.  1,  7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


137 


X. 

Suffragium  de  Johannis  Grimanii, 

patriarchae  Aquilejensis,  doctrina  de  praedestinatione, 

in  concilio  Tridentino  cum  processu  ejusdem  patriarchae 

propositum. 

Quando  ita  jussit  D.  V.  Ill™*  breviter  dicam  et  sin- 
cere, quid  de  unaquaque  propositionum,  quas  ejus  jussu 
excerpsi  ex  quadam  epistola  mibi  videbatur. 

Fateor  tamen,  ine  paene  invitum  istas  annotationes 
fecisse,  turn  quia  habet  s.  ofFicium  raultos  viros  doctos  et 
exercitatos,  qui  melius  possent  ista  praestare,  turn  quia 
mens  divisa  et  in  pfocinctu  itineris  posita  non  potuit  libros 
videre,  nee  sese  coUigere  ad  banc  rem  mature  (ut  par  erat) 
considerandam.  Ideo  condonabit  D.  V.  Ill™*,  si  quid  er- 
ratum fuerit,  condonabit  etiam,  ut  spero,  si  sincere  profe- 
ram,  quid  mibi  videatur  de  quibusdam  in  ilia  epistola  in- 
sertis.  Nam  contra  personam  ejus  (auctoris)  profiteer  me  nihil 
dicturum,  et  quia  mibi  facile  persuadeo,  ipsum  catbolicum 
esse  et  judicio  sanctae  matris  ecclesiae  subjectum,  et  quia 
etiam,  quum  non  esset  in  rebus  sacris  et  in  dogmatibus 
ecclesiae  satis  exercitatus,  scripsit  bona  fide  et  absque 
pertinacia  quae  sibi  vera  videbantur,  et  quae  si  visa  sibi 
fuissent  aut  ostensa  ecclesiae  doctrina  contraria,  ea  facil- 
lime  rejecisset  neque  ut  sua  recognosceret.  Subjiciam 
singillatim  ipsasmet  propositiones  ab  eo  vulgari  sermone 
scriptas  et  qualecumque  judicium  meum  de  unaquaque  eorum. 

Propositio  I. 

Prima  igitur  propositio  est:  „Li  predestmad  non  si 
possono   dannare,   n^    li  presdti   salvare/'      Quae  quidem 


Digitized  by  VjOOQIC 


138  Vota  ad  conciliam  Tridentinum  pertinentia. 

videtur  baeresim  sapiens  et  scandalosa  et  temeraria.  Quod 
ut  ostendam,  primo  suppono,  idem  esse  dicere  praedesti- 
natum  non  posse  damnari  neque  praescitum  salvari,  ac  si 
diceretur,  praedestinatus  necessario  salvatur  et  praescitiis 
necessario  damnatur,  quod  verum  esse  constat  ex  dialecti- 
cis  et  theologis  et  ex  communi  modo  loquendi.  Suppono 
secundo  ex  eisdem  fundamentis,  duplicem  esse  necessita- 
tem :  absolutam^  quae  est;  quum  res  ipsa  per  se  considerata 
non  potest  aliter  se  habere,  quia  habet  causas  determina- 
tas,  ut  necesse  est,  solem  oriri;  et  ex  suppositione,  quae 
tunc  est,  quum  res  quidem  per  se  ipsam  contingens  est, 
ct  indeterminatas  causas  habet,  et  ideo  aliter  se  habere 
potest,  tamen  si  aliquid  supponatur,  non  potest  aliter  se 
habere;  et  haec  quidem  necessitas  potius  est  in  ipsa  illa- 
tione,  quam  in  re,  quae  infertur;  ut  si  video  Socratem 
sedentem,  necesse  quidem  est,  ut  sedeat,  non  per  se,  quia 
surgere  potest,  sed  ex  suppositione,  si  ego  video  ilium  se- 
dentem. Tertio  suppono,  propositionem  loqui  de  necessi- 
tate absoluta  et  non  de  ea  suppositione  aut  consequentia ; 
ut  deducitur  primo,  quia  propositio  cujusdam  concionatoris, 
quae  tuenda  suscipitur  in  epistola  habebat:  Praedestina- 
tus non  potest  aliquo  modo  damnari,  quod  quidem  necessi- 
tatem  absolutam  dicit;  secundo  constat,  quia  ad  proban- 
dam  necessitatem  adducitur  aeternitas  et  immutabilitas 
Dei,  a  qua  sola  dicitur  pendere  praedestinatio  ac  reprobatio 
et  quam  nee  nos,  nee  daemon  ipse,  nee  aliqua  creatura 
impedire  potest,  et  quae  si  impediretur,  non  esset,  ut  di- 
citur, Christi  sanguis  securus ;  tertio,  quia  asseritur,  ita  esse 
necessarium,  ut  reprobus  damnetur,  sicut  filius  referat 
naturam  patris  sui,  quae  omnia  necessitatem  absolutam 
probant. 

De  qua,  supposito,  quod  propositio  loquatur,  constat 
imprimis,  quod  sapiat  haeresim  praedestinatianorum ;  quia 
ut  refert  divus  Ildephonsus  archiepiscopus  Toletanus  in 
suo  catalogo  haereticorum  haeresi  90.,  ^  praedestinatiani  as- 


*  Non  S.  Ildephonans  sed  auctor  ignotus  operis,  cui  titulus  „Prae- 
destinatus",  in  libro  primo  haeresium  catalogum  exhibente,  haer.  utiqne 
90.    Migne  P.  L.  63,  620. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Propositiones  de  praedestinatione  examinatae.  139 

serebant^  praedestinatos  ad  bonum  necessario  salvari, 
praedestinatos  autem  ad  malum  necessario  damnari.  De 
quo  errore  idem  Ildephonsus  in  libro  edito  contra  libellum 
quern  dam  istorum^,  ita  ait:  „Nonagesimam  haeresim  prae- 
destinatiani  fecerunt  ostendentes  libros  falsos,  quos  Augustini 
confingunt,  cujus  dicta  in  multis  locis  leguntur  istis  libris 
valde  contraria.  Datur  ergo  catholicis  vera  suspicio,  quod 
tam  scelerata  dicta  viri  orthodoxi  esse  non  possint."^  Idem 
in  eosdem  praedestinatianos  ibidem  ait :  „Prophetae  omnes 
vocant,  apostoli  omnes  vocant,  Christus  omnes  vocat,  in 
toto  orbe  terrarum  sacerdotes  Dei  innuraerabiles  omnes 
vocant  ad  gratiam  et  misericordiam  Dei  et  ad  indulgen- 
tiam,  soli  duo  aut  tres  homunciones,  cereum  habentes  cor, 
egrediuntur  cum  his  libris  apostaticis,  quos  viri  catholici 
esse  confingentes,  totum  vulnerant  mundum;  qui  novum 
genus  blasphemiae  inducentes  dicunt,  quod  Deus  non  om- 
nes homines  vult  salvos  fieri  et  ad  agnitionem  veritatis 
venire,  atque  unius  loci  obscuritatem  passi,  tanto  lumini 
tamque  immenso  splendor  tenebrarum  suarum  volunt 
inferre  caliginem."     Haec  ille. 

Quod  vero  scandalum  sit,  et  occasionem  praebeat  pec- 
candi  idem  auctor  confirmat  dicens  de  hoc  errore:  „Octo- 
ginta  novem  haereses  in  prime  libro  conscripsimus ;  nul- 
1am  ita  hominibus  ad  crimina  frena  laxasse  conspeximus, 
nullam  sic  blasphemias  in  Deum  astruentem  invenimus," 
et  paulo  inferius:  „Quis  non  videat,  quid  hoc  dole  tollatur 
sollicitudinis  justis  timendi,  ne  corruant,  et  peccatoribus 
amputetur  effectus  sperandi,  ne  surgant." 

Quod  vero  sit  temeraria,  hoc  est,  sine  sufficienti  ra- 
tione  asserta,  ex  eo  probatur,  quia  loca  scripturae,  quae 
adducit  ad  probandam  banc  necessitatem  praedestinationis 
et  reprobationis,  legerunt  omnes  majores  nostri,  et  ita  in- 


^  Liber  secondDS  dicti  anonym!  hoc  scriptum  Aagnstino  attributom 
continet;  tertins  idem  refellit 

'  Lib.  III.  post  praef.  Migne  I  c.  627. 


Digitized  by  VjOOQIC 


140  VotA  ad  concilium  Tridentinmn  pertinentia. 

tellexerunt,  ut  nullam  necessitatein  absolutam  ex  illis    de- 
ducerent. 

Proposltio  II. 

Secunda  propositio,  videlicet:  „Ha  rivelato  lo  Spirito 
Santo  a  consolation  nostra  contra  gV  errori  et  inimid  della 
gratia  questa  veritctj  die  hora  to  confesso,  cite  U  predestinati 
et  eletti  da  Dio  secondo  il  heneplacito  della  sua  voluntd,  non 
si  possono  dannare,  e  cosi  li  presciti  e  reprobati  non  si  pos- 
sono  salvare,"  eadem  est  cum  priori,  et  eisdem  notis  vi- 
detur  digna.  Sed  ideo  illam  adnotavi  seorsum,  quia 
tacite  videtur  sugillare  catholicos  et  vix  non  ecclesiam 
sanctam,  quum  initio  ait:  Ha  rivelato  lo  Spirito  Santo 
a  consolation  nostra  contra  gP  errori  et  inimici  della  gratia 
questa  verita,  che  hora  io  confesso;  perspicuum  autem  est, 
quod  eo  tempore,  quo  auctor  scripsit  hauc  epistolam,  ca- 
tholici  erant,  qui  contra  banc  necessitatera  praedestinatio- 
nis  docebant,  et  qui  de  illis,  qui  illam  praedicabant,  scan- 
dalizabantur.  Catholicos  igitur  vocat  inimicos  gratiae  et 
dicit,  eos  in  errore  esse;  quod  non  solum  injuriosum  est, 
sed  contra  ilium  articulum :  Credo  sanctam  ecclesiam  ca- 
tholicam.  Sancta  enim  est,  quia  munda  est  ab  errore,  et 
non  inimica  gratiae  Dei. 


Propositio  III. 

Tertia  propositio,  quae  sic  inquit:  ,.Adunque  hisogna 
concludere,  die  la  predestinatione  et  reprobafione  h  voluta  da 
Iddio,  si  perdi^  la  scrittura  lo  dice  et  Paulo  in  questo  luogo, 
et  in  molti  altri  apertamente  lo  confessa,  come  perch^  ella 
non  cade  sotto  principii  naturaliy  essendo  tutta  divina  e  spi- 
rituale,  et  pendendo  sola  dalle  libere  promesse,  che  Dio  ci 
hafatte,  primo  notari  potest,  quia  nimis  secure  et  confi- 
denter  asserit,  praedestinationem  et  reprobationem  aequa- 
liter  esse  a  solo  Deo  et  sine  discrimine,  quum  tamen  multi 
doctorum  tam  antiquorum  quam  scholasticorum  discrimen 
faciant,  et  praedestinationem  tribuant  soli  divinae  clemen- 
tiae  absque  praevisione   meritorum,   reprobationem   autem 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Propositiones  de  praedestinatione  examinatae.  141 

tribnant  divinae  justitiae  decernenti  poenam  praevisis  pec- 
catis  hominum.  Quia  temen  alii  etiam  catholici  utrumque 
tribuunt  Deo,  et  auctor  illos  voluit  sequi,  non  est  in  hoc 
reprehendendus,  sed  in  illo,  quod  in  fine  ait,  praedesti- 
nationem  et  reprobationem  pendere  ex  liberie  promissioni- 
bus  Dei  nobis  faetis.  Quod  omnino  falsum  est.  Primo  quia 
praedestinatio  antiquior  est  et  aeterna,  promissiones  autem, 
quas  Dens  facit  nobis,  in  tempore  fiunt.  Error  autem  est 
dicere,  quod  aeternum  pendeat  a  temporali,  quum  potiua 
viceversa  se  res  habeat.  Quia  enim  ab  aeterno  Deus  ele- 
git aliquos  ad  aeternam  vitam,  ideo  in  tempore  illis  talia. 
pollieetur,  nam  ante  tempus  non  erat,  cui  poUiceretur. 
Secundo,  reprobatio  quia  aeterna  est,  et  secundum  aucto- 
rem  sine  praevisione  demeritorum,  non  potest  pendere  a 
temporali  promissione.  Tertio  reprobationem  nulla  sequi- 
tur  promissio  Dei,  sed  potius  minae  et  si  aliquid  illam 
praecederet  a  quo  penderet,  essent  potius  minae  quam 
promissiones. 

Propositio  IV. 

In  quarta  propositione,  quae  sic  habet:  „Il  medesimo 
confirma  Giovanni  nella  sua  apocalipsi  descrivendo  gV  eletti 
nel  numero  delli  12000  per  ciascuna  tribil  posti  nel  libra 
della  vita  e  dice  die  erano  segnati  non  d*  altro  che  del  san- 
gue  di  Jesu  Christo  non  gid,  per  trapassare  in  quello  della 
morte,  perchh  la  sua  revelatione  haverebbe  pitl  tosto  potuto 
fare  confusione,  che  consolatione  negli  animi  nostri,  nh 
il  sangue  del  Redentore  sarebbe  stato  sicuro",  duo  oceur- 
rebant  notanda.  Primo  hoc,  quod  reputat  inconveniens, 
si  apocalypsis  vel  scriptura  aliqua  canonica  faciat  alicui 
confusionem  et  non  pacem  et  consolationem,  quum  tamen 
manifestum  sit,  quod  scriptura  m^is  et  nolentibus  resipi- 
scere,  imo  et  bonis,  si  non  perseveraverint,  confusionem 
afferat,  dum  illis  minatur  aeterna  supplicia,  sicut  bono  per- 
severanti  pollieetur  aeterna  gaudia,  juxta  illud  Isaiae: 
„Dicite  justo,  quoniam  bene,  quoniam  fructum  adinventio- 
num  suarum  comedet.  Vae  impio  in  malum,  retributio 
enim  manuum  ejus  fiet  ei."^     Christus  Dominus   in  evan- 

»  Is.  3,  10. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

gelio,  qui  dixit:  ^Beati  pauperes  spiritu"*  etc.,  ^Beati  qui 
lugent"^  etc.,  dixit  etiam :  „Vae  vobis  divitibus,  quia  ha- 
betis  consolationem  vestram"^  etc.  Similiter  Paulus  ait: 
„Qui  reddit  unicuique  secundum  opera  ejus,  iis  quidem, 
qui  secundum  patientiam  boni  op6ris  gloriam  et  honorem 
et  incorruptionem  quaerunt,  vitam  aetemam;  iis  autem, 
qui  sunt  ex  contentione  et  qui  non  acquiescunt  veritati, 
credunt  autem  iniquitati/ ira  et  indignatio"*  etc.  Dicere 
igitur,  quod  scripturae  solum  offerant  pacem  et  consolatio- 
nem, contra  scripturam  est,  et  sapere  videtur  errorem  Lu- 
theri,  qui  ajebat,  promissione^  evangelicas  absolutas  esse 
ct  a  nulla  conditione  penderc. 

Secundo  notatu  dignum  est,  quod  ait,  sanguinem  Christi 
non  fore  securum,  si  reprobatus  posset  salvari,  vel  prae- 
destinatus  reprobari.  Manifestum  enim  est,  quod  ex  hoc, 
quod  reprobus  posset  salvari,  nihil  deperit  Christi  sanguini, 
quum  ejus  virtute  id  possit;  rursus  nihil  deperit  illi,  si 
praedestinatus  potest  damnari,  quia  non  defectu  sanguinis 
id  potest,  sed  proprio.  Laus  quoque  sanguinis  Christi  est, 
quod  ejus  effusio  non  violet  naturas,  sed  conservet,  ita 
ut  praedestinatus  libere  et  contingenter  salvetur,  et  repro- 
bus similiter  damnetur;  siquidem  utriusque  natura  libera 
«8t.  Error  igitur  est,  asserere,  non  esse  securum  sangui- 
nem Christi,  si  haec  absoluta  necessitas  non  inducatur. 


Propositio  V. 

In  quinta  propositione,  videlicet:  „7Z  predesiinare  di 
Dio  fe  il  profetizzare  8uo,  secondo  questo  stilo,  die  impossi- 
HI  sia,  che  altro  riesca  di  quelle,  che  ah  etemo  i  proveduto^% 
duo  errores  occurrebant.  Primus  quod  praedestinatio  Dei 
sit  sua  prophetia  et  praedictio,  nam  praedestinatio,  quia 
aetema,  non  est  praedictio;  nullus  enim  erat  ab  aetemo, 
cui  aliquid  Deus  praediceret ;  rursus  non  est  sola  praevisio, 


»  Mat.  5,  8.  «  Mat.  6,  6. 

^  Luc.  6,  24.  ♦  Rom.  2,  7.  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Propositiones  de  praedestinatione  examinatae.  143 

sed  praedilectio,  est  enim  pars  providentiae  secundum  om- 
nes  doctores ;  et  secundum  eosdem  providentia  non  solum 
scientiam  Dei  includit^  qua  omnia  regere  et  ad  finem  de- 
bitum  dirigere  scit,  sed  voluntateni  etiam  qua  velit.  Ideo 
falso  et  temere  ita  definitur  praedestinatio. 

Secundus  error  est  dicere,  impossibile  esse  aliter  eve- 
nire,  quam  Deus  praevidit.  Sapit  enim  haec  propositio 
articulum  ilium  Joannis  Wiklef  damnatum  sess.  8.  con- 
cilii  Constantiensis,  qui  ajebat:  ;,Omnia  de  necessitate  ab- 
soluta  eveniunf  *  Si  enim  sola  praevisio  Dei  necessitatem 
rebus  imponit,  quum  Deus  omnia  praevideat,  omnia  de 
necessitate  eveniunt ;  quod  non  solum  est  contra  fidem  sed 
contra  omnem  bonam  philosophiam,  quae  ita  fatetur  divi- 
nam  providentiam,  ut  fatalem  necessitatem  neget. 


Propositio  VI. 

In  sexta  propositione,  quae  sic  ait :  „  Certo  h  che  se  la 
scrittura  si  deve  adempire,  h  neceasario,  che  il  prescito  non 
d  possi  salvare,  perchi  egli  h  figlio  della  perditione,  come 
dice  Christo ;  il  figliuolo  non  puote  mat  negare  la  natura, 
che  il  padre  gli  da,  e  percib  diceva  il  Eedentore :  „  Vos  ex 
patre  diabolo  eatia,  quia  opera  ejus  fadtia^',^  e  aono  proprio 
quelli,  alii  quali  Iddio  e  Christo  non  mira  mai  con  V  occhio 
della  sua  pieth^,  occurrebant  tria  adnotanda.  Primum  quod, 
ut  diximus,  asserat,  reprobum  necessario  absolute  damnari. 
Putat  hoc  sequi  ex  eo,  quod  scriptura  damnationem  re- 
proborum  praedicat,  quum  tamen  ut  vidimus  et  ut  fides 
catbolica  praedicat,  praevisio  Dei  et  praedictio  scripturae 
non  mutat  naturas,  sed  relinquat  res  necessarias  in  sua 
necessitate,  et  contingentes  in  sua  contingentia. 

Secundum  notandum  est,  quod  ait,  quod,  sicut  filius 
non  potest  negare  naturam,  quam  praebet  ei  pater,  ita  prae- 
scitus  non  potest  non  damnari.  Ex  quo,  ut  diximus,  con- 
stat, quod   loquatur   de  necessitate  absoluta  reprobationis ; 


^  Est  articulns  27.  inter  45  danmatos. 
«  Joh.  8,  44. 


Digitized  by  VjOOQIC 


144  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

quia   absolute  necessarium    est,    ut  iilius    habeat  naturam^ 
quam  ei  cbnfert  pater. 

Tertium  nota  dignum  est,  quod  ait,  Deum  non  re- 
spicere  oculis  misericordiae  reprobos,  quod  manifeste  est 
contra  scripturam  et  sapere  videtur  errorem  quemdam  in 
concilio  Tridentino  damnatum.  Scriptura  enim  dicit: 
^Misereris  omnium,  .  .  et  nihil  odisti  eorum,  quae  fecisti.''^ 
Eadem  iterum  dicit:  „llluminat  omnem  hominem  venien- 
tem  in  hunc  mundum."^  Reprobi  etiam  baptizantur  et 
caetera  sacramenta  suscipiunt,  et  in  illis  Dei  gratiam^ 
quamquam  non  ex  merito  et  justitia  suscipiunt,  ex  miseri- 
cordia  suscipiunt,  et  ita  pietatis  oculo  a  Deo  respiciuntur^ 
licet  ipsi  culpa  sua  finaliter  se  reddant  indignos.  Sa- 
pere igitur  videtur  haec  assertio  errorem  ilium  damna- 
tum sess.  6.  can.  17.  concilii  Tridentini,  qui  sic  habet: 
„Si  quis  justificationis  gratiam  nonnisi  praedestinatis  ad 
vitam  contingere  dixerit,  reliquos  vero  omnes,  qui  vo- 
cantur,  vocari  quidem,  sed  gratiam  non  accipere,  utpote 
divina  potestate  praedestinatos  ad  malum,  anathema  sit." 


Propositio  VII. 

Septima  propositio,  videlicet:  ^Alla  volantct  di  Dio 
nessuno  fa  resistenza,  perchl  I  detto  dal  propheta:  Qids  est 
qui  resistat  vultui  meoP^^  contra  scripturam  est  et  sapere 
videtur  errorem  ab  ecclesia  damnatum.  Scriptura  enim 
in  multis  locis  asserit,  nos  resistere  divinae  voluntati,  di- 
cente  Job  de  quibusdam :  ^Ipsi  vero  rebelles  fuerunt  lu- 
mini."*  Job  quoque  dicit:  „Quis  restitit  ei  et  habuit  pa- 
cem?"^  et  David:  „Si  hodie  vocem  ejus  audieritis,  nolite 
obdurare  corda  vestra,"^  et  Isaias:  „Tota  die  expandi  ma- 
nus  meas  ad  populum  non  credentem  et  contradicentem,"^ 
et  sapientia  per  Salomonem  :  „Vocavi  et  renuistis  .  .  despe- 


»  Sap.  11,  24.  26.  «  Joh.  1,  9. 

»  Jerem.  49,  19;  60,  44.  *  Job.  24.  13. 

^  Job.  9.  4.  •  Psalm.  94,  8. 

^  Horn.  10,  21,  secandom  Is.  66,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Propositiones  de  praedestinatione  examinatae.  145 

xistis  omne  consilium  meum,"^  et  Dominus  in  evangelic: 
^Quoties  volui  congregare  filios  tuos,  quemadmodum  gal- 
lina  congregat  pullos  suos  sub  alas,  et  noluisti"^,  et  Ste- 
phanus  dicebat  Judaeis:  „Dura  cervice  et  incircumcisis 
cordibus  et  auribus,  vos  semper  Spiritui  sancto  resistitis, 
sicut  patres  vestri,  ita  et  vos."^  Ideo  can.  quarto  decreti 
de  justificatione  concilii  Tridentini  anathemate  damnatur 
asserens,  liberum  arbitrium  non  posse  dissentire,  si  velit, 
Deo  excitanti  et  vocanti. 


Propositio  VIII. 

Octava  propositio,  quae  sic  se  habet:  ,jNon  ci  elegge 
semplicernente  per  ahandonarct  e  lasciarci  liheri  nelle  mani 
delli  nostri  proprii  consigli/*  vera  est  quoad  ejus  priorem 
partem.  Non  enim  Deus  eligit  aliquem  ut  finaliter  eum 
derelinquat.  Posterior  autem  pars,  quod  non  eligat,  ut  re- 
linquat  nos  liberos  in  manu  consilii  nostri,  videtur  ex- 
presse  contra  scripturam,  quae  de  primis  nostris  parenti- 
bus  (qui  plene  secundum  ecclesiae  definitionem  electi  fue- 
runt)  inquit:  „Deus  ab  initio  constituit  hominem  et  reli- 
quit  ilium  in  manu  consilii  sui;  adjecit  mandata  et  prae- 
cepta  sua;  si  volueris  mandata  servare,  conservabunt  te, 
et  in  perpetuum  fidem  placitam  facere.  Apposuit  tibi  aquam 
et  ignem;  ad  quod  volueris,  porrige  manum  tuam.  Ante 
hominem  vita  et  mors,  bonum  et  malum;  quod  placuerit 
ei,  dabitur  illi."'* 


Propositio  IX. 

Nona  propositio:  ^E  percib  queati  servi,  i  quali  si  eo- 
noscono  figltoli,  operano  sempre  con  amove  et  non  con  ti- 
more^  duo  habet  reprehensione  digna.  Primum  est,  quod 
electi  se  cognoscunt  tilios  Dei,  et  quia  filios  Dei  vocat 
electos  ipsos,  manifeste  sapit  errorem  dicentium,  citra  reve- 


»  Mat  23,  37.  «  Prov.  1,  24.  25. 

»  Act.  7,  51.  *  Ecclus.  15,  14  -18. 

Lainez,  VoU  Tridentlna  etc.  10 


Digitized  by  VjOOQIC 


146  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

lationem  haberi  posse  certitudinem  suae  praedestinationis ; 
contra  illud  sapientis:  „Nescit  homo,  utrum  amore  an  odio 
dignus  sit;  sed  omnia  in  futurum  servantur  incerta,"*  et 
contra  canonem  concilii  Tridentini  de  justificatione  dicen- 
tem:  „Si  quis  magnum  illud  usque  in  finem  perseveran- 
tiae  donum  se  certe  habiturum  absoluta  et  infallibili  certi- 
tudine  dixerit,  nisi  hoc  ex  speciali  revelatione  didicerit^ 
anathema  sit."*  Secunda  hujus  propositionis  pars,  asse- 
rens  electos  semper  operari  ex  amore  et  numquam  ex 
timore,  erronea  videtur  et  temeraria.  Non  enim  solis  re- 
pro  bis  ait  Paulus:  „Cum  raetu  et  tremore  vestram  salutem 
operamini,"*  nee  de  solis  illis  dicebat  Isaias :  Domine  a  ti- 
more tuo  „concepimus,  et  quasi  parturivimus  et  peperimu& 
spiritum;"^  Paulus  etiam  timere  videbatur,  quum  dicebat: 
„Castigo  corpus  meum  et  in  servitutem  redigo,  ne  forte 
quum  aliis  praedicaverim,  ipse  reprobus  efficiar,"^  et  Ro- 
manis  ait:  „Noli  altum  sapere,  sed  time.*^^  Job  quoque 
dicebat:  „Verebar  omnia  opera  mea,  sciens  quod  non  par- 
(iferes  delinquenti/^'  Electi  praeterea,  ut  David  et  Paulus 
et  Petrus,  saepe  fuerunt  extra  Dei  gratiara  et  in  peccato 
mortali,  et  tunc  constat,  eos  non  operates  esse  ex  amore 
Dei  infuso. 


Propositio  X. 

Decima  propositio  inquiens:  „Adunque  quelle,  che  h 
eletto  in  Christo,  e  che  ^  fondato  in  Christo,  non  pub  coders 
in  ruina",  quantum  ad  id,  quod  asserit :  Qui  est  fundatus^ 
in  Christo  non  potest  mere,  si  loquitur  de  ea  fundatione, 
quae  fit  per  praedestinationem,  ut  certo  loqui  videtur,  ea- 
dem  censura  est  digna,  qua  prima  ejus  propositio,  si  autem 
de  ea  fundatione  loquitur,  quae  est  per  praesentem  chari- 
tatem  et  gratiam,  sapere  videtur  errorem  asserentium,  semel 
baptizatum    non    posse   a   gratia   excidere.      Contra    quod 


*  Eccles.  9,  1.  2  Sess.  VI.  can.  16. 
8  PhiL  2,  12.  *  Is.  26,  18. 

*  I.  Cor.  9,  27.  «  Row.  11,  20. 
'  Job.  9,  28. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X   Propositiones  de  praedeatinatione  examinatae.  147 

praeter  multa  et  manifesta  loca  scripturae  est  canon  Tri- 
dentinus  23.  decreti  de  justificatione  dicens:  „Si  quis  ho- 
minem  semel  justificatum  dixerit  amplius  peccare  non  posse, 
neque  gratiam  amittere,  atque  ideo  eum,  qui  labitur  et 
peccat,  numquam  vere  fuisse  justificatum,  aut  contra,  posse 
in  tota  vita  peccata  omnia  etiam  venialia  vitare,  nisi  ex 
speciali  privilegio,  quemadmodum  de  Beata  Virgine  tenet 
ecclesia,  anathema  sit/'  Potest  enim  fundatus  in  Christo 
excidere  a  fundamento,  non  vitio  fundaraenti,  quod  eum 
ex  se  sustineret,  sed  proprio.  Quia  enim  lapis  vivus  est 
et  liber,  ut  potest  cum  Dei  gratia  fundamento  adhaerere, 
ita  non  potest  ab  eo  sine  culpa  segregari. 


Propositio  XI. 

Undecima  propositio,  videlicet:  „Mede8imamente  non 
pub  prevalere  contro  Z'  edificio  construtto  di  viva  pietra,  il 
quale  e  la  8.  chieaa  et  il  numero  determinato  delli  eletti**, 
asserens,  aedificium  constructum  ex  vivis  lapidibus  esse 
sanctam  ecclesiam  et  numerum  determinatum  electorum, 
raanifeste  sapit  errorem  Joannis  Hus  damnatum  in  conci- 
lio  Constantiensi  sess.  16.  qui  sic  se  habet:  „Unica  est 
sancta  universalis  ecclesia,  quae  est  praedestinatorum  uni- 
versitas.'^^  Idem  autem  videtur  asserere  hie  auctor.  Quia, 
si  unicum  et  idem  aedificium  est  ecclesia  et  numerus  prae- 
destinatorum, consequens  est,  ut  ecclesia  sit  numerus  prae- 
destinatorum, quia,  quaecumque  sunt  eadem  cum  tertio, 
sunt  eadem  inter  se. 


Propositio  XII. 

Duodecima,  quae  sic  habet:  ,,Gli  eletti  purgatiasimi 
rimangono  quando  in  tutto  sono  levati  dalV  aaprezza  e  lor- 
dura  di  questo  mondo'^,  manifeste  sapit  errorem  Graecorum, 
Armenorum,  Waldensium,  Wicclefitarum,  Joannis  Hus  et 
modemorum  haereticorum  negantium   purgatorium.     Quia 


Articiilns  1.  inter  30,  qui  damnati  sunt. 

10* 


Digitized  by  VjOOQIC 


148  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

enim  reprobi  numquara  purgantur,  (quura  in  inferno  nulla 
sit  redemptio),  si  electi,  ut  ait  hie  auctor,  quum  e  mundo 
exeunt;  discedunt  purgatissimi,  nullum  superest  purgato- 
rium,  contra  scripturas  et  continuam  ecclesiae  traditionem 
et  concilia;  inter  quae  concilium  Tridentinum  can.  30. 
deer,  de  justificatione  ait:  „Si  quis,  post  acceptam  justiti- 
cationis  gratiam  euilibet  peeeatori  poenitenti  ita  culpam 
remitti  et  reatum  aeternae  poenae  deleri  dixerit,  ut  nullus 
remaneat  reatus  poenae  temporalis  exsolvendae  vel  in  hoc 
saeeulo  vel  in  future  in  purgatorio,  antequam  ad  regna 
coelomm  aditus  patere  possit,  anathema  sit."  Nee  excu- 
sari  potest  haee  propositio  ex  eo,  quod  non  plane  asserat, 
eleetos  purgatissimos  decedere  ex  hoe  mundo,  sed  purga- 
tissimos  remanere,  quum  omnino  auferantur  ab  asperitate 
et  sordibus  hujus  mundi,  non  excusatur,  inquam,  ex  hoc, 
quasi  velit  dicere,  eos  tunc  esse  purgatissimos,  quum  non 
solum  a  mundo  tolluntur,  sed  ab  ejus  sordibus;  tum  quia 
hoc  dicere,  esset  statuere,  esse  purgatissimos  eos,  qui  pur- 
gatissimi  essent,  quod  non  solum  in  electis  habet  locum, 
sed  in  omnibus,  qui  vere  essent  purgatissimi;  tum  etiam 
quia  in  praeeedentibus  hanc  propositionem  manifesto  as- 
sent, ita  Spiritum  Sanctum  excitare  et  movere  et  compun- 
gere  eleetos,  dum  vivunt,  ut,  quum  e  vita  exeesserint,  re- 
maneant  purgatissimi. 

Propositio  XIII. 

Deeimatertia  propositio,  quae  talis  est:  „Que8te  sono 
consequentie  di  quelli,  che  vogliono  dare  tutto  V  honare  a 
Dio,  come  si  deve,  overo  di  quelli,  che  vogliono  partire  per 
mezzo  quello,  che  h  solo  di  Christo^*,  mihi  videtur  sapere 
errorem  illorum,  qui  negant  liberum  arbitrium  et  asserunt, 
id  non  cooperari  Deo  in  sui  ipsius  justificatione,  sed  mere 
passive  se  habere,  contra  vero  putant,  eos,  qui  asserebant, 
nos  esse  cooperatores  Dei,  auferre  Christo  gloriam  suam 
et  eam  velle  cum  illo  partiri,  quasi  ex  aequo;  haee  pro- 
positio, inquam,  est  contra  canonem  quartum  decreti  Tri- 
dentini  de  justificatione  dicentis:  „Si  quis  dixerit  liberum 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Propositiones  de  praedestinatione  examinatae.  149 

hominis  arbitrium,  a  Deo  motum  et  excitatum,  nihil  ope- 
rari,  assentiendo  Deo  excitanti  atque  vocanti,  quo  ad  ob- 
tinendam  justificationis  gratiaiu  se  disponat  ac  praeparet^ 
neque  posse  dissentire,  si  velit,  sed  veluti  inanime  quod- 
dam  nihil  omnino  agere  mereque  passive  se  habere^  ana- 
thema sit."  Non  ergo  est  contra  Dei  gloriam,  neque  contra 
virtutem  humilitatis,  fat^ri,  nos  liberum  arbitrium  habere, 
quod  Deo  cooperetur;  quia  illud  ipsum  liberum  arbitrium  et 
posse  Deo  cooperari  ipsi  Deo  tribuimus,  qui  illud  creando 
nobis  dedit  et  creatum  conservat  et  adjuvat^  ut  sibi  coo- 
peretur. Itaque  esset  potius  superbiae  et  ingratitudinis 
non  recognoscere  hoc  Dei  beneficium,  de  quo  in  Deo  et 
non  in  nobis  possumus  gloriari.  Superbiae  quoque  est, 
putare,  se  nosse  melius  laudare  gratiam  redemptoris,  et 
cognoscere  vel  habere  virtutem  humilitatis,  quam  non  ha- 
beat  ipsa  ecclesia;  quum  contra  omnino  res  se  habeat, 
quia,  qui  tollit  liberum  arbitrium,  tollit  gratiam  et  virtutes 
omnes  et  salutem,  sicut  et  ille,  qui  tollit  gratiam.  „Tolle", 
inquit  Bemardus,  „ gratiam,  non  est,  quod  salvet;  tolle  li- 
berum arbitrium,  non  est,  quod  salvetur,  quia  revera  quod 
liberum  non  est,  non  est  capax  virtutis  vel  gratiae  vel 
beatitudinis." 


Propositio  XIV. 

Decimaquarta  propositio,  quae  ait:  „Fkrtanto  doveH- 
amo  cognoscere,  che  la  predeatinatione  non  toglie  nelli  eletti 
il  libero  arhitrio,  ma  lo  da,  lo  jprocura  e  lo  conaerva"^,  eum- 
dem  sapit  errorem.  Quia,  si  praedestinatio  dat  liberum 
arbitrium,  reprobi  carebunt  libero  arbitrio,  electi  quoque 
natura  non  erunt  liberi,  sed  effectu  gratiae  et  praedesti- 
nationis.  Quae  omnia  contra  scripturas  et  definitiones 
ecclesiae  sunt,  et  signanter  contra  quartum  canonem  de- 
creti  de  justificatione  jam  citatum  et  contra  quintum,  qui 
sic  habet:  „Si  quis  liberum  hominis  arbitrium  post  Adae 
peccatum  amissum  et  extinctum  esse  dixerit,  aut  rem  esse 
de  solo  titulo,  imo  titulum  sine  re,  figmentum  denique  a 
satana  invectum  in  ecclesiam,  anathema  sit." 


Digitized  by  VjOOQIC 


150  Yota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Propositio  XV. 
Decimaquinta  propositio,  videlicet:  h  hen  vero,  die 
nelli  reprobati  il  libera  arbitrio  nulla  vale  a  consegutre  la 
salute^,  asserens  Hberum  arbitrium  nil  juvare  reprobos  ad 
consequendam  salutem,  ultra  hoc,  quod  contradicit  prae- 
cedenti  proposition!,  quae  fatetur,  Hberum  arbitrium  in 
reprobis,  quod  conferri  a  praedestinatione  dixerat,  ultra 
hoc,  inquam,  sapere  videtur  errorem  damnatum  in  17. 
citato  canone  concilii  Tridentini  asserentium,  gratiam  non 
dari  nisi  praedestinatis.  Nam  si  datur  reprobis,  et  eorum 
Hberum  arbitrium  ex  gratia  operatur,  procul  dubio  illud 
opus  juvabit  ad  salutem,  quia  meretur  ad  salutem.  Sapit 
praeterea  errorem  Joannis  Wicclef  damnatum  sess.  8.  con- 
cilii Constantiensis,  qui  sic  se  habet:  „Oratio  praesciti  nuUi 
valet." 

Propositio  XVI. 
Decimasexta  propositio,  quae  inquit : ,,  Vedete,  che  qxtesto 
tanto  huomo  (Agostino)  non  existima  cos  a  horribile,  come 
hoggi  di  si  fa,  che  il  libera  arbitrio  nan  bastasse  per  la  salute 
nostra^^,  ideo  notata  est,  quia  videtur  imponere  cathoHcis 
et  ecclesiae,  quod  numquam  cogitarunt;  nempe  horribile 
sibi  videri,  quod  Hberum  arbitrium  non  sufficiat  ad  salu- 
tem nostram,  quum  tamen  cathoHcis  omnibus,  et  semper 
et  eo  tempore,  quo  auctor  sic  scripsit,  utrumque  videatur 
horribile:  et  asserere,  quod  Hberum  arbitrium  non  coo- 
peretur,  et  quod  Hberum  arbitrium  per  se  et  sine  gratia 
sufficiat  ad  salutem.  In  primum  errorem  sunt  inter  alia 
quartus  et  quintus  canon  jam  citati,  in  postremum  est 
canon  secundus  dicens :  „Si  quis  dixerit  ad  hoc  solum  di- 
vinam  gratiam  per  Christum  Jesum  dari,  ut  facilius  homo 
juste  vivere  ac  vitam  aetemam  promereri  possit,  quasi  per 
Hberum  arbitrium  sine  gratia  utrumque,  sed  aegre  tamen 
et  difficulter  possit,  anathema  sit." 

Propooitio  XVII. 

Decimaseptima  propositio  inquiens:   „Ben  h  vero,  che 
sicome  della  elettione  et  reprobatione  altra  causa  nan  si  pub 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Propositiones  de  praedestinatione  examinatae.  151 

dare,  che  la  volontd,  di  Dio  retta  dalla  sua  ineffahile  giu- 
stitia,  come  dice  Agostino,  cosi  della  dannatione  de  pecca- 
tori,  la  causa  si  rende  per  la  colpa  delle  iniquitct  nostre^% 
notata  est  primo,  quia  nimis  confidenter  asserit  et  sine 
discrimine,  non  posse  dari  causam  election  is  et  reproba- 
tionis^  qnum  tamen  in  adnotatione  tertiae  propositionis  dic- 
tum est:  Multi  sunt  doctores  catholici^  qui  asserunt,  cau- 
sam reprobationis  esse  praevisa  a  Deo  peccata;  sicut  de 
sententia  damnationis  asserit  haec  proposition  quod  fe- 
ratur  ob  iniquitates.  Secundo  notata  est^  quia  causam 
electionis  et  reprobationis  refert  esse  voluntatem  Dei,  rec- 
tam  a  justitia  sua  ineffabili;  contra  quod  tam  divus  Pau- 
lus  ad  Romanes  cap.  9.  et  sancti  etiam  doctores  electionera 
referunt  ad  Dei  misericordiam,  reprobationem  vero  ad  ju- 
stitiam,  dicente  Paulo :  „Quod  si  Deus  volens  ostendere 
iram  et  notam  facere  potentiam  suam,  sustinuit  in  multa 
patientia  vasa  irae  apta  in  interitum,  ut  ostenderet  divitias 
gloriae  suae  in  vasa  misericordiae ,  quae  praeparavit  in 
gloriam."* 


Propo8itio  XVIII. 

Decimaoctava  propositio,  quae  ait:  ,,/n  questo  modo 
col  spirito  di  satana  non  si  pigliarh  occasione,  di  far  un 
altra  conseguenza  non  meno  empia  che  falsa,  altre  volte  fatta 
nella  chiesa  delli  membri  putridd  e  divisi  et  hora  rinovnta, 
ciol:  Se  Dio  alcuni  ha  praedestinati  et  alcuni  presciti,  in 
ogni  modo  si  salvaranno  o  dannaranno,  e  cost,  bene  o 
male  che  si  faccia,  concludendo,  che  per  necessitd,  verrct 
fatta  la  salute  o  la  dannatione  loro'%  videtur  falsa  et  in- 
juriosa  in  catholicos.  Nam  quum  ipse,  ut  diximus,  asserat, 
praedestinationem  absolutam  necessitatem  imponere  sal- 
vandis,  et  reprobationem  damnandis,  asserit  tamen,  eos, 
qui  ex  hoc  dogmate  deducunt,  frustra  homines  conari  ad 
bona  facienda  vel  mala  vitanda,  quum  sint,  sicut  si  alitor 
faciant,  necessario  salvandi  electi  et  damnandi  reprobi,  — 

>  Rom.  9,  22. 


Digitized  by  VjOOQIC 


152  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

hanc,  inquam^  consequentiam  facientes,  ait,  duci  spiritu 
satanae,  et  innuit,  esse  in  ecclesia,  quae  constat  ex 
membris  putridis.  Quod  plane  falsum  est  et  injuriosum; 
quia  episcopi  per  Gallias  constituti,  ut  testatur  Hilarius  in 
epistola  ad  Augustinum  et  Fulgentius  in  suis  libris  de  gra- 
tia et  libero  arbitrio,  banc  consequentiam  fecerunt.  Earn- 
dem  consequentiam  fecit  beatus  Ildephonsus,  ut  vidimus, 
eamdem  fecit  et  Boetbius  in  libris  de  consolatione,  et  de- 
nique  omnes  catholici,  qui  uno  consensu  assemnt,  prae- 
scientiam  vel  praedestinationem  et  reprobationem  non  im- 
ponere  necessitatem  vel  coactionem  salvandis  vel  dam- 
nandis,  et,  ea  posita  sequi  jam  dictum  inconveniens,  quod 
adeo  manifeste  sequitur,  ut  etiam  Aristoteles  et  Cicero  id 
viderint.  Quum  ergo  praedicti  patres  catholici  saepedictam 
consequentiam  fecerint,  in  injuriam  eorum  dicitur,  quod 
agantur  spiritu  satanae,  et  quod  sint  in  ecclesia  membro- 
rum  putridorum;  quod  verbum  suspicionem  potuisset  in- 
gerere  iis,  qui  non  cognoscerent  sanam  mentem  auctoris, 
quod  ipse  in  alia  nova  ecclesia  se  reponeret,  quae  non 
esset  ex  membris  putridis;  et  quum  in  supradicta  ecclesia, 
ut  dictum  est,  degant  ii  catholici,  quos  tacite  vocat  mem- 
bra putrida,  timendum  esset,  ne  deciperetur  in  re  summe 
necessaria,  hoc  est  in  dignoscenda  ecclesia  catholica,  et 
ne  pro  ecclesia  catholica  susciperet  novas  synagogas  sa- 
tanae a  tempore  Lutheri  natas,  quod  Deus  avertat. 


Et  haec  sunt,  quae  mihi  obiter  et  tumultuarie  occur- 
rerunt  adnotanda  circa  propositas  propositiones.  Quae  li- 
bentissime  et  humiliter  subjicio  non  solum  sacrosanctae 
sedis  apostolicae  et  sancti  officii  judicio,  sed  cujusvis  etiam 
melius  sentientis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI. 
Disputatio  de  justitia  imputata. 

„Utriim  justificatus,  qui  operatus  est  opera  bona  ex 
gratia  et  auxilio  divino  a  meritis  passionis  Christi  pro- 
fecto,  ita  ut  retinuerit  inhaerentem  justitiam,  praesen- 
tans  se  cum  ilia  ante  ti-ibunal  Christi,  ceusendus  sit 
satisfecisse  divinae  justitiae  ad  meritum  et  acquisitio- 
nem  vitae  aeternae;  an  vero  cum  hac  inhaerente  ju- 
stitia opus  insuper  habeat  misericordia  et  justitia 
Christi  (hoc  est  nierito  passionis  ejus,  quo  suppleantur 
defectus  suae  justitiae),  quae  justitia  Christi  commu- 
nicetur  ex  divina  dispensatione  secundum  mensuram 
fidei  et  charitatis/^ 


Caput  I.    Statu8  quaestionis. 

1.  Operae  pretium  erit  primo  declarare  nervum  quae- 
stionis; 

deinde  ad  earn  respondere  et  confirmare  responsionem ; 

tertio  resolvere  argumenta,  quae  contra  veritatem  ad- 
duci  possent. 

Et  primum  quidem  ideo  est  necessarium^  quia  quum 
contingit,  aliquos  bonae  mentis  in  falsas  incidere  opinio- 
nes,  ob  id  fit,  quia  eas  falsas  esse  ignorant.  Unde  quum 
ipsi  eas  non  intelHgant,  non  possunt  eas  aliis  explicare; 
et  maior  solet  esse  difficultas  in  eis  explicandis,  quam  ex- 


^  Ita  sonabat  articnlus  de   justitia  imputativa  theologis  concilii 
propositus  examinandus  die  25.  Octobris  1546.   Theiner,  Acta  I,  250. 


Digitized  by  VjOOQIC 


154  Vota  ad  concilinm  Tridentinum  pertinentia. 

pugnandis,  quia  in  ipsa  explicatione  patet  falsitas,  et  ex- 
pugnatur. 

Supponendum  igitur  est,  ut  rem  explicemus  ex  s.  Pauli 
doctrina,  quod  tunc  aliquid  imputatur  seu  reputatur  ad 
justitiam,  aut  quod  idem  est,  tunc  imputatur  nobis  justitia 
Christi,  quando  ob  ejus  merita  aliquid  nobis  gratiose  do- 
natur^  quod  non  merebamur.^  Sic  enim  ait:  „Ei,  qui  ope- 
ratur,  merces  non  imputatur  secundum  gratiam,  sed  se- 
cundum debitum.  Ei  vero,  qui  non  operatur,  credenti 
autem  in  eum,  qui  justificat  impium,  reputatur  fides  ejus 
ad  justitiam."^  Hie  ideo  dicitur  reputari  fides  ad  justitiam, 
quia  justitia  donatur  quam  non  merebatur,  et  per  hoc  sibi 
imputatur  justitia  seu  meritum  Christi,  quia  cam  in  ipsa 
justitia  inhaerente  participat,  quae  ob  justitiam  Christi  sibi 
est  donata. 

2.  Hoc  igitur  ex  s.  Paulo  supposito,  tripliciter  possumus 
imaginari  necessitatem  imputatae  justitiae. 

Quam  ut  melius  explicemus,  utamur  hoc  sensibili 
exemplo.  Sit  rex  potentissimus  pariter  ac  ditissimus,  qui 
communicare  velit  thesauros  suos  subditis  suis.  Is  habeat 
apud  se  domesticum  aut  filium  sibi  charissimum,  et  qui 
apud  regem  promeruerit  omnes  thesauros  haereditare.  Ad- 
sint  tres  servi  aegri  et  impotentes  ad  certandum.  Propo- 
nat  rex  pretiosissimam  gemmam  in  praemium.  Dicat  fi- 
lius  regis  primo  horum  trium :  Tantummodo  crede,  et  ego, 
qui  omnes  regis  divitias  promerui,  obtinebo,  ut  gemma 
proposita  tibi  gratiose  donetur.  Idem  obtineat  apud  regem, 
ut  secundo  donetur  ea  summa  pecuniae,  qua  possit  a  ser- 
vitute  redimi  et  semisanari,  et  equum  et  arma  debilia  ad 
certandum  comparare.  Tertio  obtineat  liberationem  a  ser- 
vitute,  sanitatem  et  arma,  quibus  legitime  et  fortiter  di- 
micare  possit,  et  gemmam  propositam  jure  mereri. 

Clarum  est  in  hoc  exemplo,  quod  in  primo,  cui  gemma 
donatur,  mera  est  imputatio  justitiae  filii  regis;  et  hunc 
modum  imputation  is  ponunt,  qui  negant  in  nobis  justitiam 


^  Massarellos  in  edit.  Theineriana  hujas  voti  (Acta  I,   265  as.): 
meremur.  '  Rom.  4,  5. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XL  Disputatio  de  justitia  imputata.  155 

inhaerentem,  de  quo  hie  non  est  disputandum,  quia  jam 
discussum  et  conclusum  est.^ 

3.  Hoc  solum  hie  addam,  mihi  non  probari  opinionem 
dicentium,  per  fidem  et  Spiritum  Sanctum  ante  adventum 
charitatis  hominem  adoptari  et  renasci.  Sine  charitate 
enim  secundum  apostolum  nihil  sumus.  Quomodo  ergo 
erimus  sine  ea  filii,  et  renati?  Praeterea  si  filii  esse- 
mus,  redderetur,  et  non  daretur  charitas;  quum  enim 
filiis  debeatur  haereditas^  quae  perfecta  charitas  est,  cur 
non  debeatur  imperfecta  ilia,  qua  donamur  in  principio 
justificationis  ?  Tertio  fidelis  in  peccato  existens  mortali 
filius  esset,  quia  habet  fidem  perfectiorem,  quam  habuerit, 
quum  in  initio  justificatus  est,  quum  nunc  habitum  habeat, 
tunc  solum  actum  habuerit;  habet  etiam  Spiritum  Sanctum 
eo  modo,  quo  tunc  habebat,  nempe  inhabitantem  per  so- 
la m  fidem;  iste  ergo,  quia  filius,  haeres  esset. 

Debile  ergo  mihi  visum  est,  quod  dicebatur  ad  sta- 
tuendam  banc  positionem. 

Prime  enim  dicebatur,  Christum  dixisse :  „Qui  credi- 
derit  et  baptizatus  fuerit,  salvus  erit;"*  ac  ideo  sola  fide 
et  baptismo  hominem  renasci.  Sed  hoc,  ut  dixi,  non 
concludit.  Ideo  enim  dixit,  y, salvus  erit",  quia  media  fide 
et  Sacramento  infanditur  justitia  sen  charitas,  sine  qua 
non  est  salus.^ 

Secundo  nee  illud  probat  banc  opinionem,  quod  cha- 
ritas dicatur  fructus  spiritus  a  Paulo,  ac  per  hoc  posterior 
sit  ipso  spiritu.  Ibi  enim  charitas  pro  actu  et  fructu  ac- 
cipitur;  spiritus  forte  pro  habitu  charitatis  sen  justitiae, 
quae  prior  est  suis  fructibus,  vel  forte  sicut  per  opera 
camis  intelligimus  opera  hominis  camalis,  ita  per  fructus 
spiritus  opera  hominis  spiritualis  et  renati. 


*  Videlicet  decretum  de  justificatione  (Theiner  1.  c ,  220  ss.),  quod 
die  'is.  Septembris  1546  in  congregatione  generali  propositum  et  qaoad 
substuntiam  die  12.  Octobris  acceptatum  erat  (Theiner  I.  c.  2b8)  banc 
doctrinam  contiuebat. 

^  Masaarellus  I,  c.  addit  gloriae. 

^  Marc    16,  16.  *  Mass.  saltms. 


Digitized  by  VjOOQIC 


166  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertinentia. 

Tertio  licet  etiam  detur,  Spiritum  sanctum  ante  cha- 
ritatem  esse  in  anima  per  solam  fidem,  non  tamen  confi- 
citur,  quod  per  earn  solam  adoptet,  sed  quod  disponat  ad 
adoptionem  per  charitatem  suscipiendam. 

Non  putandum  igitur,  sequendam  opinionem  banc  esse 
in  hoc,  quod  rejicit  vocabulum  justitiae  formalis;  quum 
enim  charitas  revera  forma  sit,  quam  vocem  non  abhor- 
ruit  s.  Ambrosius,  per  illam  enim  sen  per  gratiam  sumus, 
quod  sumus,  et  sine  ilia  nihil  sumus;  et  quum  constet  de 
re,  non  video,  quare  debeat  de  voce  esse  controversia. 
Vocabulum  etiam  ipsum  non  video  esse  excludendum,  quia 
expungit  errorem  negantium  justitiam  inhaerentem,  et  licet 
ilia  voce  ethnici  usi  sint,  tamen  fidei,  ut  dicimus,  servit, 
et  idcirco  non  est  rejicienda.  Usi  enim  sunt  vocabulia 
oialag  et  substantiae,  quae  non  respuerant  patres.  Ideo 
apostolus  non  quaslibet  voces  profanas  jubet  vitare;  sed 
eas,  quae  sub  false  nomine  scientiae  veritati  contradicunt.  ^ 
Non  est  ergo  ad  propositum,  eo  mode  dici  hominem  ju- 
stum  sine  justitia  inhaerente,  quo  campana  sonare  dicitur^ 
quia  causat  sonum.  Haec  enim  propositio,  campana  sonat, 
causalis  est,  ista  vero,  Joannes  est  Justus,  formalis.  Idea 
a  forma  inexistente  opus  est,  ut  fiat  denominatio.  Quod 
adducitur,  Deum  esse  sapientem  vel  justum  absque  forma 
inhaerente,  non  videtur  ad  rem,  quia  in  Deo  ob  ejus  in- 
finitatem  et  simplicitatem  omnia  alia,  quae  in  creaturis 
sunt  distincta  et  adventitia,  identificantur.  Ideo  sapiens 
dicitur  a  sapientia,  quae  ita  est  in  ipso,  ut  sit  ipse. 

4.  Relicto  ergo  hoc  prime  mode  imputationis,  in  quo 
imputatio  hoc  mode  tantum  reperitur,  quo  donatur  gemma 
solum  credenti,  aggrediamur  secundum  et  tertium. 

Et  in  tertio  quidem  unica  imputatio  locum  habet,  ilia 
nempe,  qua  in  gratiam  filii,  qui  omnia  promeruit,  dona- 
tur sibi  non  gemma,  quam  meretur^  sed  id  unde  illam 
possit  promereri.      In  secundo    bina   imputatio  considerari 


*  L  Tim.  6,  20:  Deponitura  cnstodi,  devitans   profanas  vocnm  no- 
vitates  et  oppositiones  falsi  nominis  scientiae. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  jnstitia  imputata.  157 

potest,  et  ea,  per  quam  donatur  sibi,  ut  quomodocunque 
certare  possit,  et  ilia,  qua^  non  legitime  certanti  donatur 
praemium  in  gratiam  ejusdem  filii,  Juxta  hoc  exemplum 
justitiam  Christi  imputatam  possumus  dupliciter  imaginari. 
Aut  enim  dicere  possumus,  Christum  crucifixum  prome- 
ruisse  nobis  eam  gratiam,  ut  redempti  a  peccatis  raereri 
possimus  vitam  aeternam;  et  hoc  modo  sentiendo  (licet 
quoties  disponimur  ad  gratiam,  vel  eam  consequimur,  vel 
in  ea  proficimus,  vel  propter  eam  praemiamur,  semper 
opus  sit  applicatione  justitiae  Christi^  ex  qua  omnia  dicta 
profluuut)  tantum  tamen  opus  est  imputatione  dum  gratis 
a  peccato  justificamur,  sive  in  poenitentia. 

Secundo  vero  modo  imaginari  possumus,  nos  duplici 
quidem  egere  imputatione  justitiae  sen  meritorum  Christi; 
primo,  dum  justificamur  a  peccato,  quod  dicitur  prima 
positio ;  secundo  dum,  utcunque  gratia  utentes  et  defectuose, 
coram  tribunali  Christi  novo  dono  et  nova  misericordia 
nobis  donatur  praemium,  non  ob  nova  Christi  merita,  quia 
Christus  amplius  non  moritur,  nee  meretur;  nee  ob  nova 
merita  nostra,  qui  coram  Christi  tribunali  extra  viam 
sumus ;  nee  quod  Deus  censeat  nos  meruisse,  quum  non 
meruimus,  quia  deciperetur;  sed  quod  videns  nos  minime 
demeruisse,  in  gratiam  Christi,  qui  olim  in  cruce  id  me- 
ruit, nos  gratiose  donet  vita  aeterna.  Et  hunc  puto  esse 
sensum  ponentium  novam  justitiae  imputationem  coram 
tribunali  Christi.  Ajunt  etiam  ita  nobis  tunc  doaari  prae- 
mium sicut,  quum  primo  justificati  sumus,  data  est  gratia, 
ita,  quod  sicut  Abraham  adhuc  peccator,  sed  credens,  non 
meruit  gratiam,  sed  sua  fides  reputata  ei  est  ad  justitiam, 
(hoc  est  Deus,  qui  illam  fidem,  justitiam  non  mereri  vide- 
bat,  eum  justitia  donavit  ob  meritum  Christi  futuri),  ita 
post  vitam  et  coram  tribunali  in  gratiam  Christi  ei  glo- 
riam  donavit,  quam  non  meruit  ob  defectus  inhaerentis 
justitiae. 

*  Mass.  quae. 


Digitized  by  VjOOQIC 


158  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertinentia. 

Caput  II.  Argumenta  pro  sententia  auotoris. 

5.  Ad  hunc  ergo  moduin  intellecta  quaestione,  ad  earn 
responderem :  quod  ob  defectus  justitiae  inhaerentis  non 
opus  est  ante  tribunal  aliqua  nova  misericordia  vel  justi- 
tiae Christi  nova  imputatione ;  sed  ut  dictum  est,  tunc 
nobis  applicari  justitiae  Christi  fructuin  per  modum  meriti 
et  retributionis,  et  non  imputationis,  quae  solum  locum  in 
justificatione  impii  vel  peccatoris  habet. 

Quod  variis  viis  probatur. 

Primo  quidem,  quia  quum  defectus  opponatur  per- 
fectioni  seu  integritati,  et  duplex  inveniatur  perfeetio,  al- 
tera viae  ad  coelum  (de  qua  s.  Paulus:  „Quicunque  ergo  per- 
fect! sumus,  hoc  sentiamus"^);  altera  vero  patriae  (de  quo 
idem  apostolus:  „Non  quod  jam  acceperim  aut  jam  per- 
fectus  sim"^),  tenentes  banc  positionem^,  non  possunt 
statuere  imputationem  illam  novam  ob  defectum  perfecti- 
onis,  quam  in  patria  speramus;  licet  enim  anima  cuiusvis 
sancti  ante  tribunal  Christi  praesentata,  et  nondum  beata^ 
deficiat  a  perfectione,  quam  glorificata  habebit,  quia  nee 
cognoscit  nee  amat  Deum,  ut  tunc  cognoscet  et  amabit, 
tamen  iste  defectus  non  sibi  imputatur;  quia  non  potest, 
nee  debet  illo  carere;  quo  si  careret,  non  esset  iam  in 
via,  sed  in  termino.  Si  ergo  defectus  iste  non  imputatur, 
non  opus  est  nov^a  justitia  imputata  ad  ilium  supplendum, 
verum  supplebitur  per  retributionem.  Tunc  enim  semen 
gloriae  evadet  in  arborem  et  fons  saliet  in  vitam  aeternam. 

Secundus  defectus  est  viae  ad  coelum,  quae  via  du- 
plex est,  altera,  quam  ambulasset  Adam  et  ejus  posteri, 
si  non  cecidisset;  et  defectus  hujus,  licet  revera  sint  in 
justificatis,  (quia  ob  rebelHonem  carnis  non  totis  viribus 
tendunt*  in  Deum,  ut  tunc  tendissent,  quia  quum  velle  illis 
adjaceat,  perficere  non  inveniunt),  non  tamen  hi  defectus 
possunt  imputari ;  quia  non  potest  homo  illis  carere  quan- 

»  Phil.  3.  16.  ^  Phil.  3,  12. 

^  Haec  affirmatio  erat  Seripandi,  generalis  ordinis  eremitamm  S. 
Augustini,  quam  defenderat  in  oratione  die  13.  Julii  habita  (Theiner 
1,181),  quamque  plurea  alii  theologi  praesertim  ex  ejus  ordine  secuti  sunt. 

*  Mass.  intenduuf. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  ju3titia  imputata.  16i> 

tumcunqne  conetur;  et  quia  renatus  jam  non  tenetur  ca- 
rere,  quum  jam  sit  sibi  remissum  originale  et  cum  illo 
debitura  habendi  justitiam  originalem,  per  quam  illo  in- 
tegro  modo  tendebat  homo  in  Deum. 

Circa  secundam  autem  viam  gratiae,  in  qua  nunc  su- 
mus,  vel  potest  considerari  defectus  justitiae  inhaerentis 
propter  habitum  vel  propter  actus  vel  propter  aliud  ad- 
ventitium  sese  admiscens. 

Et  quidem  defectus  habitus  non  est  ad  propositum;^ 
quia  gratia  vel  esset  secundum  suam  speciem  impotens  ad 
gloriam  promerendam,  sicut  frigus  ad  calefaciendum ;  et 
hoc  non;  quia  Christus  dominus,  qui  secundum  divinita- 
tem,  ob  infinitatem  ejus,  et  secundum  nudam  humanitatem 
ob  ejus  infirmitatem  non  potest  mereri,  sed  solum  secundum 
humanitatem^  gratia  vestitam,  quum  habeat  gratiam  ejusdem 
speciei  cum  nostra,  non  meruisset,  contra  omnes  scripturas. 

Nee  est  defectus  propter  remissionem  ipsius  gratiae,^ 
sicut  parvus  ignis  non  potest  ob  remissionem  caloris  mul- 
tum  calefacere;  quia  quum  gratia  et  gloria  partem  ejus- 
dem rationis  habeant  remissae  gratiae,  respondebit  remis- 
sum gloriae  praemium  sine  justitia  imputata.  Parum  enim 
olei  parum  potest  ignis  nutrire.  Actus  etiam  vel  defectuosi 
sunt,  quia  a  parva  gratia  prodeunt,  vel  quia  nos  parum 
conamur  et  respondemus  gratiae.  Et  utcunque  res  se  ha- 
beat, quae  seminaverit  homo  haec  et  metet,  et  velle  ultra 
hoc  ponere  justitiam  imputatam,  non  est  aliud,  quam  velle 
parce  seminare  et  in  benedictionibus  metere. 

Quae  adveniunt  demum  vel  se  immiscent  aut  peccata 
mortalia  sunt,  aut  venialia,  aut  debitum  poenae  temporalis^ 
pro  utrisque.  Et  mortalia  quidem  ex  hypothesi,  quod 
quis  sit  in  gratia,  jam  non  sunt.  Haec  est  enim  benigni- 
tas  pacti  gratiae  Dei  prae  prime  illo  pacto,  quod  pepigit 
Dominus  cum  Adam:  quod,  hoc  vel  semel  transgrediens, 
edendo  de  ligno,  non  poterat  se  reducere  in  pristinum  sta- 
tum  (quia  ut  videmus  irrecuperabiliter  amissa  est  justitia 
originalis),  transgrediens  vero  pactum  gratiae,  quoties  con- 
vertitur,  restituitur  in  gratiam.     Venialia  item   non    impe-^ 

'  Verba  oh  ejus  usque  ad  humanitaiem  desunt  apud  Mass. 


Digitized  by  VjOOQIC 


160  Vota  ad  concilinm  Tridentinum  pertinentia. 

diunt  meritum,  quia  juxta  omnes  patres  quantumvis  sancti, 
excepta  beata  Virgine,  quandoque  venialia  committunt  et 
tamen  secundum  eosdem  merentur.  Et  si  cum  illis  ante 
tribunal  in  morte  praesententur  acceptando  poenas  eis  de- 
bitas,  remittitur  eorum  culpa,  et  patiendo  postea  poenas 
luunt.  —  Debitum  autem  satisfactionis  non  est  ad  propositum. 
Primo,  quia  positio  ista*  statuit  omnes  imputata  justitia 
indigere  coram  tribunali;  atqui^  non  omnes  egent  satis- 
factione,  ut  de  martyribus  et  recens  baptizatis,  et  insigni- 
bus  confessoribus  constat.  Secundo,  quia  debitum  satis- 
factionis non  impedit  meritum.  Quum  enim  omnes  sancti 
viatores  mereantur,  et  venialia  interdum  committant,  habent 
etiam  debitum  satisfactionis;  nee  propterea  a  merito  im- 
pediuntur.  Sicut  etiam  in  humanis  accidit,  esse  aliquem 
acre  onustum  alieno,  et  laboribus  mereri  unde  creditori 
satisfaciat.  Si  ergo  satisfactio  non  impedit  meritum^  ob 
eius  debitum  non  opus  erit  nova  imputatione.  Acquisi- 
tionem  etiam  vitae  aeternae  non  impedit  debitum  satis- 
factionis, quia  licet  tarde,    ilium  tamen    tandemassequitur. 

Verum  est  tamen ,  quod  ad  celerem  acquisitionem 
gloria  juvaret,  et  quandoque  juvat  non  solum  justitia  Christi 
imputata^  sed  justitia  etiam  sanctorum  vel  viatorum  in 
gratia  existentium^  ob  quos  Deus  condonat  totam  poenam 
debitam  vel  ejus  partem.  Sed  hoc  privilegium  est  quo- 
rundam,  nee  juvat  opinionem  banc,  quae  aliter*  asserit  ju- 
stitiam  coram  tribunali  imputatam. 

6.  Secunda  ratione  impugnatur  haec  positio:  Quia 
quum  ponat  justitiam  imputatam^  esse  necessariam  ad  sup- 
plendum  defectus  inhaerentis^,  justiores,  hoc  est  habentes  copi- 
osiorem  justitiam  inhaerentem,  minus  participarent  ista  impu- 
tata, et  minus  justi  magis;  quod  absurdum  videtur  praesertim* 
secundum  banc  positionem ,  quae  dicit,  et  vere  dicit,  princi- 
paliter  nitendum  imputata  justitia,  et  eam  esse  potissimam 
justitiam;  qua  minus  participans,  absurdum  est,  quod  justior 
sit,  et  magis  participans  minus  Justus. 


*  Vide  notam  3.  pag.  168.  '  Mass.  et  quia. 
'  Trid.  I.  universaliter.  *  Deest  in  Mass. 

*  Mass.  inhaerentes.  "  Deest  in  Mass. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Xr.  Disputatio  de  jnslitia  imputata.  161 

Tertia  ratio  sit,  quia  tollitur  revera  meritum  ab 
operibus  bonis  in  charitate  factis,  quod  in  s.  scripturis 
et  ab  omnibus  doctoribus  est  statutum.  Aut  enim  dicit,  esse 
defectuosam  justitiam  inhaerentem  ad  meritum,  et  sic  negat 
merita;  aut  dicit,  mereri  aliquam  gloriam,  sed  remissam, 
et  ad  majorem  opus  esse  nova  imputatione^  et  sic  impu- 
tatio  ponitur,  ne  judicemur  secundum  opera.  Beatus  Pau- 
lus  praeterea  manifeste  negat,  meritum  habere  locum,  ubi 
habet  locum  imputatio. 

7.  Quarta  ratio  sit,  quia  tollitur  vera  justificatio  et 
vera  remissio  peccati,  et  fucatus  redditur  totus  status  novi 
testamenti.  Nam  quum  secundum  Paulum  et  veritatem 
facilius  et  proclivius  sit,  justum  et  iilium  mereri  haeredi- 
tatem,  quam  impium  seu  peccatorem  adoptari  seu  justifi- 
cari,  juxta  illud  apostoli  :  „Si  quum  inimici  essemus  re- 
conciliati  sumus  Deo  per  mortem  filii  ejus,  multo  magis 
reconciliati,  salvi  erimu«  in  vita  ipsius,"^  manifeste  sequitur, 
quod  non  sufficiet  justitia  inhaerens  ^d  justificationem,  vel 
remissionem  peccati.  Non  igitur  erimus  veri  filii  nee  vere 
justi,  contra  innumeras  scripturas,  quae  dicunt,  nos  esse 
novam  creaturam,  datam  nobis  potestatem  filios  Dei  fieri, 
et  dici  et  esse  filios  Dei,  et  Christum  factum  pro  nobis 
peccatum,  ut  nos  efficeremur  justitia  Dei  in  ipso,  nos  gra- 
tia Dei  esse,  quod  sumus.  Quae  omnia  veram  factionem 
(ut  ita  dicam)  justitiae,  et  non  nudam  imputationem  so- 
nant. 

Falso  proinde  quidam  asseruit  et  imposuit  b.  Augu- 
stino,  nos  per  gratiam  seu  justitiam  inhaerentem  justificari 
tantum  coram  hominibus, .  et  coram  Deo  reos  inveniri ; 
quum  tame.n  scriptum  sit:  „Ut  sine  timore,  de  manu  ini- 
micorum  nostrorum  liberati,  serviamus  illi,  in  sanctitate  et 
justitia  coram  ipso  omnibus  diebus  nostris,"^  et  de  paren- 
tibus  8.  Joannis:  ,,Erant  autem  justi  ambo  ante  Deum,"' 
et  apud  Paulum:  „Si  Abraham  ex  operibus  justiticatus 
est,  habet  gloriam,  sed  non  apud  Deum."*  Ubi  ut^  incon- 


>  Rom.  6,  10.  2  Luc.  1,  74.  76.  «  Luc.  1,  6. 

*  Rom.  4.  2.  ^  Mass.  et. 

Lainez,  Vota  Tridentiua  etc.  11 


Digitized  by  VjOOQIC 


162  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

veniens  infert,  justitiam  dare  gloriam,  et  non  apud  Deum, 
quum  dictum  sit  Abrahae:  ^Anibula  coram  me,  et  esto 
perfectus."*  Dominus  etiam  reprehendit  eos,  qui  justifica- 
bant  se  coram  hominibus,  et  ob  eam  justitiam  ait  apostolis: 
„Ni8i  abundaverit  justitia  vestra  plus,  quam  scribarum  et 
pharisaeorum,  non  intrabitis**  ^  etc.  et  rursus:  „Attendite, 
ne  justitiam  vestram  faciatis  coram  hominibus."^  Et  pa- 
trem,  ait,  oportere  ^adorari  a  nobis  in  spiritu  et  veritate"^.* 
Et  circumcisionem  veram,  sen  Judaeum  verum  describit 
Paulus:  „Cuju8  laus  non  ex  hominibus,  sed  ex  Deo  sit."^ 
Idemque  ait:  „Finis  praecepti  charitas,  de  corde  puro, 
conscientia  bona,  fide  non  ficta."'^ 

8.  Quinta  ratio  sit:  Quia  tolleretur  satisfactio  et  pur- 
gatorium.  Et  de  satisfactione  quidem  certum  est,  quia  ad 
eam  opus  est,  ut  quis  revera  reddat,  quod  debet.  Non 
reddit  autem,  cui  imputatur  redditio;  sicut  nee  animae 
purgatorii,  nee  recipiens  hie  indulgentias  satisfaciunt,  quum 
poena  debita  eis  condonatur.  Purgatorium  etiam  tollitur, 
quia  si  imputata  justitia  sufficit,  ut  volunt,  ad  supplendum 
meritum  vitae  aeternae,  sufiiciet  etiam  ad  debitum  poenae 
temporalis  tollendum  Secundo  quia  si  haberet  locum  pur- 
gatorium, id  esset,  quia,  ut  ajunt,  ob  imputatam  justitiam 
ad  illud  deputamur.  Sed  hoc  id  sequitur  absurdi,  quod 
opera  ex  gratia  facta,  quae  ex  ea  prodeunt,  tamen'  infer- 
num  mererentur;  non  enim  merentur  coelum  sine  imputa- 
tione,  ut  fatentur;  nee  purgatorium;  restat  igitur,  ut  filio 
gratioso  patris  non  haereditas,  sed  infernus  debeatur. 

Sexta  ratio  sit:  Quia  laeditur  providentia  Dei  tarn 
ex  parte  ipsius,  quam  Christi  crucifixi  et  judicis,  quam 
etiam  nostri.  Dei  quidem;  quia  non  parasset  media,  qui- 
bus  vitam  aeternam  consequi  possumtis,  ut  paravit  omni- 
bus creaturis,  quae  mediis  suis  operibns  finem  suum  at- 
tingunt.  Christi  vero  crucifixi;  tum  quia  repellitur  ejus 
meritum  in  die  judicii,  dum  nos,  quibus  illud  meritum  est 

»  Gen.  17,  1.  »  Mat.  6,  20. 

•  Mat  6.  I.  *  Joh.  4,  23. 

^  Rom.  2,  29.  •  I.  Tim.  I,  5. 
'  Mass.  tantum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XL  Dispntatio  de  justitia  imputata.  163 

applicatum  (quia  vivit  in  nobis  Christus),  non  propter  illud 
-censemur  digni  vita  aeterna;  turn  secundo,  quia  Christus, 
injuste  judicans,  meruit  fieri  judex  in  eo  judicio,  quod 
nobis  explicant  omnes  scripturae  futurum  secundum  opera, 
nempe  „prout  unusquisque  gessit . .  sive  bonum,  sive  malum  •/'  ^ 
si  enim  justos  omnes  vita  aeterna  alias  eis  non  debita  prae- 
miaret,  non  redderet  eis  secundum  opera,  sed  solum  malis, 
ac  per  hoc  fit  injuria  Clyisto  judici.  Atque  ita  cogitat 
ista  opinio,  ac  si  pater  aeternus  non  cognosceret  Christum 
merentem  et  crucifixum,  dum  ei  non  reddit,  quae  meruit, 
nee  eundem  judicem  et  partem  et  testem,  dum  eum  flecti 
facit  ad  misericordiam,  quum  vult  esse  Justus. 

Justis  etiam  fit  injuria,  quia  quum  gloriosius  sit,  ali- 
<juid  mereri,  quam  dono  accipere,  ut  in  Christo  patet  (quia 
oh.  id  gloriam  corporis  sui  et  nominis  sui  exaltationem  et 
nostram  gloriam  mereri  voluit),  injustum  esset,  illis  tantum 
donari,  quod  debuit  reddi;  sicut  in  exemplo  supra  posito 
patere  potest,  si  tertio  servo  post  legitimum  certamen  tan- 
tum donaretur  et  non^  redderetur  gemma. 

Septima  ratio  sit:  Quia  haec  positio  facile  daret  lo- 
cum tollendi  omnem  justitiam  inhaerentem.  Si  enim  sup- 
plet  aliquos  defectus  ejus,  quare  non  omnes,  quum  om- 
nes gradus  ejus  sint  ejusdem  rationis?  Quod  si  omnes 
supplet,  redibit  positio  Origenis,  imo  Machometi  dicen- 
tis,  etiam  males  salvandos  esse  in  judicio.  Nam  per 
justitiam  imputatam  damnati,  licet  non  habeant  inhaeren- 
tem, salvandi  esse  dicerentur  in  judicio. 

9.  Octava  ratio  sit:  Quia  si  imputata  gratia  supple- 
ret  defectus  inhaerentes,  clarum,  quod  ultra  vires  inhae- 
rentes  tenderet,  cam  supplendo.  Non  esset  igitur  ratio 
diversarum  mansionum,  sed  omnes  pares  essent  in  gloria. 

Nee  video  hie  solutionem,  si  non  dicatur,  quod  gloria 
datur  juxta  vires  inhaerentes,  non  quidem  ad  merendnm, 
<]uia  ad  id  non  sufilcit,  sed  ad  disponendum  ad  gloriam; 
sicut  de  charitate  dicimus,  quod  ei,  qui  justificatur,  datur 
charitas  juxta  dispositioacm  fidei,  sed  non  juxta  ejus  me- 


'  II.  Cor.  6,  10.  '  Non  deest  apud  Blass. 


Digitized  by  VjOOQIC 


164  Vota  ad  concilium  Tridentiiium  pertinentia. 

ritum.  Sed  haec  responsio  id  habet  iacommodi,  quod  bi 
tantum  justitia  inhaerens  ponitur  ad  disponendiim  ad  glo- 
riam,  viderentur  sine  charitate  sufficere  illae  dispositiones^ 
quae  sufficiunt  ad  charitatem  ;  quia  charitas  viae  et  patriae 
ejusdera  est  speciei  in  diversis,  et  ejusdem  numeri  in  eo- 
dem,  juxta  Paulum:   „Charitas  nunquam  excidit."^ 

Dispositiones  autem  specie  differunt  a  forma  ilia,  ad 
quam  disponunt,  ut  calor  et  siecitas  a  forma  ignis.  Sine 
charitate  igitur  esset  quis  gloriae  capax,  quod  est  absurdum. 

10.  Nona  ratio  sit:  Quia  abutitur  ista  positio  Christo 
vero  et  lege  gratiae,  dum  eum  quasi  Mosem  facit,  et  gra- 
tiam  quasi  legem.  Ut  enim  Moses  et  lex  peccatum  osten- 
debant  et^  debitum  innocentiae  praestandae,  ut  homo,  vi- 
dens  se  non  posse  liberari  a  peccato,  nee  innocentiam 
praestare,  nee  legi  satisfacere,  relicta  fiducia  legis  et  sui,. 
confugeret  ad  Christum,  sine  quo  sub  aeterno  maledicto 
vivebat:  ita  isti  dicunt,  Christi  merita  nobis  per  inhaeren- 
tem  gratiam  appHcata  non  sufficere,  ut  secundum  ilium 
gloriam  consequamur;  quin  imo  nee  purgatorio  nos  dignos 
esse.  Fit  igitur,  ut  simus  secundum  hos  sub  aeterno  ma- 
ledicto, nisi  a  Christo  et  ejus  gratia  ad  Christum  imputa- 
tum  et  fidem  confugiamus. 

Dec i ma  ratio  est,  quia  ista  positio  tyrannico  quodam 
et  ficto  terrore  cogit  ncTs,  ut  earn  amplectamur,  objicien& 
nostram  maculatam  vitam  et  nostros  defectus  (qui,  quam- 
quam  maximi  in  nobis  sint,  ut  demonstratum  est,  non 
toUunt  merita,  nee  egent  justitia  de  novo  imputata)  ita 
ut  semel  acceptata  hac  opinione  evacuetur  omnis  verus 
timer,  deturque  ansa  peccatori,  ne  a  peccato  resurgat,  im- 
perfecto  vero,  ne  in  via  Dei  proficiat,  dura  utrique  pro- 
ponitur  imputata  ista  nova  justitia,  omnes  defectus  sup- 
plens;  quasi  quis  deciperet  agricolam,  ne  seminaret  vel 
coleret  terram  sub  vana  spe  tempore  messis  metendi,  li- 
cet ante  non  laboraverit. 

11.  Undecima  ratio  sit:  Quia  haec  positio  habet  hoc 
latens  venenum,  quod  eam  praedicantes  ajunt,  per  hanc 
imputatam  justitiam  fieri,   ut  reprobi  mereri    non   possint^ 

>  I   Cor.  13,  8.  «  Mass.  ad. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Dispntatio  de  jiistitia  imputata.  165 

€t  praedestinatis  non  imputentur  peccata,  quum  utrumque 
falsum  sit  et  periciilosum. 

Falsurn  quidem,  quia  scriptura  et  patres  asserunt, 
etiam  reprobos,  dum  sunt  in  gratia,  mereri.  Dicitur  eaim 
ad  Cain  :  „Nonne  si  bene  egeris,  recipies?"  ^  et  universaliter 
ait  scriptura :  „Si  filii  et  haeredes;"^  et  de  gratia  dicitur,  quod 
est  „fons  aquae  salientis  in  vitam  aeternam."^  Quum  igi- 
tur  reprobi  filii  interdum  sint,  et  quandoque  gratiam 
habeant,  absque  dubio  merebuntur.  David  etiam  praede- 
stinatus  erat,  et  tamen  ejus  peceatum  vehementer  displi- 
cuit  coram  Domino;  qui  etiam  Job  praedestinatum  et  so- 
cios  ejus  de  peccato  reprehendit.  Imo  in  Ezechiele  dici- 
tur universaliter,  quod  „si  conversus  Justus  a  justitia  sua 
fuerit,  non  erunt  in  memoria  justitiae  ejus."*  Et  David 
ait:  „Odisti  omnes  operantes  iniquitatera,"^  et  Paulus: 
„Omnis  fornicator,  aut  immundus,  aut  avarus  .  .  non  habet 
baereditatem  in  regno  Christi  et  Dei."^  Odio  enira  sunt 
Deo  impius  et  impietas  ejus,  quicunque  ille  sit,  et  Deus 
non  odit  etiam  reprobos  propter  naturam,  sed  propter  pec- 
catum,  quod  odibile  est,  ubiounque  est,  et  in  illo  decedenti 
debetur  poena. 

Periculosum  etiam  est,  quia  persuasi  ab  eisdem  ma- 
gistris,  imo  a  se  ipsis,  quod  vel  sunt  reprobi,  vel  praede- 
stinati,  facile,  admissa  hac  opinione,  possunt  negligere  om- 
nia bona  aeque  et  mala  opera  sub  praetextu,  quod  vel 
mala  non  imputabuntur  eis,  si  praedestinati  sunt,  vel  bona 
non  eos  juvabunt,  si  reprobi. 

Duodecima  et  ultima  ratio  sit:  Quod  ultra  novi- 
tatem  positionis  et  ignobilitatem  auctoris  prirai,  qui  fuit 
Lutherus,  ut  alii  notarunt,  varietatem  habet  multam  in  se 
et  obscuritatem  et  pugnantiam.  Nunc  enim  dicunt  duas 
esse  justitias  formales  et  essentiales ;  nunc ,  justitiam 
Christi  esse  formalem  causam  solius  remissionis  peceato- 
rum;    nunc,    esse  tantum  formam  extrinsecam,  et  tandem 


»  Gen.  4,  7.  -^  Rom.  8,  17. 

^  Job.  4,  14.  *  Ezech.  3,  20. 

•'  Pa.  5,  7.  «  Eph.  5.  5. 


Digitized  by  VjOOQIC 


166  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

nullo  modo  formara;  nunc  ita  loquuntur,  quasi  in  judicio 
debeat  esse  nova  suppletio  et  novum  meritum,  thronumque 
misericordiae  faciunt  mancum,  quia  non  invenitur  hic  tanta 
gratia^  ut  mereri  possimus  vitam  aeternam.  Peccat  etiam 
in  thronura  justitiae,  dum  eum  thronum  misericordiae 
facit.  Pugnare  demum  videtur  quod  ait,  imputatam  ju- 
stitiam  supplere  defectus  justitiae  inhaerentis,  et  fieri  tan- 
turn  imputationem  secundum  justitiam  inhaerentem. 

Ob  has  igitur  et  similes   rationes  positio    haec  exclu- 
denda  videtur.     Et  haec  de  secundo. 


Cap.  III.  Expenduntur  rationum  momenta  ab  adversariis  In  concllio  prolata. 

12.  Quoad  tertium    satisfaciendum    est  objectis,    quae 
ad  confirmationem  impugnatae  positionis  afferri  possunt. 

Quorum  primum  sit:  Paulus  ait,  Deum  non  impu- 
tare  delicta  nostra';  et,  reputari  fidem  ad  justitiam.^  Et 
de  Phinees  ait  David:  „Et  stetit  Phinees,  et  placavit,  et 
cessavit  quassatio,  et  reputatum  est  ei  in  justitiam  in  ge- 
nerationem  et  generalionem  usque  in  sempiternum;"^  ubi 
videtur,  quod  in  opere  charitatis  est  locus^  imputationi. 
Quod  etiam  de  Abraham  videtur,  de  quo  dicitur :  „Ii4  re- 
promissione  etiam  Dei  non  haesitavit  diffidentia,  sed  con- 
fortatus  est  fide  ,  .  plenissime  sciens,  quia  quaecunque  pro- 
misit,  potens  est  et  facere;  ideo  et  reputatum  est  illi  ad 
justitiam;"^  ubi  de  repromissione,  facta  tempore  immola- 
tionis  Isaac,  quando  jam  Abraham  erat  justificatus,  videtur 
esse  sermo.  Quod  expressius  Jacobus  commendat  dicens  tunc 
impletam  scripturam:  „Credidit  Abraham  Deo,  et  reputa- 
tum est  illi  ad  justitiam."^  Quum  ergo  scriptura  ponat  ju- 
stitiam imputAtam,  non  est  a  nobis  tollenda. 


*  Rom.  4.  8:  Beatus  vir,  cui  non  imputavit  Dominus  peccatum. 

^  Rom.  4,  5:  Reputatur  fides  ejus  ad  justitiam. 

«  Psalm.  105.  30.  31.  *  Mass.  Urns. 

^  Rom.  4,  20-  22  «  Jacob.  2.  23. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  jiistitia  imputata.  167 

Respondetur,  quod  circa  iinputatam  jujstitiam  quaestio 
potest  esse  de  re  seu  sensu  vocis,  et  de  nomine.  Si  de 
re  et  sensu  loquamur,  fatemur,  quod  scriptura  ponit  im- 
putatam  justitiam,  sed  tunc  tantum,  quando  justiticamur 
sive  per  baptismum  sive  per  p  oeni  ten  tiara ;  modo  intelli- 
gamus,  per  banc  imputationem  meritorum  Christi  nobis 
revera  intundi  inhaerentem  justitiam^  et  secundum  illam 
praecise  nobis  imputari  justitiam  Christi.  Habet  etiam 
locum  imputatio,  ubi  condonatur  nobis  poena  temporalis, 
sive  per  claves,  sive  per  indulgentias ;  et  ad  hoc  non  opus 
est  infundi  novam  justitiam,  sed  tolli  debitum  poenae; 
quod  sola  voluntate  Dei  fieri  potest,  acceptantis  ad  id  ju- 
stitiam Christi  in  se  vel  in  suis  Sanctis;  et  tunc  etiam  ju- 
stitia  Christi  seu  sancti  tit  nostra  quoad  istum  tantum 
effectum,  cujus  sumus  capaces  ob  inhaerentem  justitiam. 
Demum  habet  locum  imputatio,  ubi  licet  opus  ex  chari- 
tate  prodiret,  non  mereretur  taraen  aliquid,  quod,  habendo 
aliquem  respectum  ad  illud  opus,  nobis  donaretur,  ut  vi- 
debitur;  semper  tamen,  ubi  invenitur  imputatio,  non  re- 
peri  tur  proprie  meritum. 

13.  Ut  igiturad  istum  sensum  admittenda  est  justitia  im- 
putata, ita  repudianda  est,  quoties  invenitur  ratio  meriti, 
quo  quis  mereatur  vel  ampliorem  justitiam  hie,  vel  glo- 
riam  in  future  saccule.  Et  quia  coram  tribunali  Christi 
habet  meritum  Justus,  nunquam  scriptura  ibi  posuit  impu- 
tationem; quum  e  contrario  ibi  retributionem  secundum 
opera  fieri  dicat  a  Deo,  qui  non  est  injustus,  ut  obliviscatur 
operis  nostri.  Vox  vero  justitiae  imputatae,  quia  expresse 
non  invenitur  in  sacris  literis,  et  quia  haeretici  ea  abu- 
tuutur,  vel  toUentes  ob  id  justitiam  inhaerentem,  vel  ultra 
illam,  quam  insufficientem  faciunt,  prodesse  imputatam 
dicentes,  idque  in  judicio,  non  esset  absonum  ab  ea  ab- 
stinere,  quanquam  non  contenderim  ad  bonum  sensum  jam 
datum  vocem  non  posse  admitti,  modo  caveantur  technae 
haereticorum. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum  argumentum. 
Licet  enim  Paulus  dicat,  non  imputari  delicta,  et  repu- 
tari  fidem  ad  justitiam,  non  ob  id  admittit  vocem  justitiae 


Digitized  by  VjOOQIC 


168  Vota  ad  concilium  Tridentiuum  pertinentia. 

imputatae,  nee  rem,  quam  per  earn  haeretici  intelligunt: 
sed  sensum  pium  jam  explicatum.  Ad  ea  autem,  quae 
adducuntur  de  Phinees,  dicendum,  quod  constat,  quare 
sit  locus  imputationi,  nempe  quia  ibi  non  est  sermo  de 
merito  gloriae  suae  pro  se,  sed  de  cessatione  plagae  po- 
pulo  inferendae  et  de  sacerdotio  temporali  sibi  et  suis  po- 
steris  obtinendo ;  ad  quae  quia  ex  communi  Dei  ordinatione 
non  acceptantur  opera  charitatis  (alioquin  omnes  justi  af- 
fluere  deberent  temporalibus,  et  aKis  ilia  mereri ;  quod  ex- 
perientia  monstrat  falsum)  quum  similia  bona  obtinent, 
ex  imputatione  fit.  De  Abraham  vero  dicitur,  quiajuxta 
multos  doctores  consideratur  ut  typus  eorum,  qui  primo 
justificantur;  imo  illi  assimilantur,  qui  primo  credunt;  de 
quibus  ibi  apostolus:  „Non  est  scriptum  tantum  propter 
ipsum,  quia  reputatum  est  illi  ad  justitiam,  sed  et  propter 
nos,  quibus  reputabitur,  credentibus  in  eum,  qui  suscitavit 
Jesum  Christum."  ^  Hi  enira,  qui  fide  justificantur,  prinio 
Christum  intrant,  qui  similes  dicuntur  Abrahae.  Nee  quod 
dicitur  de  repromissione,  mo  vet;  tum  quia  graece  habetur 
promissio;  tum  etiam,  quia,  quum  credidit  promissioni 
(Genes.  XV.)  jam  habuerat  promissionem  in  terra  sua  (Gen. 
XII.),  ideo  ista  secunda  repromissio  dici  potest;  tum  de- 
mum  quia^  licet  demus  intelligi  de  Abraham  jam  justifi- 
cato  et  immolante  filium,  habebit  locum  imputatio  vel  ob 
naturam  nudam,  cui  data  gratia^  comparatur,  vel  quia  forsan 
majora  dona  sunt  collata,  quam  exigebat  ilia,  quam  tunc  ha- 
bebat  gratia,  inter  quae  dona  summum  est  Messiae  adven- 
tus  ex  semine  suo;  vel  quia  promissa  sunt  ei  temporalia, 
quae  opera  ex  gratia  ex  se  ordinarie  non  merentur,  quia 
non  sunt  ad  id  a  Deo  ordinata.  Ad  Jacobum  autem  dici 
potest,  quod  tunc  impleta  est  ilia  scriptura,  quaudo  de- 
lectus, qui  erat  in  re  per  cam  significata,  nempe  injustitia 
Abrahae,  est  ablatus;  quod  tunc  fuit,  quando  ablata  est 
imputatio,  illo  jam  justificato  et  praemium  merente.  Sicut 
enim  lex  quoad  caeremonias  simul  impleta  et  ablata  est, 
ita  etiam  hie  tunc  impleta  est  reputatio,  quando  fuit  ablata. 

*  Rom.  4,  S^3.  24.  ^  Ma^s    data  est  tjratio. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  justitia  imputata.  169 

14.  Secundum  argumentura  fit  ex  aliqiiibus  scriptu- 
ris,  quae  praeter  adductas  et  solutas  ab  aliis  occurrunt; 
qualis  primo  est  ilia:  „I)et  illi  Dominus  in  venire  raiseri- 
cordiam  a  Domino  in  ilia  die;**^  et:  „Qui  coronat  te  in  mi- 
sericordia  et  miserationibus."^  Et  Dominus  murmuranti- 
bus,  quod  dedisset  denariura  etiam  his,  qui  venerant  sero 
ad  laborandum  in  vinea,  pares  illos  sibi  faciens,  respou- 
det:  „Aut  non  licet  mihi,  quod  volo,  facere?"^  quasi  ex 
misericordi  voluntate  tantum  praemii  praestiterit  non  rae- 
rentibus.  Christus  etiam  apostolos  in  gratia  existentes  com- 
parat  servo,  cui  post  servitium  dominum  ait  non  habiturum 
illi  gratiam.^  De  divite  etiam,  qui  servaverat  mandata, 
quia  a  Domino  dilectus,  ait  Christus,  quod  unum  illi  de- 
est,  et  quod  impossibile  est,  divitem  intrare  regnum  coe- 
lorum,"  si  irapossibilia  homini  a  Deo  possibilia  non 
fiunt. 

15.  Sed  ut  haec  et  similia  resolvantur,  advertenda 
sunt  duo. 

Primum  est,  quod  gloria  ipsa  nonnuuquam  comparatur 
ipsi  naturae  nudae,  ut  cognoscamus  quid  habemus,  et  quid 
possumus  ex  nobis;  et  tunc  gratia  dicitur  et  misericordia. 
Imo  major  est  gratia  et  misericordia,  quam  ipsa  charitas 
primo  nos  justiticans,  sicut  arbor  major  est  ipso  semine. 
Nonnunquam  autem  comparatur  ipsi  naturae  jam  adoptatae 
et  certanti  legitime;  et  tunc  dicitur  merces,  retributio  et 
justitiae  corona  et  similia.  Et  juxta  primam  comparatio- 
nem  dicimur  invenire  misericordiam  in  die  judicii  et  con- 
sequi  donum ;  sed  in  hac  vita  nobis  datur,  ut  earn  merea- 
mur  et  inveniamus,  dum  efficimur  justitiae  participes. 

Secundum  est,  quod  gloria  non  dicitur  reddi,  vel 
praemiare  substantiam  nostrorum  operum,  quae  omnino 
superat;  sed  praemiat  ilia,  quae  ex  gratia  et  divina  ac- 
ceptatione  prodeunt,  quia  juste  acceptantur  ad  majus  prae- 
mium  opera  magis  gratiosa,  licet  minus  laboriosa. 


»  II.  Tim    1,  18.  >  Psalm.  102,  4. 

•"  Mat.  20,  16.  *  Luc.  17,  7-10. 

^  Mat.  19.  17  83.;  Luc.  18,  18  ss.;  Marc.  10,  17  ss. 


Digitized  by  VjOOQIC 


170  Vota  ad  concilium  Tridentiuum  pertineuda. 

16.  Et  per  hoc  solvitur  quod  de  DomiDi  responso  est  ad- 
ductum.  Reddit  enim  denarium,  quia  vult;  sed  vult  ac- 
ceptare  opera  minus  laborantium,  quia  inagis  sibi  grato- 
rum  ad  majus  praemium,  quod  tarn  en  operibus  ita  consi- 
deratis  non  donatur  sed  redditur.  Ideo  etiam  illis  ultima 
hora  conductis  ad  vineam  dicitur  juxta  graecam  veritatem : 
„Ite  et  vos  in  vineam  raeam,  et  quod  justum  fuerit,  dabo 
vobis."^  Habet  ergo  locum  voluntas  in  libera  acceptatione 
et  gratificatione  hominis,  et  justitia  habet  locum  in  ejufr 
ita  acceptati  et  gratificati  praemio. 

Demum  quod  de  servo  dicitur,  solvitur;  quia,  reddita 
opera,  Dominus  mutat  comparationem,  quia  post  id,  „num- 
quid  gratiam  habebit  dominus  servo  illi?"  quum  esset 
dicturus :  Ita  et  ego  non  habeo  vobis  gratiam  —  non  hoc 
ait,  sed  „Sic  et  vos  quum  feceritis  .  .  omnia  dicite:  Servi 
inutiles  sumus;"^  innuens,  se  habiturura  quidem  gratiam, 
sed  expedire  suis,  ut  secundum  naturam  suam  se  inutiles 
ad  merendum  gloriam  sciant,  licet  ex  Dei  gratia  facti  sint 
vasa  sanctificata  et  Domino  utilia. 

Quod  adolescenti  ultimo  dicitur:  „Unum  tibi  deest," 
non  ad  gloriam  intelligendum  est  deesse,  quia  ad  eum 
Dominus  dixerat,  sufficere  mandatorum  observantiam  sine 
omnium  venditione;  sed  de  perfectione  est  sermo,  ad  quam 
venditio  deerat  et  sequela.  Si  juvenis  jam  servasset  man- 
data,  ut  Dominus,  doctrihae  gratia,  supponit  (licet  verum 
non  esset;  nee  enim  illud  probat  dilectio  Christi,  quam 
narrat  s.  Marcus,*  quia  diligit  peccatores  etiam  Dominus) 
—  quia*  igitur  non  servaverat  mandata  ob  aflFectum  ad  di- 
vitias,  quem  ex  tristitia  ostendit,  ideo  Dominus  de  simili- 
bus  divitibus  ait,  impossibile  esse  intrare  in  regnum  coe- 
lorum,  sicut  impossibile  est  ita  affectos  servare  mandata. 
Deus  autem  id  possibile  reddit,  dum  renovat  hominem  ad 
hoc,  ut  mandata  impleat;  quibus  impletis,  sine  imputa- 
tione  salvatur. 


»  Mat.  20,  4.  -  Luc.  17,  10. 

•^  Marc.  10,  21. 

*  Tam.  Mas8.  quam  Trid.  I.  et  II.  defectuosum  hunc  textum  exhibent. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  justitia  imputata.  171 

17.  Tertium  argumentum  fit  a  doctoribus  Augustino, 
Bernardo  et  aliis  antiquis  et  modernis,  qui  nonnunquam 
dicunt,  se  infernum  mereri,  et  reos  esse  coram  Dei  judi- 
cio,  et  suppleri  defectus  suorum  operum  ex  Christi  visce- 
ribus  et  Dei  misericordia. 

Respondetur,  quod  si  sancti  nonnunquam  negant  se 
mereri  gloriam,  et  asserunt  se  mereri  infernum,  hoc  est, 
considerando  se'ipsos  secundum  naturam  suam,  seu  secun- 
dum pacta,  quae  Deus  justissime  potuisset  facere.  Secun- 
dum enim  has  considerationes  revera  servi  inutiles  sumus, 
et  bonum  est  nobis,  quod  in  his  exerceamur,  ut  scientes, 
quantum  Deo  debemus,  majorem  ei  exhibeamus  reveren- 
tiam  et  ardentiorem  charitatem.  Ideo  juxta  hanc  considc- 
rationem  et  institutionem  ecclesiae  sic  ait  sacerdos,  quan- 
tumvis  sanctus  Domino :  „Non  aestimator  meriti,  sed  ve- 
niae,  quaesumus,  largitor  admitte."*  Considerando  autem 
se  ipsos,  ut  membra  sunt  Christi,  et  participes  gratiae  Dei, 
et  considerando  pactum,  quod  misericorditer  in  Christo 
nobiscum  pepigit  Deus,  et  secundum  quod  debemus  in  ju- 
dicio  judicari,  procul  dubio  sancti  non  negarunt  merita, 
quae  omnes  et  perpetuo  fatentur,  etiam  dum  contra  Pela- 
gianos  agunt. 

Fatemur  etiam,  eos  petere,  ut  suppleantur  sui  defectus 
per  justitiam  Christi,  sed  hie  in  via,  et  non  in  termino 
et  coram  tribunali,  ubi  perpetuo  statuunt  judicium  futurum 
secundum  opera.  Ideo  si  aliquis  inveniretur  hoc  negans, 
vel  petens  suppleri  sibi  justitiam,  respondendum  esset  ei, 
quod  Augustinus  Pelagianis  citantibus  pro  se  Chrysosto- 
mum  respondit.  Convertens  enim  se  ad  ilium  ita  ad  ver- 
bum  ait:*  „Quanquam  si  verum  esset,  quod  dicunt,   et  ut 


*  In  oratione  canonis  missae  Xobw  quoque  peccatoribus  post  con- 
secration em. 

^  Contra  Julian.  1.  1.  c.  23;  Migne  P.  L  44,  655.  Sed  verba  s. 
doctoris  accuratius  ita  sonant:  ..Quod  si  vere  tale  aliquid  invenisset  (Ju- 
lianus),  et  quod  ipse  sentit,  te  sentire  claruisset,  nunquam  te  unum, 
pace  tua  dixerira,  tot  et  talibu.**  praeferre  in  ea  causa  possemus,  de  qua 
nunquam  fides  Christiana  et  ecclesia  catholica  variavit  Sed  absit,  ut 
tu  aliud  saperes,  et  in  ea  tam  praecipuus  emineres." 


Digitized  by  VjOOQIC 


172  Vota  ad  concilium  Tridentinura  pertinentia. 

ajunt,  te  seutire,  sentires,  nunquam  taraen,  tua  pace  dixe- 
rim,  propter  te  unura  a  tot  et  tantis  dissiderem,  in  re 
praesertim,  de  qua  nunquam  catholiea  dubitavit  ecclesia; 
sed  absit,  ut  tu  aliter  saperes,  et  in  ea  tam  praecipuus 
emineres." 

Quum  igitur  de  hac  re,  nempe  quod  hie  est  irape- 
tranda  misericordia,  et  quod  coram  tribunali  justitia  Dei 
habitura  sit  suum  locum,  catholiea  ecclesia  nunquam  du- 
bitaverit,  absit,  ut  eminentes  et  catholici  doctores  contra- 
rium*  sentiant. 

18.  Et  ideo  quod  Bernard  us  serm.  prime  de  Annun- 
tiatione  ait:  „Necesse  est  credere,  quod  aeternam  vitam 
nullis  potes  operibus  promereri,  nisi  gratis  detur",  et  in- 
fra: „Nec  enim  talia  sunt  hominum  merita,  ut  propterea 
vita  aeterna  debeatur  ex  jure,  aut  Deus  injuriam  aliquam 
faceret,  nisi  eam  donaret,"  ita  intelligitur,  quod,  secluso 
misericordiae  pacto,  verum  esset  nullum  esse  raeritum, 
Ideo^subdit:  „Nam  ut  taceam,  quod  merita  omnia  dona 
Dei  sunt ;  et  ita  homo  magis  propter  ipsa  Deo  debitor 
est,  quam  Deus  homini;  quid  sunt  merita  omnia  ad  tan- 
tam  gloriam?**^  Ubi  manifestum  est,  quod  diximus.  Con- 
siderare  enim,  merita  esse  dona,  vel  gloriam  esse  magnam, 
extra  pactum  jam  factum  est,  quo  Deus  disposuit  sua  dona 
coronare  sublimi  gloriae  corona.  Et  juxta  eandem  consi- 
derationem,  qua  consideramus  pactum  rigorosius,  serm.  68. 
super  Cant,  idem  Bernardusait:^  „Sufficitad  meritum  (nempe 
juxta  benignum  pactum  meritum  intelligendo)  scire,  quod 
uon  sufficiant  merita  (nempe  si  expenderentur  secundum 
aliud  judicium  et  pactum) ;  de  quo  David :  Non  intre^  in 
judicium  cum  servo  tuo,  quia  non  justificabitur  in  eon- 
spectu"^  etc.  Nam  ad  alium  sensum  catholicum  Bernar- 
dus  saepe  merita  fatetur.  Ait  enim  homil.  4.  super  Missus 
est:  „Vult  a  se  requiri  Deus  etiam,  quod  pollicetur,  et  ideo 
forte    multa,    quae    dare    disposuit,    prius  pollicetur,    ut  ex 


*  Mass.  cantroversiam . 

^  Cap.  2.  Migne  P.  L.  183   383. 

«  Cap.  6.  Migne  I.  c.  11 11.  ■•  Psalm.  142,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  justitia  impntata.  17S 

promissione  devotio  excitetur,  sicque  quod  gratis  daturus 
erat,  devota  oratio  promereatur.  Sic  pius  dominus,  qui 
omnes  homines  vult  salvos  iieri,  merita  nobis  extorquet  a 
nobis,  et  dum  nos  praevenit  tribuendo  quod  retribuat,  gra- 
tis  agit,  lie  gratis  tribuat."^  Et  in  libro  de  libero  arbitrio 
tractans  verba  ilia  Pauli:  „Potens  est  depositum  meum 
servare,"^  ait:  „Dei  promissum  suum  appellat  depositum; 
et  quia  credidit  promittenti,  fidenter  promissum  repetit; 
promissum  quidem  ex  misericordia,  sed  jam  ex  justitia 
persolvendum."^  Et  super  illud:  ,,Dei  enim  sumus  adju- 
tore8,"^ait:  „Itaque  Deus  homini  benigne  merita  constituit, 
ubi  per  ipsum  et  cum  ipso  boni  quidpiam  operari  dignan- 
ter  instituit.  Hinc  coadj uteres  Dei  cooperatores  Spiritua 
Sancti,  promeritores  regni  nos  esse  praesumimus."^ 

19.  Unde  nee  debet  morari  auctoritas  Augustini  in 
manuali  dicens:  „Murmuret,  quantum  voluerit,  insipiena 
cogitatio  mea,  dicens:  Quis  enim  es  tu?  et  quanta  est 
gloria  ilia?  quibusve  meritis  illara  obtinere  speras?  Et 
ego  fiducialiter  respondebo,  scio  cui  credidi,  quia  in  cha- 
ritate  nimia  adoptavit  me  in  filium,  quia  verax  est  in  pro- 
missione, potens  in  exhibitione,  et  licet  ei  facere  quod 
vult;  non  possum  terreri  multitudine  peccatorum,  si  mors 
Domini  in  mentem  venerit.^ .  .  Tota  spes  mea  est  in  morte 
Domini  mei :  Mors  ejus  meritum  meum,  refugium  raeum^ 
salus,  vita  et  resurrectio  mea.  Meritum  meum  miseratio 
Domini.  Non  sum  meriti  inops,  quamdiu  ille  miserationum 
oblitus  non  fuerit.  Et  si  misericordiae  Domini  multae,. 
multus  ego  in  meritis.  Quanto  ille  potentior  est  ad  sal- 
vandum,  tan  to  ego  securior.'*^  Haec  ille,  qui  merita  ne- 
gare  videtur,    quum  ea  solum  morti  Christi    tribuit.      Sed 


>  Cap.  11.  Migne  1.  c  86.  «  H.  Tim.  1,  12. 

*  De  gratia  et  libero  arbitrio  cap.  14.  n.  51.  Migne  182,  1030. 

*  I.  Cor.  3,  9. 

^  De  gratia  etc.  cap.  13.  n.  45.    Migne  1026, 
°  In  Manuali,  quod  falso  Augostino  attribnitar,  cap.  23.     Migne 
L.  40,  961. 
'  Haec  verba  in  cap.  citato  praecedunt  locum  antea  allegatum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


1*74  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

revera  tantum  negat  merita  nostra  quasi  ex  nobis.  Ideo 
ait:  Quis  enim  es  tu?  et  quanta  est  gloria  ilia?  quibus- 
nam  mentis  illam  obtinere  speras?  Merita  autem  ex  pas- 
sione  Christi  et  adoptione  in  filium  et  veraci  ejus  promis- 
sione  potius  hie  asserit.  Ideo,  quod  ait,  mors  ejus  meri- 
tum  meum,  seu  meritum  meum  miseratio  Domini,  non  est 
accipiendum,  quasi  ita  velit  statuere  merita  in  ipso  Christo, 
ut  neget  ilia  in  membris  suis;  sed  ut  merita  Christi  et 
miserationes  ejus  causam  statuat  nostrorum  meritorum. 
Causalis  enim  est  ilia  propositio:  Mors  ejus  meritum  meum 
est,  vel :  Meritum  meum  miseratio  Domini ;  id  est  causa  me- 
riti  mei ;  et  non  formalis,  nee  enim  formaliter  merita  Christi 
sunt  merita  mea  (sic  enim  ego  aeque  et  Christus  mererer) ; 
miseratio  etiam  Domini  multo  minus  dici  potest  meritum 
meum  formaliter,  quia  miseratio  Domini  est  ipsa  divinitas, 
quae  nee  mereri  potest,  nee  esse  meritum,  quod  ex  se 
actio  est  finita. 

20.  Per  haec  etiam  solvi  potest  ecclesiae  auctoritas 
orantis:  „Ut,  quod  nostris  meritis  non  valemus,  ejus  (sancti) 
patrocinio  assequamur."^  Non  enim  est  iutentio  ecclesiae, 
negare  merita,  quum  saepe  per  merita  sanctorum  (quae 
utique  in  via  habuere,  et  non  in  patria)  se  postulet  exau- 
diri ;  sed  mens  ejus  est,  vel  postulare  gratias  peccatoribus, 
quas  non  merentur;  vel  si  pro  justis  orat,  aliqua  petit, 
quae  etiam  ipsi  justi  non  merentur;  ideo  indigent  auxilio 
sanctorum  ad  ilia  impetranda. 

21.  Quartum  argumentum  fit  ex  doctoribus  schola- 
sticis,  qui  communiter  asserunt,  Deum  praemiare  ultra 
condignum ;  non  ergo  meremur  illud  praemium,  quod  ultra 
merita  est,  sed  per  imputationem  nobis  datur. 

Respondetur :  Scholasticos  doctores  non  intelligere,  nos 
praemiari  ultra  condignum,  ita  ut  super  pactum  et  accep- 
tationem  Dei  aliquid  praemii  donetur ;  nam  id  jam  non 
haberet  rationem  praemii,  sed  doni.  Per  eum  ergo  lo- 
quendi  modum  significant  nobis  liberalitatem  pacti  Dei  et 


'  Ex  gr.  in  orationibus  de  commani  ad  sanctos  abbates:  Inter cessio 
quiusunms  etc 


Digitized  by  VjOOQIC 


Xr.  Disputatio  de  justitia  imputata.  175 

Tim  gratiae  ejus,  ob  quae  Deus  reddit  mensuram  bonam, 
confertam,  coagitatam  et  superfluentem  in  sinum  beato- 
rum ;  juxta  evangelium,  ubi  videmus,  illam,  licet  exun- 
dantem  mensuram,  reddi,  hoc  est  ex  justitia  concedi,  et 
non  pure  donari. 

22.  Quintum  argumentum:  Ponentes  justitiam  impu- 
tatam  magis  videntur  laudare  Christi  meritum  et  nos  ipsos 
humiliare;  ergo  positio  ilia  verior  est.  Et  de  humilitate 
nostra  ex  eo  patet,  quia  videmur  nostram  justitiam  con- 
stituere,  et  Dei  justitiae  non  subjici,  si  imputatam  de- 
spicimus  justitiam.  Praesumptuosum  etiam  videtur  dicere, 
quod  coram  tribunali  non  egeat  homo  Christi  justitia  et 
misericordia ;  quum  potius  contra  videatur,  quod  humilis 
dicere  debeat:  Miserere  mei,  Deus.  De  Christi  vero  laude 
ex  eo  constat,  quia  ejus  meritum  ampliatur,  dum  dicitur, 
quod  meruit  nobis  et  inhaerentem  et  imputatam,  quam  si 
fiolam  meruisset  inhaerentem;  major  etiam  ejus  est  laus, 
si  nihil  debens  misericorditer  donet,  quam  si  debitor 
reddat. 

Respondetur  negando  utrumque  argumenti  assumptum. 
Primo  enim  non  est  major  humilitas;  quia  si  laudamus 
justitiam  inhaerentem,  laudamus  donum  Dei  sanguine 
Christi  emptum,  et  per  quod  Deo  subjicimur,  qui  per  fi- 
dem  et  charitatem  in  nobis  regnat;  et  id  laudando  simul  lau- 
damus imputatam  justitiam  Christi,  ad  verum  et  pium 
^ensum  intellectam,  quia  per  illam  nobis  est  donatum;  et 
<;ontemnen8  fructum  contemneret  radicem,  quae  fructum 
^fficit  et  conservat.  Sic  enim  justitia  Christi  increata  ef- 
fectrix  et  conservatrix  est  nostrae  justitiae ;  creata  vero  il- 
lam nobis  meruit  et  ejus  conservationem.  Nee  video  quo- 
modo  sit  locus  praesumptioni  tenentibus  banc  opinionem; 
quia  cum  aliis  convenimus  in  hoc,  quod  ex  nobis  quasi 
•ex  nobis  nihil  possumus  vel  sumus;  et  ita  magnificamus 
uaturam,  scilicet  Dei  donum,  quod  est  humilitatis.  Nee 
clicimus,  nos  sine  justitia  Christi  audere  comparere  coram 
tribunali  ejus,  sed  ilia  potius  indutos,  nobis  inhaerente. 
Ideo  non  negatur  justitia  Christi  vel  ejus  applicatio,  sed 
ficta  et  nova  imputatio.     Negamus  etiam,   quod  sit  majus 


Digitized  by  VjOOQIC 


176  Vota  ad  concilium  Triclejitiimm  pertiiientia. 

meritum,  mereri  nobis  inhaerentem  et  isto  modo  iinputa- 
tam  justitiam,  quam  solum  inhaerentem ;  quia  Christum 
mereri  imputatam  justitiam  non  est  aliud,  quam  mereri, 
ut  nobis  donetur  gloria,  ac  per  hoc  non  mereri  nobis,  ut 
eam  mereamur.  Dura  autem  meretur  nobis  inhaerentem,' 
meretur  nobis  gloriam,  ut  opposita  opinio  dicit,  et  simul 
meretur,  ut  illam  mereamur.  Nee  verum  est,  minoris  esse 
laudis,  debitorem  reddere,  quam  non  debentem  donare; 
quoniam  debens  ex  misericordia  et  gratia  sponte^  se  con- 
stituit  debitorem,  quod  fecit  Christus. 

23.  Sextum  argumentum  est,  quod  Christus  interpel- 
lat  pro  nobis;  ergo  frustra  fieret  ilia  interpellatio,  si  ob 
eam  in  judicio  non  fieret  nova  misericordia. 

Respondetur,  quod  Christus  eatenus  interpellat,  qua 
pontifex  est^  ut  Paulus  ait,  „semper  vivens  ad  interpel- 
landum  pro  nobis." ^  Pontificatus  autem  non  juvat  ali- 
quem  ad  meritum,  nisi  quamdiu  in  via  est,  quia  beatus 
non  eget  pontifice  vel  ad  meritum,  vel  ad  defectus  sup- 
plendos,  quum  nee  mereri  possit  nee  defectus  habeat,  et 
per  se  ipsum  accedat  ad  Deum.  Durat  ergo  ofiicium  pon- 
tificatus Christi  respectu  totius  mundi  usque  ad  diem  ju- 
dicii  universalis;  respectu  autem  cujusvis  usque  ad  ejus 
beatitudinem;  ita  tamen  prodest,  ut  non  praejudicet  pote- 
stati  judicium  faciendi.  Et  ita  de  oratione  dicendum  est, 
quae  quidem  prodest,  ut  quamdiu  vivimus,  remittantur  pec- 
cata  et  donentur  gratiae.  In  judicio  autem  particulari 
prodesse  potest,  ut  omnino  vel  in  parte  remittatur  poena 
temporalis  debita  peccato.  Sed  noluit^  Christus,  ut  citra 
privilegium  prodesset  ad  hoc,  quod  homo,  qui  non  mere- 
batur  gloriam,  illam  obtineat;  vel  ad  hoc,  quod  supra 
merita  praemietur.  Et  hoc  erat  opus  probare  ad  sta^uen- 
dam  justitiam  imputatam,  quam  privilegium,  quod  alicui 
fit  vi  orationis  Christi,  non  statuet.  Nee  enim  oratio  Christi 
magis  valet,  quam  ejus  passio,  cujus  vi  non  fit,  ut  coram 
tribunali  donetur  gloria,  sed  fit,  ut  illam  quis  mereri  pos- 


*  Loco  spante  Mass.:  se  ante,  quod  sensu  caret. 
'  Hebr.  7,  26.  »  Trid.  1.  voluit. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Xr.  Disputatio  de  justitia  imputata.  177 

sit  quasi  coronam  justitiae.    Et  ita  de  oratione  Christi  est 
dicendum. 

24.  Et  per  hoc  solvi  potest,  quod  aliqui  asserunt,  pro- 
desse  Christi  passionem  in  oratione  a  nobis  oblata  Patri, 
ad  remissionem  obtinendam  et  merita  supplenda ;  ita  quod, 
sicut  Domino  oflFerre  possumus,  quae  operamur  vel  pati- 
mur  ad  ejus^loriam,  ita  oflFerre  possumus  in  oratione,  quae 
Christus  pro  nobis  et  fecit  et  pertulit;  ita  ut  nobis  novo 
quodam  modo  imputentur  ita  oblata.  Respondetur  enim, 
quod  in  die  judicii  particularis  vel  universalis  non  proderit 
aliquo  pacto  ista  oblatio,  quia  passio  Christi,  quoad  eflfec- 
tum  remissionis  culpae  vel  nostri  meriti,  tantum  in  via 
nobis  applicatur;  quamdiu  autem  hie  sumus,  prodest  qui- 
dem  oblatio  haec,  sed  non  ex  opere,  quod  vocant,  operato, 
sed  tantum,  quantum  valet  opus  operantis,  hoc  est  juxta 
fidem  vel  aflFectum  oflFerentis;  ita  quod  sicut  jejunium  et 
oratio  mea  prodest  quidem  mihi  vi  passionis  Christi,  sed 
tantum  juxta  fidem  et  aflfectum  meum,  ita  ista  oblatio, 
quum  nullum  habeat  pactum,  quod  solum  habent  sacra- 
menta,  non  plus  valebit,  quam  radix  fidei  et  aflFectus,  unde 
prodit,  merentur;  et  ita  non  plus  supplet  defectus  merito- 
rum,  quam  alia  opera  bona,  hoc  est,  ut  diximus,  non  ex 
opere  operate^  sen  ex  vi  pacti,  sed  ex  vi  operis  operantis. 

25.  Septimum  argumentum:  Gloria  sen  beatitude  in- 
finita  est.  Atqui  justitia  inhaerens  est  finita.  Quum  igi- 
ur  finiti  ad  infinitum  nulla  sit  proportio,  non  poterimus 
per  inhaerentem  mereri  beatitudinem,  sed  opus  erit  justitia 
imputata  supplente  ejus  defectus. 

Respondetur,  quod  sicut  beatitude  duplex  est,  altera 
formalis,  quae  est  visio  et  fruitio  divina  (et  haec  finita 
est,  quia  operatio  creaturae  ex  finito  lumine  gloriae  pro- 
diens),  altera  vero  objectiva,  quae  est  ipse  Deus,  quern 
vident,  et  quo  fruuntur  beati,  (et  haec  est  infinita):  ita 
etiam  est  justitia  formalis  in  nobis,  quae  est  fides,  spes  et 
charitas,  et  est  finita ;  est  etiam  objectiva  quaedam  justitia, 
et  haec  est  ipse  Christus,  quem  fide  et  spe  et  charitate 
concipimus.  Non  enim  Christus  solum  est  justitia  nostra, 
quia  (ut  dictum  est)  ejus  est  causa  eflFiciens  et  conservans, 

Lainez,  Voia  Tridentina  etc.  12 


Digitized  by  VjOOQIC 


178  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

sed  quia  est  objectum  nostrae  justitiae,  et  in  nobis  per  fi- 
dem,  spem  et  charitatem  est,  sicut  cognitum  est  in  cogno- 
scente, et  amatum  in  amante.^  Si  ergo  recta  debet  fieri 
comparatio,  conferri  debet  ipsa  justitia  objectiva  ipsi  bea- 
titudini  objectivae ;  et  tunc  non  erit  disproportio,  quia  ea- 
dem  erit  justitia.  Formalis  etiam  conferri  debet  formali, 
et  tunc,  licet  justitia  minor  sit  ipsa  beatitudine,  non  est 
tamen  sine  proportione  ad  illam,  ut  ait  s.  Thomas,  quia 
a  Spiritu  Sancto  et  Christo,  qui  ilia  ut  instrumento  utun- 
tur,  vim  habet,  ut  sese  in  beatitudinem  extoUat,  ut  semen 
in  arborem.  Unde  et  dilectus  apostolus  gratiam  semini 
comparat^  dicens:  „Omnis  qui  natus  est  ex  Deo,  peccatum 
non  facit,  quoniam  semen  ipsius  in  eo  manet,  et  non  po- 
test peccare,  quoniam  ex  Deo  natus  est."* 

26.  Octavum  simile  argumentum  sit:  Justitia  inhae- 
rens  est  tantum  signum,  et  quasi  vestis  quaedam,  quae 
non  faceret  dignum  aliquo  praemio,  nisi  ex  acceptatione 
et  mero  pacto  regis ;  sine  quo  etiam  habens  illam  indignus 
esset  praemio  proposito,  et  etiam  cum  pacto  ea  carens, 
dignus.  Ex  se  igitur  justitia  inbaerens  non  sufficit  ad 
meritum,  sed  imputatione  supplente  ejus  defectus  est  opus. 

Respondetur,  fatendum  esse  gratiam  sen  justitiam  in- 
haerentem  signum  esse,  quum  scriptum  sit:  „In  quo  et 
credentes  signati  estis  Spiritu  promissionis  Sancto;"'  unde 
et  vesti  nuptiali  comparatur,  et  stolae  primae.  Sed  non 
puto,  quod  fatendum  sit,  esse  merum  ac  nudum  signum. 
Non  enim  possum  intelligere,  quomodo  nudo  signo  tribu- 
antur  ilia,  quae  tanquam  formae  tribuuntur  in  scriptura. 
Dicitur  enim,  quod  est  maximum  et  pretiosum  promissum 
juxta  illud:  Qui  „nobis  maxima  et  pretiosa  promissa  do- 
navit."*  Dicitur,  quod  remittat  peccata:  „Remittuntur  ei 
peccata  multa,  quoniam  dilexit  multum."^  Dicitur  etiam, 
quod  sine  hac  nihil  sumus,  et  cum  hac  filii  Dei  sumus,  et 
consortes  naturae  divinae  efficimur,  sicut  scribit  s.  Paulus: 


*  Mass,  amato.  «  I.  Job.  3,  9.  »  Eph.  1,  13. 

-•  U.  Pet.  1,  4.  »  Lup.  7,  47. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XL  Disputatdo  de  jastitia  impntata.  179 

^Si  charitatem  non  habuero,  nihil  sum;"  ^  et  rursus:  „Gra- 
tia  Dei  sum  id  quod  sum;"*  et  iterum:  „Dedit  eis  pote- 
atatem  filios  Dei  fieri,  his,  qui  credunt  in  nomine  ejus."^ 
Dicitur  etiam,  quod  faciat  novam  creaturam  et  novum 
hominem,  secundum  illud :  „In  Christo  Jesu  neque  cir- 
cumcisio  aliquid  valet,  neque  praeputium,  sed  nova  crea- 
tura."*  Nova  autem  creatura  tit  per  fidem,  quae  per  di- 
lectionem  operatur.  Dicitur  denique,  quod  facit  fructifi- 
care  in  vitam  aeternam,  ut  ait  Dominus:  „Qui  manet  in 
me  et  ego  in  eo,  hie  fert  fructum  multum;"^  juxta  dilec- 
tum  autem  (scilicet  Joan.):  „Qui  manet  in  charitate,  iu 
Deo  manet,  et  Deus  in  eo."^  Quae  omnia  non  vi- 
deo, quomodo  nudum  signum  facere  posset.  Est  ergo 
signum  charitas,  sed  efilcax,  sicut  ipse  Spiritus  Sanctus 
signum  et  arrhabo  et  pignus  dicitur,  quia  in  eo  consigna- 
mur,  et  arrham  gloriae  accipimus;  non  tamen  est  ineffi- 
cax,  sed  eflficacissimum  signum. 

Fateor  tamen,  difficile  esse  intelligere,  quomodo  qua- 
litas  quaedam  creata  tam  efficax  sit.  Non  enim  puto  suf- 
ticere  ad  efficaciam  tantam,  quod  quidam  ajunt,  nempe  ob 
id  esse,  quia  in  ilia  qualitate  est  justitia  Christi  ut  effi- 
ciens  et  conservans,  ut  sol  in  suis  radiis.  Hoc  enim  modo 
nuda  fides  vel  dispositiones,  quae  sunt  ante  gratiam,  ad 
dicta  sufficerent,  quia  a  Christi  justitia  et  efficiuntur  et 
conservantur.  Ergo  praeter  hanc  efficientiam  et  conser-' 
vationem  oportet  ponere  pretium  et  valorem  et  vim  in  ipso 
dono  conservato  et  effecto.  Ut  enim  Deus,  qua'  creator  est, 
diversas  creaturas  condidit,  et  inter  illas  aliquas  nobiliores 
et  pretiosiores,  ita,  qua  recreator®,  diversa  dona  infundit; 
inter  quae  potissimum  et  efficacissimum  est  charitas,  quae 
non  est  comparanda  aliis  vel  creaturis  vel  qualitatibus, 
quia  altioris  et  divinioris  est  ordinis,  et  quasi  ex  deitate, 
quae  ignis  est,  prodiens  scintilla,  ita  excellens  alias  infe* 
riores  naturas,  sicut  pretiosa  pictura   excellit  vilem   tabel- 


»  I.  Cor.  13,  2.  «  I.  Cor.  15,  10. 

»  Job    1,  12.  *  Gal.  6,  15. 

»  Job.  15,  6.  «  I.  Job.  4.  15. 

'  Mass.  qui  *  Trid.  I.  et  XL  creator. 

12* 


Digitized  by  VjOOQIC 


180  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

lam,  in  qua  est.  Quae  si  non  pleue  possumus  intelligere^ 
debemus  credere  ob  scripturas,  tarn  magnifice  de  hoc  dono 
praedicantes.  Quae  tamen  ita  intelligenda  sunt,  tribui  cha- 
ritati,  ut  cognoscatur  non  agens  principale^  sed  pretiosum 
et  electum  iustrumentum,  quo  Spiritus  Sanctus  utatur  ad 
haec  efficienda.  Et  ideo  vis  principalis  principali  agenti 
est  tribuenda,  a  quo  instrumentum  habet  efficaciam.  Ita 
tamen  fatendum  est,  justitiam  inhaerentem  instrumentum 
respectu  Dei  esse,  ut  respectu  nostri  sit  vera  forma.  Sio 
enim  quae  sunt  formae  causarum  secundarum  respectu 
primae  instrumenta  dici  possunt,  quia  illis  utitur  ad  effec- 
tus  istos  producendos. 

28.  Quae  si  vera  sunt,  non  ita  puto  sejungendum  esse 
pactum;  seu  acceptationem  Dei  ab  ipsa  forma  charitatis^ 
sicut  a  veste  sejungeretur  pactum^  jam  dicti  regis;  quia 
nemo  est  gratiae  particeps,  qui  non  participet  pactum; 
nemo  etiam  particeps  est  pacti,  qui  non  habeat  gratiam. 
Dicerem  ergo  sub  melius  sentientis  censura,  quod,  sicut 
in  creatione  dicitur:  „Ipse  dixit  et  facta  sunt,  ipse  man- 
davit  et  creata  sunt,  statuit  ea  in  aetemum,  et  in  saecu- 
lum  saeculi,  praeceptum  posuit  et  non  praeteribit,"^  ubi 
videmus  praeeepto  et  statuto  Dei  omnia  creata  esse  et 
conservari  et  suos  effectus  producere  (hoc  autem  praecep- 
tum ex  parte  Dei  est  ipsemet  Deus,  practice  intelligent 
et  volens  haec  producere  et  gubemare;  sed  quia  efficax 
est  suum  intelligere  et  velle,  in  ipsis  rebus  producit  for- 
mas,  quibus  ista,  quae  effici  vult,  non  nude  significentur, 
sed  fiant.  Et  secundum  hoc  dicitur  in  Jeremia  pactum 
fecisse  inter  diem  et  noctem,'  quia  dedit  banc  naturam 
coelis  et  terrae,  ut  ex  illorum  motu  et  luce,  et  istius  in- 
terpositione  dies  et  nox  causaretur)  —  ita  etiam  in  re- 
creatione  et  renovatione  creaturae  pactum  et  acceptatio 
ex  parte  Dei  dicit  intellectum  et  voluntatem  volentem 
propter  Christum  renovare  creaturam.  Sed  eflficax  est  Dei 
voluntas,  producit  in  nobis  formas,  quibus  ista  renovatio 
fiat,  et  in  ipsis  formis  continetur  ipsum  pactum,  quod  ad 

'  In  Trid.  I.  et  II.  deest  seu — pactum. 

2  Psahn.  148.  6.  ^  Jerem.  33,  20. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Dispntatio  de  jastitia  impntata.  181 

1108  attinet,  et  ipsa  acceptatio.  Nee  enim  Deus  aeceptat 
naturam,  qua  sub  peceato  est,  vel  in  se  ima,  sed  qua  il- 
1am  videt  et  vult  sub  gratia  sua  eon stitu tarn ;  sicut  pictor 
non  aeceptat  vilem  tabellam,  qua  immunda  vel  vilis  est, 
sed  qua  earn  considerat  picturam  (quam  ipse  re  ipsa  auper- 
inducere  decernit)  in  mente  sua  ornatam;  hoc  est,  prius 
videt  tabellam  picturam  fore,  si  depingatur,  et  earn  mente 
pictam  habet,  et  ita  in  mente  sua  depictam  aeceptat,  de- 
lude exterius  depingit.  Atque  ita  Deus  prius  habet  ideam 
adoptatae  creaturae,  et  deinde  eam  re  adoptat,  quae  propter 
adoptionem  sibi  in  mente  placuit,  et  rem  postea  in  se 
ipsa  gratam  habet. 

29.  No^num  argumentum:  Homo  non  potest  satisfa- 
cere  ipsi  Deo;  quia  ad  satisfactionera  opus  est,  ut  quis 
reddat  aequivalens,  quod  alias  non  debebat ;  atqui  homo, 
etiam  seclusa  reparatione  et  gloria,  ratione  ereationis  et 
conservation  is  debet  Deo,  quidquid  est  et  potest,  quia  ser- 
vus  et  possessio  est  Domini,  et  ideo  ei  tenetur  fructificare 
et  post  fructum  dicere:  Servus  inutilis  sum;  quinimo  ob 
ipsum  fructum  et  ipsa  opera  redditur  magis  obnoxius  Deo, 
quia  dona  et  beneficia  Dei  sunt.  Sic  igitur  non  potest  me- 
rer!, quia  ad  meritum,  ultra  hoc  quod  reddimus  quod  debe- 
mus  veP  aequivalens,  opus  est,  ut  constituamus  eum,  apud 
quem  meremur,  debitorem ;  quum  ergo  mereri  et  satisfacere 
non  possimus,  opus  erit  justitia  imputata. 

Respondetur,  quod  considerationes  adductae  in  hoc 
argumento,  licet  in  parte  sint  verae,  et  ob  id  a  doctoribus 
consideratae,  speculative  et  a  Sanctis  ad  praxim  reductae 
sint;  tamen  extra  propositum  quaestionis  sunt.  Nam  quae- 
stio  quaerit  id,  quod  fiet  in  judicio,  ubi  judicabimur  se- 
cundum pactum,  quod  nobiscum  inivit  Deus  in  Christo  et 
ejus  gratia,  et  non  secundum  pactum,  quod  facere  potuis- 
set,  considerando  ea,  quae  dicta  sunt  in  argumento.  Quaestio 
rursus  quaerit,  an  mereamur,  accepto  vocabulo  meriti,  ut  eo 
usi  sunt  s.  patres  et  scripturae,  et  non  eo  sensu,  quem  possu- 
mu3  iingere.  Fatemur  igitur  quod  non  possumus  satisfacere 
Deo  judici  secluso  pacto,  quod  fecit,  sed  eo  admisso,  cum  ejus 

*  Verba  mereri  usque  ad  rel  desunt  apud  Mass. 


Digitized  by  VjOOQIC 


182  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

gratia  satisfacere  pos^umus  Deo  jam  patri.  Quia  licet  po- 
tuisset  DOS  obligare  ad  omnia  opera  bona,  non  tamen  id 
fecit,  sed  reliquit  nobis  quaedam  opera  libera,  in  quibus 
supererogando  possemus  satisfacere ;  quod  negare  esset  er- 
ror. Nee  enim  tenemur  ad  quotidie  jejunandum  vel  sem- 
per orandum  vel  ad  omnes  eleemosynas,  quas  possumus, 
faciendas,  sicut  nee  ad  strictam  paupertatem,  castitatem 
et  obedientiam,  quas  consulit,  et  non  praecipit  Dominus. 
Opera  etiam  ad  quae  tenemur,  considerari  possunt,  qua  a 
radice  charitatis  prodeunt,  sive  sint  dulcia,  sive  laboriosa ; 
et  hoc  modo  voluit  Deus,  ut  per  ilia  mereremur.  Possunt 
etiam  considerari,  qua  ab  eadem  charitate  prodeunt  et  la- 
boriosa  sunt:  et  hoc  modo  satisfaciunt,  quia  ita  Deus  vo- 
luit, qui  aliter  potuisset  inire  pactum  et  quia  a  gratia  pro- 
deunt; et  ut,  isto  modo  accepta  satisfactione,  satisfacere 
possumus,  ita  etiam  mereri,  per  meritum  intelHgen.do  ac- 
tionem liberam  ex  filio  prodeuntem,  quam  haereditate  re- 
munerare  voluit  pater  coelestis.  De  quo  innuitur  in  scrip- 
tura,  quod  esset  injustus,  si  oblivisceretur  operis  ex  cha- 
ritate facti,  et  quod  fidelis  permanet,  et  negare  se  ipsum 
non  potest,  non  praestans  quae  promisit. 

30.  Non  tamen  puto  verum,  quod,  loquendo  de  Dei 
absoluta  potentia,  non  possit  non  praemiare  justum;  imo 
potest  justo  non  donare  gloriam,  et  beatum  privare  beati- 
tudine,  et  humanitatem  Christi  verbi  unione  et  plenitudine 
gratiae  et  gloriae,  quam  habet. 

Prime  quia>  licet  Deus  promisit,  quod  non  facit,  et 
revera  non  faciet,  non  tamen  se  privavit  potentia  faciendi, 
quia  posse  ad  plus  se  extendit,  quam  esse,  vel  fuisse,  vel 
fore.  Multa  enim  potuisset  Deus  facere,  quae  non  fecit, 
et  multa  potest  in  futurum  facere,  quae  non  faciet,  quia 
libere  et  contingenter  facit  quaecunque  ad  extra  facit. 
Hoc  enim  videmus  in  principe,  qui  licet  alicui  concedat 
perpetuum  privilegium,  et  servetur,  non  tamen  ligat  sibi 
manus,    quin  possit   si  velit  et  opus  esset,  abrogare    illud. 

Secundo  hoc  idem  patet  non  esse  verum,  quia  hoc 
ipso,  quod  ponimus  absolutam  potentiam,  et  loquimur  de 
ea,  tollimus  ordinationes  omnes  et  promissa  et  pacta,  quia 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Dispntatio  de  jnstitia  imputata.  183 

haec  omnia  ad  ordinatam  potentiam  pertinent.  Loquendo' 
ergo  de  absoluta  potentia^  non  est  periculum,  quod  se  ipsum 
negaret,  non  beando  justum,  vel  privando  beatum  gloria; 
quia  hoc  ipso  ponimus^  non  praecessisse  promissionem  et 
pactum^  ut  revera  potuit  non  praecedere,  quia  contingenter 
praecessit.  Involvit  igitur  se,  qui  dicit:  stante  hac  vel 
ilia  promissione,  et  loquendo  de  ea  absoluta  potentia,  hoc  vel 
illud  est  verum ;  quia  repugnat  loqui  de  potentia  absoluta, 
quae  tollit  promissionem,  et  supponere  promissionem  factam. 

31.  Ad  argumentum  igitur  breviter  dicimus  negando, 
quod  ilia,  quae  dicit,  requiruntur  ad  meritum,  vel  satis- 
factionem,  ut  patres  ilia  accipiunt,  quando  ista  concedunt, 
vel  admittunt ;  licet  fateamur,  quod  interdum,  ut  veritatem 
ipsam  in  se  specularentur,  secundum  rigorem  rebus  con- 
sideratis,  et  ut  sese  plus  humilient,  praedicta  excogita- 
verint. 

32.  Deoimum  argumentum;  Pueri  decedentes  in  gra- 
tia donantur  gloria,  et  non  illam  meruerunt.  Ergo  per 
imputatam  justitiam  salvantur.  Simile  potest  argumentum 
confici  de  Trajano,  si  verum  est,  ut  Damascenus  asserit, 
liberatum  fuisse  ab  inferno  precibus  Gregorii  Papae. 

Respondetur  de  Trajano,  quod  fuit  privilegium,  quod 
non  est  ad  consequentiam  trahendum,  ut^  ita  dicamus, 
omnes  esse  ita  praemiatos,  vel  quod  fuit  donatus  justitia 
inhaerente,  per  quam  factus  est  primo  filius,  deinde  con- 
sequutus  est  haereditatem.  Sunt  etiam,  qui  dicunt,  ilium 
fuisse  suscitatum  et  egisse  poenitentiam  et  bona  opera,  qui- 
bus  potuit  gloriam  sine  nova  imputatione  mereri.* 

De  pueris  autem  dicendum,  quod  justitia  inhaerens, 
quam  habent,  quia  non  potuerunt  operari,  sufficit,  ut  sine 


*  Mass.  trahoidam,  cum, 

^  Historia  ista  Trajani  ex  inferno  liberati  jam  din  a  criticis  om- 
nibns  merito  pro  fabnla  habetnr.  Apnd  orientaies  in  sermone  spurio 
S.  Jobannis  Damasceni  De  iis  qui  in  fide  dormkrunt  legebator,  apnd 
occidentales  penes  Paulnm  diaconnm  et  Jobannem  diaconnm  in  vita  S. 
Gregorii  M.  ab  ntroque  conscripta  (c.  27.  et  lib.  n.  c  44).  Unde  tem- 
pore medii  aevi  haec  narratio  vnlgatissima  erat.  Cf.  animadversiones 
tbeologicas  a  S.  Tboma  Aqninate  in  eandem  factas.  In  I.  Sent.  dist. 
43.  qn.  2.  art.  2.  ad  5.  et  in  IV.  dist  45.  qu.  2.  art  2.  ad  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


184  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

alia  imputatione  praemientur  gloria^  quia  est  in  pactis. 
Quaestio  etiam^  non  quaerit  de  his,  sed  de  adultis,  qui 
bona  opera  fecerunt.  De  parvulis  enim,  sicut  fatemur,' 
eis  fuisse  imputatam  Adae  injustitiam,  ob  quam  poenas 
peccato  originali  debitas  dant,  ita  non  esset  inconveniens 
fateri,  ob  justitiam  Christi  imputatam  illos  salvari;  modo 
ita  admittamus  imputationem,  ut  dicamus,  gloriam  concedi 
secundum  gradum  gratiae  inhaerentis,  quam  habent,  et 
etiam  dicamus,  imputatam  non  supplere  defectus  inhae- 
rentis;  quia  revera  ilia  justitia  non  est  defectuosa,  ita  ut 
illi  correspondeat  ille  gradus  gloriae.  In  hoc  tamen  posset 
dici  suppleri,  quia,  licet  sine  operibus  decedant^  quae  ob 
infantiam  non  potuerunt  facere,  ob  opera  Christi  praemi- 
antur,  sed  minus,  quam  si  vel  minimum  quid  operati  es- 
sent;  et  ideo  infantes  a  doctoribus  minimam  sortiri  bea- 
titudinem  dicuntur. 

33.  Undecimum  argumentum  fit  ex  timore.  Ajunt 
enim  beatos  et  angelos  in  die  judicii  formidaturos ;  quia 
scripturae  ajunt:  „Columnae  coeli  contremiscunt  et  pa- 
vent;"*  et  rursus:  „Virtute8  coelorum  movebuntur."^  Si 
ergo,  ajunt,  beati  timebunt  filiali  timore  Deum,  judicandi 
vere  formidabunt  et  timebunt  supplicium.  Idem  etiam 
confirmant  ex  timore,  quem  hie  habent  sancti,  quibus 
praesens  est  tuba  ilia  judicii,  ut  Hieronymus  de  se  refert 
Quibus  etiam  consonat  evangelium  dicens,  reddituros  homi- 
nes rationem  de  omni  verbo  otioso  in  die  judicii.*  Con- 
sonat etiam  conscientia  cujusvis,  quae  dum  se  consulit  et 
proprios  examinat  defectus,  nollet  secundum  justitiam  ju- 
dicari,  verens  omnia  opera  sua,  sed  deprecari  misericor- 
diam.  Non  est  igitur,  quod  nitantur  vel  sperent  inhaerenti 
justitia,  'sed  confugiant,  si  sapiunt,  ad  imputatam. 

Ad  hoc  argumentum  ut  respondeamus  (quamquam 
extra  rem  sit,  ut  videbimus,  de  timore  agere,  quia  sive  fu- 
turus  sit  timer,  sive  non,  minime  efficient  quod  volunt), 
considerandum  est  in  ar^umentantium  gratiam,   in  quibus 


»  Deest  in  Mass.  ^  Job.  26,  11. 

°  Luc.  21.  26.  *  3Tat  12.  36. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Dispatatio  de  jostitia  imputata.  185 

erit  timor,  et  qualis  in  die  judicii,  et  quidera  in  die  judieii 
univeralis;^  vel  loqui  possumus  de  signis  ipsum  praecedenti- 
bus,  et  tunc  certum,  quod  animae  beatae  non  terrebuntur,  quia 
expectant  ilium  diem,  ut  reddantur  sibi  stolae,^  ut  ex  apoca- 
Ijpsi  Joannis  coustat.^  Animae  autem  purgatorii,  si  credimus 
patribus,  certae  sunt  de  sua  salute.  Si  tamen  illis  revelarentur 
ista  signa,  et  diem  judieii  adventare,  non  putarem  incon- 
veniens*  dicere,  quod  timerent,  non  quidem  damnationem, 
quia  certae  sunt  de  salute,  sed  poenas  imminentes  et  majesta- 
tem  judicis;  et  hie  terror  cederet  illis  in  purgatorium. 

De  vivis  vero  loquendo,  si  mali  sunt,  quamquam  ante- 
quam  signa  propinqua  adveniant,  saltem  plures  illorum 
juxta  Domini  sententiam  absque  terrore  ullo^  inveniendi 
sunt,  edentes  et  bibentes,  et  nuptui  tradentes,  ut  in  die- 
bus  Noe,®  inter  ipsa  autem  terribilia  signa  adventui  propin- 
quissima,  quia  se  ipsos amabunt,  absque  dubitatione  timebunt, 
juxta  Dominum  dicentem:  „Arescentibus  hominibus  prae  ti- 
more."'  Et  ob  id  clamant  saepe  proplietae  in  carnales,  deside- 
rantes  diem  Domini,  et  illis  testantes  diem  ilium  eis  futuram 
amaram  et  caliginosam.®  De  bonis  vero  loquendo,  licet  perfecti 
sint,  et  secundum  spiritum  diligere  possint  diem  Domini,  et 
levare  capita^  videntes  appropinquare  redemptionem  suam,^ 
quia  tamen  admixtos  habent  defectus  et  humana  infirmi- 
tas  naturaliter  timet  majestatem  et  potentiam,  ut  in  trans- 
figuratione  fecisse  apostolos  vidimus,  non  video,  cur  non 
debeant  cum  spe  timere,  praesertim  quum  timor  illis  pos- 
sit  cedere  in  purgationem  defectuum  et  meritum  majus. 
Quod  si  perfectiores  timebunt,  imperfectiores  magis  for- 
midabunt. 

Sed  iste  timor  non  facit  ad  rem  eorum,  qui  hanc  no- 
vam  positionem  introducunt;  quia  loquuntur  de  homine 
coram  tribunali  constitute. 


8.  et  quibus  in  die  judieii  utilis. 
«  Mass.  addit  secundae,  »  Apoc.  6.  U;  7.  9.  13s.;  22,  U. 

*  Trid.  I.  cmweniens.  ^'  Mass.  illo. 

«  Mat.  24,  37;  Luc.  17,  26.         '  Luc   21,  26. 
^  Cf.  Amos  8,  10;  Jerem.  13.  16. 
^  Luc.  21.  28. 


Digitized  by  VjOOQIC 


186  Vota  ad  concilium  Trideiitinum  pertiuentia. 

De  hoc  igitur  in  judicio  universali  posito  loquendo^ 
si  communem  positionem  doctorum  sequamur,  quae  dicit^ 
judicium  subito  futurum,  et  judicandos  jam  suscitatos  sta- 
tuendos  coram  tribunali,  et  si  boni  fuerint,  etiam  purga- 
tos  esse  dum  tribunali  sistuntur,  clarum  est,  quia  illi,  qui 
erunt  ad  dexteram,  quia  jam  beati,  non  timebunt.  Si 
autem  teneremus,  ut  aliqui  volunt,  judicium  per  aliquod 
tempus  perceptibile  duraturum,  illucque  quosdam  non 
beatos  nee  plene  purgatos,  licet  in  gratia  existentes,  judici 
sistendos,  tales  non  timebunt  damnationem;  quia  in  judi- 
cio particulari  tulerunt  sententiam  suae  salutis,  et  se  ad 
dexteram  collocatos  videbunt,  quem  locum  scimus  esse  sal- 
vandorum.  Tamen,  si  purgati  non  sunt,  donee  sententiam 
adminus  audiant:  „Venite  benedicti,"  poterunt  ad  purga- 
tionem  visa  majestate  terreri;  quando  ita  timuit  Daniel 
viso  unico  angelo,  ut  dixerit:  „Domine,  ex  quo  locutus  es 
ad  semen  tuum,  dissolutae  sunt  compages  meae,  et  nihil 
in  me  remansit  virium."^ 

35.  De  judicio  autem  particulari  loquendo,  manifestum 
est,  quod  mali  valde  terrebuntur.  Justorum  vero,  quam- 
vis  major  pars  timere  habeat,  quia  rari  perfecti  sunt  com- 
paratione  imperfectorum,  non  tamen  omnes  timebunt.  Quod 
ut  probetur,  supponendum  in  primis  est,  quod,  quum  su- 
mus  coram  tribunali,  jam  sumus  extra  viam  merendi,  quod 
omnes  fatentur.  Secundo  supponendum,  quod  timer  habet 
poenam,  ut  ait  dilectus;*  tertio,  quod  poena  in  hac  vita 
infligitur  vel  ob  peccatum  vel  ad  meritum,  in  alia  vero 
tantum  ob  satisfactionem  pro  peccato,  quia  non  est  locus 
merendi,  ut  manifestum  est.  His  suppositis,  quia  miilta 
sunt  genera  hominum,  qui  nullam  debent  poenam  peccato 
(ut  patet  de  pueris  olim  circumcisis,  et  nunc  baptizatis^ 
ante  usum  liberi  arbitrii  decedentibus,  et  de  adultis  statim 
post  baptismum  obeuntibus,  et  de  martyribus,  quibus  in- 
juriam  facit,  qui  orat  pro  illis  secundum  Augustinum,  et 
de  insignibus  confessoribus,  quales  sunt  omnes  canonizati, 
et   multi   alii),    manifestum    est   ex   suppositis,    quod    nulli 


»  Dan.  10,  16.  a  I.  Joh.  4,  18. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Dispntatio  de  justitia  imputata.  187 

talium  coram  tribunali  particularis  judicii  timebunt,  quia 
timor  ille  injuste  infligeretur,  non  debentibus^  illam  poenam 
ad  satisfactionem,  nee  potentibus  ad  meritum  per  illam 
proficere.  Nee  valet  quod  aflFerunt  ad  probandum  ti- 
morem,  quia  neseiunt,  ut  ajunt,  se  esse  in  gratia  Dei,  et 
ideo  timere  habent,  ne  sine  ilia  invent!  damnentur.  Licet 
enim  ipsi  hoc  nesciant  (quod  tamen  falsum  est,  quia  co- 
ram tribunali  revelantur  abscondita  cordium),  Deus  tamen 
scit,  illos  in  gratia  Dei  esse  et  satisfecisse,  et  ideo  imme- 
rito  illis  infligi  timorem,  qui  poenam  habet.  Quanquam^  au- 
tem  ita  res  se  habeat  de  -timore,  ut  dixiraus,  nunc  expenda- 
mus,  quantum  ju vet  positionem  iste  timor,  quem  asserunt. 

Demus  igitur,  ut  videamus  vim  argumentorum,  tam 
in  judicio  universal!  quam  particulari  justos  timere.  De- 
mus etiam,  sanctos  in  via  horrere  judicium.  Non  conclu- 
ditur,  ob  id  opus  esse  justitia  imputata ;  imo  potius  con- 
trariura.  Aut  enim  rationabilis  est  iste  timor,  aut  irratio- 
nabilis.  Si  irrationabilis,  nihil  ex  eo  possunt  stabilire,  quia 
est  trepidare  timore,  ubi  non  est  timoris  occasio.  Si  ra- 
tionabilis, ergo  ideo  est,  quia  non  est  refugium  ad  justitiam 
imputatam;  qua  posita,  non  opus  esset  timore. 

S6.  His  igitur  praemissis,  respondeamus  singillatim  ad 
ea,  quae  in  argumento  proposita  sunt. 

Primum  enim,  quod  argumentantur  videlicet:  angeli 
et  beati  timebunt  in  die  judicii  universalis,  ergo  boni  ju- 
dicandi  timebunt  coram  tribunali  poenas,  —  non  sequitur; 
quia  (ut  dictum  est)  secundum  communem  positionem  etiam 
qui  a  dexteris  erunt,  beati  erunt,  ac  per  hoc  eo  modo  time- 
bunt, quo  angeli,  nempe  timore  casto  et  reverentiali,  qui 
permanet  in  saeculum  saeculi.  Licet  detur  etiam^  id  se- 
qui  de  aliquibus,  qui  fortassis  timebunt,  non  propterea  erit 
opus  imputata  justitia;  quia  Justus  judex,  juxta  pacta  sua 
gratiose  facta  judicans,  videbit  illos,  licet  timentes  citra 
aliam  imputationem  dignos  esse  retributione,  sicut  videret 
males  dignos  esse  poena,  licet  ipsi  cam  non  timerent. 

Non  valet  etiam,  quod  addebant  de  timore,  quem  hie 
habent  sancti,  qualis  erat  Hieronymus;    quia  tales   hie  ti- 

*  Trid.  I,  habentihus,  *  Mass.  infligit  timorem.   Quaiiquam. 


Digitized  by  VjOOQIC 


188  Vota  ad  concilium  Tridentiimra  pertineutia. 

ment,  quia  secundum  opera,  et  non  secundum  imputatio- 
nem,  sunt  judicandi.  Ideo  sententia  Domini  asserentis, 
reddendam  esse  rationem  de  verbo  otioso,  potius  est  contra 
eos,  quia  non  opus  esset  tam  minuto  ratiocinio,  posita  ju- 
stitia  imputata.  Conscientia  etiam  incutiens  timorem  Sanc- 
tis in  hac  vita,  dum  considerant  opera  sua,  quae  veren- 
tur,  et  judicis  justitiam,  non  arguit  illam  in  judicio  flec- 
tendam  per  novam  imputationem,  sed  juste  juxta  unius- 
cujusque  opera  reddituram.  Quod  si  pergant,  qui  hujus- 
modi  habent  opinionem,  quaerendo  a  quovis,  ut  quaerunt, 
an  consideratis  defectibus  suis  practice  velit  D^i  miseri- 
cordiam  in  particulari  judicio,  respondeo,  quod  vel  loquun- 
tur  de  voluntate  recta,  vel  obliqua;  si  obliqua  est,  nihilo 
plus  vel  minus  fiet  propterea  in  Dei  judicio ;  si  autem 
recta  est,  conformis  est  fidei  et  Dei  voluntati,  quam  nobis 
revelant  scripturae;  et  ideo  licet  velit  sibi  suppleri  defec- 
tus  suos  et  sibi  fieri  misericordiam,  id  tamen  vult,  quaradiu 
Deus  id  vult  fieri,  hoc  est,  dum  est  in  via,  quae  quoad  re- 
missionem  mortalis  peccati  et  gratiae  augmentum  tantum 
usque  ad  mortem  durat,  quoad  remissionem  vero  venialis 
vel  poenae  temporalis,  si  cum  eis  forte  decedimus,  durat 
usque  ad  exitum  purgatorii.  Quem  exitum,  quamvis,  dum 
hie  sumus,  recte  cupiamus  accelerari,  debet  tamen  id  esse 
cum  conditione,  si  videlicet  ita  placuerit  divinae  voluntati, 
quae  misericorditer  potest  nobis  privilegium  facere,  et  juste 
potest  nos  permittere  lucre,  quas  promeruimus,  poenas. 

37.  Proinde  difiicultas,  quam  quidam  faciunt,  non  de- 
bet movere.  Fatentur  enim  nos  posse  mereri  vitam  ae- 
ternam,  implere  mandata,  et  non  egere  in  judicio  novo 
merito,  vel  nova  imputatione;  faciunt  tamen  scrupulum, 
quia  inquiunt,  quantitmvis  sancti,  imo  quo  sanctiores,  qui 
habent  majus  lumen,  et  in  eo  perspicacius  vident  leviores 
maculas,  non  audent  se  supponere  sub  minori  quadam, 
quam  ipsi  dicunt.  Sed  hoc  non  debet,  ut  dixi,  movere. 
Primo,  quia  licet  non  audeant  nunc,  imo  licet  non  auderent 
tunc,  nihil  hoc  faceret  ad  justitiam  iraputatam;  quia,  ut 
dictum  est,  etiam  timentesjudicabun tur  secundum  opera  sua; 
secundo,  quia  si  vera  statuitur  major,  et  supponitur,  quod 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  justitia  impntata.  189 

quis  in  morte  inveniatur  iu  gratia^  talis  secure  se  subdet 
minori :  si  autem  major  falsa  assumitur,  non  est,  quod  la- 
boret  quis,  ut  se  minori  submittat.  Verbi  gratia,  si  quis 
ita  assumat  in  majori :  Ille  tantum  merebitur  gloriam,  qui 
caruerit  per  totam  vitam  vel  veniali  vel  mortali,  vel  qui 
impleverit  justitiam,  quam  Adam  habiturus  esset,  si  non 
peccasset,  vel  qui  eo  modo  dilexerit,  quo  diligunt  sancti 
in  gloria,  falsa  plane  est  major,  quia  non  illi  tantum  sal- 
van  tur;  ideo  sub  hac  majori  non  oportet  supponere  mino- 
rem,  quam  debeat  omnis  salvandus  subire.  Si  autem  as- 
sumatur  ista  major:  Omnis,  qui  in  fine  vitae  inventus 
fuerit  in  gratia  quantumcunque  remissa,  sive  peceaverit 
ante  mortaliter,  sive  venialiter  — ,  vera  est  procul  dubio 
major,  et  quis  ita  morions  potest  se  sub  minori  statuere, 
et  quantumvis  tunc  sit  oculatus  non  videbit  maculam,  quae 
eum  a  merito  gloriae  impediat,  quia  nulla  erit  talis;  id 
tamen  dum  vivimus,  et  in  vita  sumus,  quia  non  sumus 
certi  de  perseverantia,  merito  timemus,  et  timor  juvat,  ut 
perseveremus,  non  ut  ponatur  justitia  imputata.  Quia  igi- 
tur  tam  benignum  est  pactum  Dei,  ut  vel  minima  gratia 
in  morte  praedito  retribuat  gloriam,  non  puto  habere  locum 
distinctionem,  qua  dicitur  esse  quoddam  judicium  Dei,, 
exigens  id,  quod  debitum  est,  quoddam  vero  exigens  id, 
quod  exhibetur;  et  hoc  amplecti,  repudiato  primo,  non 
habet,  inquam,  locum;  quia  juxta  misericors  pactum  Dei 
id  debemus,  quod  in  gratia  in  morte  inventi  exhibemus. 
Verum  est  tamen,  quod  si  secundum  aliud  justum  pactum 
cum  Adam  initum  judicandi  essemus,  ad  multa  teneremur, 
quae  nee  praestamus,  nee  praestare  valemus.  Et  hoc  ju- 
dicium et  debitum  considerans  Augustinus  dicebat,  debere 
nos  omnem  concupiscentiam  extinguere,  ac  vel  hos  primoa 
motus  ex  vitio  esse  et  teneri  quodam  modo  nos  non  con- 
cupiscere.  Non  tamen  dixit  unquam,  primes  motus  pec- 
cata  esse  imputabilia  ob  benignitatem  secundi  pacti ;  licet^ 
natura  rei  et  decoro  considerate  simul  cum  primo  pacto, 
peccata,  id  est  defectus,  sint,  quia  revera  dedecet  partem  tam 
imam,  quam  est  caro,  in  filio  praesertim  Dei  per  adoptionem^ 
reluctari  tam  nobili  et  supremae,  quam  est  anima  rationalis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


190  Vota  ad  concilinm  Tridentinnin  pertinentia. 

38.  Quod  ultimo  tandem  dicebatur  in  argumento  de 
apO;  quae  non  posset  haberi  de  inhaerente  justitia,  sed 
de  imputata^  solvitur^  dicendo,  quod  spes  seu  fiducia,  licet 
proprie  secundum  scripturarum  et  patrum  auctoritates  sit 
de  ultimo  fine,  tamen  secundum  easdem  scripturas  et  pa- 
tres  potest  etiam  de  mediis  ad  ilium  finem  haberi,  ut  me- 
dia sunt.  Qui  enim  illis  ut  talibus  nititur,  fini  nititur,*  cum 
quo  connectunt,  et  isto  modo  quia  justitia  inhaerens  medium 
unicum  est,  quo  Deo  conjungimur,  unus  spiritus  cum  illo 
facti,  ipsi  justitiae,  ut  vinculo  perfectionis  cum  Deo  con- 
glutinanti,  niti  possumus.  Kec  enim  justitia  inhaerens  est 
Machometi^  sed  Christi,  cum  quo  conjungit,  et  de  eo  hoc 
modo  licet  habere  spem,  quae  quidem  de  aetema  beatitu- 
dine  est  ex  gratia  et  meritis  consequenda.  De  justitia 
autem  imputata,  non  est  quod  speremus,  quia  spes  tidem 
supponit ;  et  fides  clare  dicit,  quod  retribuit  Dominus  uni- 
cuique  juscta  opera  sua^  et  ideo  clare  excludit  justitiam 
imputatam ;   de  qua  si  non  est  fides,  non  erit  etiam  spes. 

39.  Duodecimum  et  ultimum  argumentum  fit  ex 
variis  inconvenientibus,  quae  sequerentur,  non  posita  ju- 
stitia imputata;  quia,  ut  ajunt,  sine  ea  praedestinati  non 
salvarentur,  quia  peccant,  reprobi  etiam  mererentur,  si  sola 
sufficeret  inhaerens,  quum  illam  habeant.  Esset  etiam  dif- 
ferentia inter  justificationem,  qua  ex  injustis  justi  evadi- 
mus,  et  inter  retributionem,  qua  justi  praemiamur;  quam 
tamen  differentiam  non  admittunt  argumentantes,  quia  idem 
Christus,  qui  justificando  est  causa,  ut  mereri  possimus, 
est  etiam  causa,  ut  justificati  praemiemur.  Paulus  etiam 
non  videtur  facere  diflFerentiam  inter  haec.  Ait  enim:  „Si 
quum  inimici  essemus,  reconciliati  sumus  Deo  per  mortem  filii 
ejus,  multo  magis  reconciliati  salvi  erimus  in  vita  ipsius."* 
Putant  etiam,  hoc  in  conveniens  sequi,  quod  justitia,  quae 
in  uno  est,  alteri  inhaeret.  Si  enim  justitia  mihi  inhae- 
rens, vestis  dicitur  Christi,  quasi  Esau,  in  ipso  Christo 
etiam  erit,  et  sic  duobus  inhaeret.  Ideo  rectius  putant 
dici,  quod  ilia  vestis  Esau  sit  imputata  justitia. 


Apud  Mass.  deest  fini  nititur.  *  Horn.  5,  10. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XI.  Disputatio  de  jnstitia  iroputata.  191 

Respondetur  breviter,  non  esse  vere  inconvenientia^ 
•quae  vere  sequuntur  ex  nostra  opinione;  nee  ex  ilia  sequi 
•quae  vere  inconvenientia  sunt. 

Non  sequitur  enim,  quod  praedestinatus  non  salvetur 
sine  imputatione  in  judicio  facienda,  quia,  licet  pecpet  hie, 
consequetur^  remissionem  et  merita,  ob  quae  sine  impu- 
tatione praemiari  debeat.  Praescitus  etiam  omnino  niere- 
tur,  si  ex  gratia  operatur.  Sed  si  non  redditur'  ei  gloria, 
-est,  quia  non  servat  pactum,  quod  Christus  statuit  dicens: 
„Qui  perseveraverit  usque  in  finem,  ,salvus  erit."^  Et  Pau- 
lus:  „Non  coronabitur,  nisi  qui  legitime  certaverit."*  Aliud, 
quod  referebatur  ut  inconveniens,  convenientissiraum  est, 
et  quod  rationibus,  quas  in  contrarium  adducunt,  statuitur. 
Paulus  enim  non  eodem  modo  dari  asserit  salutem  et  glo- 
riam  justo,  quo  justitia  datur  injusto;  ideo  dixit:  Quanto 
magis  reconciliati,  „salvi  erimus  in  vita  ipsius,"*  asserens 
potiori  ratione  reddi  salvum  reconciliatum,  quam  reconci- 
liari  inimicum.  Ilia  enim  (salus)  redditur,  ista  donatur.  Ra- 
tione etiam  idem  probatur;  quia  si  Christus  est  causa  me- 
riti,  ergo  antequam  id  in  nobis  causet,  non  meremur,  et 
sic  impius  non  meretur  justificari.  Si  etiam  Christus  est 
causa  praemii,  ergo  praemium  est  id,  quod  retribuit.  Quod 
si  praemium  est,  profecto  meritum  id  praecessit,  respectu 
cujus  praemium  dicitur.  Meritum  vero  manifesto  tollit 
imputationem.  Ineptum  est  ergo  dicere :  Christus  est  causa 
utriusque,  nempe  meriti  et  praemii,  ergo  eodem  modo  utrum- 
que  efficit;^  quia  vario  modo  Christus  Dominus  sua  bona 
voluit  nobis  impertiri,  et  gratiose,  et  ex  quodam  debito 
gratiae  innixo. 

Ultimum  vero,  quod  adducunt,  non  sequitur,  quia  ju- 
stitiam  inhaerentem  habendo  Christi  justitiara  participamus, 
non  quod  justitia,  quae  in  Christo  est,  in  nobis  est,  vel 
iUa,  quae  in  nobis  est,  sit  in  ipso  Christo;  sed  quod  ista, 


*  Sic  Trid.  IL    Mass.  cansegueretur. 

*  Mat  10,  22.  »  n.  Tim.  2,  6. 

*  Rom.  6,  10. 

*  Trid.  I.  cm^atar;  Trid.  II.  conantur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


192  Vota  ad  conciJium  Tridentinum  pertinentia. 

quam  habemus,  merito  illius  Christi  nobis  donetur,  et  ejus 
sit  participatio  et  similitude. 

40.  Et  haec  de  tertio  membro  suflFiciunt,  ac  de  tota 
quaestione,  in  qua  improbantur,  qui  novam  banc  induxe- 
runt  opinionem  imputatae  justitiae  in  die  judicii,  in  qua 
aliqua  mira^  aliqua  nova,  quaedam  etiam  falsa  continentur. 
Ideo  earn  asserentibus  dicere  possumus,  quod  quibusdam 
ajebat  Augustinus :  „Mira  sunt  quae  dicitis^  nova  sunt  quae 
dicitis;  falsa  sunt  quae  dicitis.  Mira  stupemus,  nova  ca- 
vemus,  falsa  convincimus."^ 


'  Apud  Massarellum  p.  278  clauditnr  haec  disputatio  Lainii  quibusdam 
verbis,  quae  ad  II.  articuluin  tbeologis  15.  Octobris  1546  propositum 
respiciunt.  Is  ita  sonabat:  „ntnim  aliquis  possit  esse  certns  de  saa 
adepta  gratia  secundum  praesentem  justitiam  et  quo  genere  certitn- 
dinis.*'  Verba  autem  Lainii  sunt  haec:  ^Ad  secundam  vero  quaestio- 
nem  de  gratiae  certitudine,  possem  respondere  muJtis  scripturarum  et 
sanctorum  patmm  auctoritatibus  et  rationibus  comprobando,  probabilem 
esse  opinionem  asserentium,  aliquos  et  in  aliquo  casu  posse  habere  cer- 
titudinem  fidei  de  gratia  jam  adepta.  Possem  etiam,  ut  puto,  sine  yio- 
lentia  solvere  omnia,  quae  in  contrarium  adducta  sunt,  ni  satins  puta- 
rem  expectare  sacrosanctae  synodi  definitionem."  — 

Hoc  additamentum  deest  in  ms.  Trid.  I.  et  II. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII. 

Vota  theologica  seJecta 

ex  actis  concilii  MassareJlianis  a  Theiner  editis. 


Votum  I.    De  real!  praesentia  Christ!  in  eucliaristia. 

(Theiner,  Acta  auth.  concilii  TrJdentini  I,  41K).) 

Jacobus  Laynes,  soc.  Jesu^  missus  ad  concilium  a 
S.  D.  N.,  accepit  discutieudum  I.  articulum  tanfum,^  quern 
multis  modis  haereticum  esse  ostendit;  quorum  aliquos 
ego  Angelus  Massarellus,  sacri  concilii  secretarius,  sum  ma - 
tim  hie  annotabo,  prout,  dum  ipse  suam  piotulit  hodie  seu- 
tentiam,  percipere  potui. 

Ipse  igitur  D.  Jacobus  adduxit  primum  verba  Christi 
Matth.  XXVI. :  „Hoc  est  corpus  meum,"  Marci  XIV.  et  Lu- 
cae  XXII.,  ac  etiam  PauH  I.  ep.  Cor.  XL  et  Joau.  VI.  Re- 
sponditque  ad  fundamenta  adversariorum,  qui  dicunt,  ver- 
bum  eat  accipi  figurative  ex  auctoritate  Exodi  XII.  quuni 
dicitur:  ^agnus  est  transitus  Domini"  id  est  significat;  et 
in  novo  testamento  dicitur:  „Semen  est  verbum  Dei."* 
,,Omnia  enim,"  ut  ait  Paulus,  „in  figura  contingebant 
illis;"^  et  quia  scriptura  non  accipit  auctoritatem  a  verbis 


^  ,.In  Encharistia  non  esse  revera  corpus  et  sanguinem  ueqne  di- 
yinitatem  D.  N.  Jesu  Christi;  sed  tantum  ut  in  signo.  —  Hie  ei'ror 
est  Zwinglii,  Oecolampadii  et  Sacramentariornm."  Primas  ex  10  articalis. 
qui  theologis  2  Septembris  1551  exhibiti  sunt  (Theiner  L  488). 

^  Luc.  8,  11.  2  L  Cor   10.  11 

Lainei,  Vota  Trld«!ntlna  etc.  13 


Digitized  by  VjOOQIC 


194  Vota  ad  concilium  Tridentinura  pertinentia. 

inanibus  et  sine  sensu,  ut  esset,  si  interpretaretur :  Ego 
sum  vitis,  et  similia.  In  casu  autem  nostro  est  accipitnr 
proprie  et  substantive,  prout  et  omnes  antiqui  patres  sen- 
serunt.  Ille  vero  sensus,  qui  tenetur  a  patribus  omnibus, 
pro  catholico  est  recipiendus,  quia  credi  debet,  Spiritum 
Sanctunl  eum  suggessisse ;  et  secundum  eum  sensum  omnes 
haereses  bactenus  damnatae  sunt.  Praeterea  quando  ver- 
bum  potest  accipi  proprie,  non  debet  accipi  figurative. 
Item  quia  Christus  in  institutione  sacramentorum  loquu- 
tus  est  semper  proprie  et  absque  figuris ;  quod  per  baptis- 
mum  (^Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua"  etc.^)  et  per  poeni- 
tentiam  (^Quorum  remiseritis"  etc.^)  probavit.  Unde  Au- 
gustinus:  „Quae  tanta  est  virtus  hujus  aquae,  ut  corpus 
tangat,  et  cor  abluat?"  Et  etiam  vere  per  absolutionem 
remittuntur  peccata.  Tantoque  magis  in  eucharistia  Chri- 
stus loquutus  est  proprie,  ne  nobis  occasionem  daret  com- 
mittendae  idololatriae. 

Item  Christus  loquens  Joau.  YL  commendabat  car- 
nera  suam'esse  verum  cibum  et  sanguinem  verum  potum; 
quam  carnem  et  sanguinem  nobis  daturum  promisit,  de- 
ditque  in  eucharistia ;  in  qua  non  est  dicendum,  quod  de- 
derit  figurative,  contra  suam  promissionem.  Et  licet  ali- 
qui  intelligant,  Joan.  VI.  loqui  de  spirituali  tantum  man- 
ducatione,  ipse  tamen  contrarium  probavit,  loqui  scilicet 
de  eucharistia  et  sacramentali  mandueatione,  ut  doctorea 
omnes  asserunt ;  et  ecclesiae  usus  ita  recepit,  quae  in  festo 
corporis  Christi  utitur  Icctione  hujus  cap.  Joan.  VI.  Id 
sequitur  etiam  ex  ipso  textu,  quum  dicatur  de  manduea- 
tione et  bibitione  et  de  carne  et  sanguine ;  praesertim  quum 
ibi  allegetur  exemplum  mannae,  quae  vere  manducabatur. 
Quibus  verbis  discipuli  scandalizati  sunt,  qui  etiam  intel- 
lexerunt  de  vera  et  propria  mandueatione;  alias  si  loquu- 
tus fuisset  Christus  de  spirituali,  non  fuissent  admirati  et 
scandalizati.  Praeterea  ipse  dicit:  „Pani8,  quem  ego 
dabo,  caro  mea  est,"  et  addit:  „Quam  ego  dabo  pro  mundi 
vita,"  id  est  in  cruce.     Et  tandem  carnem,    quam  promi- 


'  Joh.  3.  5.  ^  Joh.  20    23. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  1.  De  eucharistia.  195 

sit  dare  ad  manducandum,  dedit  in  coena^  quum  dixit: 
„Hoc  est  corpus  meum,  et  sanguis  mens,  qui  effundetur 
in  remissionem  peccatorum."  Deinde  Paulus  I.  Cor.  X. 
ait:  „Panis,  quern  frangimus,  nonne  participatio  corporis 
Domini  est?"  et  ib.  XI.:  Qui  manducat  indigne,  reus  est 
corporis  Domini  etc.  non  dijudicans  corpus  Domini. 

Idem  etiam  probavit  per  traditiones  patrum^  adducens 
concilium  Nicaenum  cap.  XIV.,  Ephesinum  epist.  ad  Ne- 
storium,  VII.  synodum  in  VI.  actione,  ac  synodum  VIII., 
Lateranense  et  Florentinum;  item  Alexandrum  et  Hila- 
rium  PP.,  b.  Andream  apostolum  in  vita  sua,  epistolam 
Martialis,  Dionysium  3.  eccles.  hierarch.,  Irenaeum  adv. 
haer.,  Cyprianum  fepist.  ad  Magnum,  Tertullianum  lib.  de 
idololatria,  lib.  11.  ad  uxorem  suam,  Ignatium  epist.  9.,  Vic- 
torinum  lib.  IV.  de  trinitate,  Hieronymum  in  epist.  ad 
Theoph.  et  Theophylactum  lib.  II.  paschali,  Athanasium 
lib.  de  passione,  Hilarium  lib.  de  trinitate,  Basilium  lib.  I. 
de  baptismo  et  epist.  141.  et  lib.  JI.  de  baptismo  et  ho- 
mil.  44.,  Gregorium  Nazianzenum  in  oratione  in  secundum 
pascha,  Paulinum  epist.  ad  Severum,  Damascenum  lib.  de 
fide  orthodoxa  cap.  14.,  B.  Ildephonsum  in  90.  haeresi  et 
in  lib.  contra  praedestinationem,  Paschasium  in  lib.  de  cor- 
pore  Christi,  Victorem  in  hist.  Vandalorum,  Theodoretum 
lib.  IX.  hist.  trip.  cap.  30.^ 


*  Locos  omnes  supra  allegatos,  sicuti  apud  Theiner  recitantnr.  eo- 
dem  modo  hie  reddendos  censuimus,  non  ic^nari  erronim,  qui  lis  cita- 
tionibus  admixti  snnt  sive  culpa  Lainii  sive  Massareili,  sive  demum 
editoris  actonim  concilii  Quare  qnnm  accurate  de  singulis  testimoniis 
vix  unquam  indicari  possit  quaenam  verba  a  Lainio  adducti  sint  et 
quaenam  yi  proband!  polleant.  haec  pauca  advertisse  sufficiat.  Ex  con- 
ciiio  Nicaeno  canon  18.  (non  cap  14.)  hue  pertinet  ob  expressionem  de 
eacbaristia  adhibitam:  ouiun  lov  Xqiotov;  vide  Hefele.  Concilienge- 
schicbte  2.  edit.  I.  426.  Alexandri  et  Hilarii  pontificura  Romanomm 
epistolae,  quae  hue  facerent,  originis  sunt  pseudoisidorianae  (Ja£f6  2. 
edit.  nr.  24.  29.  566).  Acta  S  Andreae  apostoli  genninitate  carent; 
quod  etiam  valet  de  epistolis  S.  Martialis  Lemovicensis  episcopi.  dis- 
cipuli  S.  Petri,  de  quibus  cf.  Ceillier.  Auteurs  sacres  ed.  Paris.  1861, 
Vlll.  Vio,  Loco  Dionysii  nominandns  erat  Pseudodionyaius  et  quidem 
cap.  3.     Apud  S.  Ignatium  Antiochenum  testimonium  praeclarum  exstat 

13* 


Digitized  by  VjOOQIC 


196  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertineutia. 

Idemque  comprobavit  rationibus.  Primo,  si  Christus 
non  esset  in  eucharistia  vere  et  proprie,  dereliquisset  ec- 
clesiam  in  idololatria;  quod  impium  est  dicere.  Secundo^ 
ex.signis  et  miraculis,  quae,  ut  patres  narrant,  contigerunt 
in  hoc  Sacramento,  et  aliis  multis. 

^  Respond  it  deinde  ad  quasdara  objectiones  haeretico- 
rum.  1.  Quum  adducunt:  „Hoc  faeite  in  meam  comme- 
morationem,"  quasi  non  sit  verum  Christi  corpus,  sed  com- 
memoratio,  solvit  per  dicta  Paschasii,  quod  vere  comme- 
moratio  fiat  a  sacerdote  conticiente ;  sed  id,  quod  ipse  con- 
ficit,  est  verum  Christi  corpus.  Praeterea  summa  comme- 
moratio  est  una  cum  re  commemorata,  ut  dicitur  de  verbo 
Dei,  quod  est  Pater  et  Filius  et  Spiritus  Sanctus.  [?]  Et  ad- 
duxit  tres  modos  repraesentandi  aliquem:  primum  per  verba 
historiae,  secundum  per  comoediam  in  persona  aliena  ilium 
repraesentante,  tertium  per  ipsummet,  qui  repraesentatur, 
ut  est  de  principe  civitatem  liberaute,  cujus  tunc  proprie 
esset  commemoratio,  quum  ipsemet  id  repraesentaret.  Sic 
de  Christo,  cujus  passio  vere  per  ipsummet  repraesen- 
tatur.^ 2.  Quum  objicitur,  quod  sit  typus  etc.  et  quod 
aliquando  apud  Paulum  vocatur   panis  etc.,    hoc    esse    ob 


in  ep.  ad  Smymaeos  c.  7.  (Funk  Opp  PP.  apost  I.  2415.  Victorinus 
(Marius)  de  trinitate  solum  tres  hymnos  scripsit  (Migne  P.  L.  8  1139), 
in  qnibus  nihil  hujusmodi  occurrit  Hieronymns  praeter  epistolas  ad 
Theophilum  Alexandrinum  nullam  dedit  ad  Theophilum  et  Theophylac- 
tum;  forsitan  Theophylacti  commentarii  in  s.  scnptnram  indigitantur 
(Migne  P.  G.  t.  123  sa).  qui  eximiis  utique  effatis  de  eucharistia  referti 
sunt;  inter  opera  Theophylacti  tamen  liber  paschalis  nullus  habetur. 
Basilii  ep.,  quae  olim  141.  numerabatnr,  nunc  est  8.,  et  locus  exstat 
Migne  P.  G.  Si^  254.  De  quanam  homilia  s.  Basilii  agatur,  non  li- 
quet Athanasii  liber  de  passione  et  Basilii  libri  duo  de  baptismate 
dubii  sunt;  cf.  Fessler,  Inst,  patrol.  I,  409.  528.  Damascenus  agit  de 
eucharistia  in  opere  De  fide  orthodoxa  lib.  IV.  (qui  omissus  est  a  Thei- 
ner)  cap.  13.  non  14  Migne  P.  G.  94,  1135.  Cf.  hie  pag.  99.  Ildephon* 
BUS  nullum  catalogum  haeresium  composuit  nee  librum  contra  praede- 
stinationem;  sed  opus  anonymum  dictum  ,  Praedestinatus-  in  lib.  1. 
hujusmodi  catalogum  exhibet  et  in  lib.  H.  praedestinatianos  impugnat. 
Cf.  supra  p.  138.  Theodoreti  1.  V.  hist.  eccl.  caput  16.,  quod  in  Casaio- 
dorii  hist.  trip,  est  lib.  IX.  c  30.,  hue  utique  pertinet. 

*  Eandem  comparationem  Lainius  adhibet  supra  pag.  102. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XU.  1.  De  eucharistia.  197 

species,  quae  remanent  et  suum  nomen  retinent,  ut  dici- 
tur  de  virga  Aaronis  in  colubrem  conversa  et  de  aliis 
hujusmodi.  3.  Quum  adduciint  verba  Joan.  VI.  „Caro  non 
prodest  quidquam"  etc.  respondit,  iit  doctores  intelligiint, 
quatenus  atteratur  dentibus  et  ut  in  macello  lanietur.  4.  „Pau- 
peres  semper  habetis  vobiscum,  me  autem  non."^  Respondit: 
non  semper,  iit  benefaciatis,  sicut  pauperibus. 

Ad  illam  partem  articuH,  in  qua  negatur,  esse  divini- 
tatem  in  eucharistia,  dixit,  esse  haereticam ;  quia  si  vere 
est  Christus,  est  cum  divinitate,  quum  ipse  dicat:  „Qui 
manducatme"^etc.;  ergo  et  divinitatem,  quae  est  in  Christo; 
alias  enim  ipse  Christus  privaretur  aliquando  divinitate, 
quod  dicere  impium  est ;  quod  enim  semel  assumpsit,  nun- 
quam  dimisit. 

De  aliis  articulis^  uno  verbo  se  absolvit,  asserens  eos 
omnes  haereticos  esse  et  a  s.  synodo  damnandos. 


Votum  II.  De  Sacramento  poenltentlae. 

(Theiner,  ActA  auth.  concilii  Tridentini  I,  538.) 

Hodie  (20.  Octobris  1551)  dixit  suam  sententiam 
Jacobus  Laynes,  clericus  saecularis  congregationis  Jesu, 
qui  prirao  se  super  contritione,  confessione  et  absolutione 
dicturum  praemisit,  quum  super  satisfactione  et  extrema 
unctione  dicturus  esset  ejus  socius  Alphonsus  Salmeron. 

Cujus  domini  Jacobi  sententiam  ego  Angelus  Massa- 
rellus  hie  adnotabo,  prout  (juxta  meum  institutum)  dum 
ipse  hodie  loquebatur,  percipere  potui;  non  quidem  per 
singula  verba,  sed  in  summa  quadam,  quantum  sat  sit,  ut 
hisce  meis  notationibus  possit  s.  synodus  intelligere,  quid 
quisque  theologus  super  propositis  articulis  senserit.  Ad 
hoc  enim  ego  his  congregation ibus  assisto;  idque  praeci- 
puum  ex  officio  mihi  onus  incumbit. 


*  Joh.  12,  8.  '  Joh.  6.  68. 

'  Recensentiir  a  Theiner  I,  488 


Digitized  by  VjOOQIC 


198  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertineutia. 

Quo  igitur  ad  I.  articulum,  poeDitentiam  non  esse  sa- 
cramentum  a  Christo  institutum  ^  etc.,  multis  modis  haere- 
ticuin  esse  probavit.  Primo  ex  definitioue  sacramenti,  quod 
sit  sacra  caeremonia,  habens  pactum  gratiae  Dei.  Poeni- 
tentia  autem  est  hujusmodi.  Ergo  est  sacramentum.  Quod 
rero  sit,  ostendit  ex  verbis  Christi  Joan.  XX.  et  Matth. 
XVIII.:  „Quaecunque  alligaveritis"  etc.;  quod  non  sine 
aliqua  caeremonia  fuit. 

Idem  etiam  habetur  ex  traditione,  et  in  cone.  Flo- 
rentino  et  Constantiensi  et  in  hoc  ipso  Tridentino  sess. 
VII.  et  ex  cap.  Abolendam  De  haeret.  et  cap.  Firmiter 
De  summa  trinitate  et  Ade  catb.  ac  etiam  ex  Augustino 
in  psiil.  146.  Vocatur  etiam  a  patribus  aliquando  impo- 
sitio  manuum,  prout  etiam  a  Paulo  I  Timoth.  V.,  quod 
idem  est  ac  sacramentum.* 

Ostendit  idem  rationibus.  Primo  hie  error  jam  dam- 
natus  est  ab  ecclesia,  et  fuit  Novatianorum ,  ut  TertuUia- 
nus,  Cyprianus,  Ambrosius  idem  etiam  testantur.  Non 
igitUr  est  hoc  novum  dogma.  Fuerunt  etiam  Messaliani, 
de  quibus  Damascenus  in  haeresi  LXXX.*  Est  etiam 
en*or  Jacobitarum.  Et  omnes  jam  damnati.  Ergo  ecclesia 
catholica  aliud  tenet,  scilicet  poeuitentiam  esse  sacramen- 
tum. Item  alia  ratione.  Sicut  multum  refert,  librum  esse 
canonicum,  vel  non,  et  id  declarare  ad  ecclesiam  pertinet, 
idem  etiam  in  caeremoniis  obtinet,  quae  habeant,  vel  non 
habeant  pactum  gratiae  Dei.  Sed  ecclesia  judicavit,  poe- 
uitentiam esse  hujusmodi,  et  sacramentum  esse.  Ideo  poe- 
nitentia  sacramentum  est. 


*  Primus  ex  articulis  de  sacramentis  poenitentiae  et  extremae  unc- 
tionis,  qui  15.  Octobris  1551  tbeologis  examinaudi  dati  sunt,  his  yerbis 
conceptus  erat:  ,.l^oeuitentiain  non  esse  proprie  sacramentum  ad  recou- 
ciliationem  pro  relapsis  post  baptismum  a  Christo  institutum,  nee  recte 
a  patribus  secundam  tabulam  post  naufragium  appellari.  sed  baptismum 
vere  esse  ipsum  sacramentum  poenitentiae.  —  Iste  articulus  asseritur  a 
Calvino  in  sua  institutioue  cap.  29 ,  item  a  Melauchthoue  -  vTheiuer 
I,  531). 

"  Cap.  Ad  abolendam  9.  (V.  7).  Cap   Firmiter  I.  (I.  I). 

^  De  haeresibus  haer.  80.     Migne  P.  G.  94  727. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  2.  De  poenitentia.  199 

Quo  vero  ad  11.  partem  primi  art. :  „Nec  recte  secun- 
dam  tabulam^  etc.  probavit^  earn  vocem  esse  antiquam, 
et  ita  appellari  a  Tertulliano  lib.  de  poenitentia,  Ambros. 
ad  virginem  lapsam,  Hieron.  ad  Demetriadem.  Oaspar 
Sagerus  verba  ilia  interpretatur ,  ut  navis  sit  status  in- 
nocentiae,  prima  tabula  baptismus,  secunda  vero  poeniten- 
tia in  lapsis.  £t  Petrus  id  confirmat  de  area  Noe.  Et 
haec  est  differentia  inter  primam  et  secundam  tabulam, 
ut  est  ire  in  navi,  vel  in  tabula,  fracta  navi.  Poenitentia 
enim  habet  strictiora  et  duriora  pacta,  quam  baptismus, 
sive  quoad  ministros,  sive  quoad  praeparationem,  sive  cae- 
remoniam,  sive  effectum,  ut  asserunt  Tertullianus  lib.  de 
poenit.,  Chrysost.  hom.  IX.  ad  Hebr.,  Aug.  lib.  de  utili- 
tate  poenitentiae,  Socrates  in  historia  iripart.^ 

Quod  autem  ad  III.  partem  ipsius  I.  articuli,  baptis- 
mum  esse  sacramentum  poenitentiae,  earn  etiam  falsam 
esse  ostendit.  Nam  sicuti  in  veteri  lege  circumcisio  di- 
stinguebatur  ab  aliis  expiationibus,  ita  et  in  nova  lege 
baptismus  a  poenitentia.  Praeterea  apud  Joannem  Bapti- 
stam  fit  etiam  discrimen  inter  poenitentiam  et  baptismum. 
Nam  lotio  totius  corporis  distat  a  lotione  pedum,  quod  est 
baptismus  et  poenitentia.  Ac  etiam  poenitentia,  quae  fit 
ante  baptismum,  differt  ab  ipso  baptismo;  praecedit  enim 
ipsum  baptismum.  Quod  et  Petrus  docet,  quum  inquit: 
,, Poenitentiam  agite,  et  baptizetur  unusquisque  vestrum."  * 
Discipuli  quoque  baptizabant  ante  mortem  Christi;  sed 
Christus  instituit.  sacramentum  poenitentiae  post  mortem, 
ut   habetur   Joan.  XX.     Ergo    inter   se    differunt.     Quod 


^  Ambrosii  liber  titalnni  habet:  De  lapsu  virginis  consecratae; 
Migne  P.  L.  16,  367  88  Loco  Gasp.  Sageri  forsitan  scribendum  erat 
OarolTi8  Sagenus.  qui  membrum  erat  societatis  Jesn  scripsit^ne  de  epi- 
stolis  S  Pauli  ad  Romanos  et  ad  Ephesios  (f  1596)  Chrysostomi  bora. 
IX  in  ep.  ad  flebraeos  exstat  apud  Migne  P.  G.  63.  T.Sas.,  et  in  1. 
parte  atique  de  poenitentia  agit  Angastinus  de  utilitate  agendae 
poenitentiae  alias  serm.  351.  et  '^b2. 

-  Act    2   88. 


Digitized  by  VjOOQIC 


200  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertinentia. 

etiam   patres   senserunt:   Leo   epist.  89.  Ambrosius  lib    1. 
de  poenitentia  cap.  VII.^ 

Articulum  IV.*  etiam  haereticiim  comprobavit,  et  con- 
fessionem  do  jure  divino  esse  ostendit  Quod  enim  a  Deo 
immediate  institutum  est,  id  juris  divini  dicitur ;  sed  con- 
fessio  est  a  Christo  instituta;  ergo  etc.  Et  hoc  quoad 
confessionem  sacramentalem  in  genere.  Quidam  dicunt: 
Sed  quod  sit  publica  vel  secreta,  est  juris  positivi.  Quod 
falsum  esse  osteudit,  omnemque  confessionem  sive  publi- 
cam,  sive  secretam^  dummodo  sacramentalis  sit,  esse  juris 
divini.  Idque  corroboravit  prirao  ex  figuris  veteris  testa- 
ment!. Dominus  enim  ab  Adam  confessionem  quaesivit^ 
et  habetur  multis  in  locis  in  Levitico  et  lib  Numerorum. 
Et  in  evangelio  legitur,  quod  ibant  ad  Joannem  Bapti- 
stam  confitentes  peccata  sua.  Et  ut  doctores  interpretan- 
tur  verba  ilia  Christi  de  Lazaro:  „Solvite  eum.*^^  Et  si 
in  lege  vetere  habebatur,  multo  magis  in  nova,  quia  (ut 
Paulus  testatur)  ilia  erant  figurae  novae  et  longe  imper- 
fectiora,  quam  nostra :  et  sicut  Deus  instituit  illam,  sic  et 
istam.  Sed  longe  clarius  habetur  apud  Joan.  XX.:  „Quo- 
rum  remiseritis"  etc.  et  Matth.  XVIII.  Solutio  enim  et 
ligatio  fieri  non  potest,  nisi  prius,  quae  peccata  sint, 
cognoscantur.  Item  Jac.  V. :  „Contitemini  alterutrum  pec- 
cata vestra/'  quod  de  solis  saeerdotibus  intelligi  debet. 
Et  Joan,  in  sua  I.  epistola  cap.  I. :  „Si  confiteamur  peccata 
nostra,  fidelis  est  et  Justus^'  etc.;  ait  enim  „ Justus*',  quia 
habet  pactum  gratiae.  Et  I.  Timoth.  V.:  „Peccanted  co- 
ram omnibus  argue,"  et  „Nemini  manum  cito  imposueris;" 


*  Leo  in  ep.  89.  neque  juxta  veterem  neque  juxta  novum  ordinera 
Dumerata  qnidqnam  hujusmodi  habet.  Forsitan  ep.  ad  Nicetam  epi- 
scopum  Aquilejensem,  quae  nunc  est  159.,  indicanda  erat 

'^  ^^Confessionem  sacramentalem  secretam  juris  divini  non  esse,  nee 
apud  antiques  patres  ante  concilium  Lateranense  ejus  factam  fuisse 
mentionem,  sed  publicae  tantum  poenitentiae.  —  Articulus  iste  asseri- 
tur  a  Melanchthone  in  apologia  confessionis  Augustanae,  Cap.  de  Con- 
fessione.  Item  a  Calvino  cap.  IX,  XIX,  XX,  XXI,  XXIII,  XXVU, 
XXIX.    Item  a  Luthero,  ut  citatur  in  censura  Parisiensi." 

^  Job.  11.  U. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  2.  De  poeniteutia.  201 

patres  autem  per  manus  irapositionem  sacramentum  poe- 
nitentiae  intelligunt;  et  qui  cito  absolvit,  ^peccatis  alienis 
communicat,"  ut  ibidem  Paulus  dicit. 

Improbavitque  opinionem  eorum,  qui  locum  Joan.  XX^ 
intelligunt  de  praedicatione  et  fide,  quum  verba  ilia  nullo 
modo  praedicationi  quadrent,  essetque  idem  solvere  et  li- 
gare.  Paulus  autem,  etiam  absens,  Corinthios  absolvebat 
et  ligabat;  ait  enim  I.  Cor.  V.:  „Ego  quidera  absens  cor- 
pore,  praesens  autem  spiritu,  judicavi  .  .  tradere  hujusmodi 
hominem  satanae;"  et  alibi:  „Si  quid  donavi"^  etc.  Prae- 
terea  etiam  surdis  et  mutis  peccata  remittuntur,  qui  tamen 
per  praedicationem  non  audiunt.  Insuper  excommunicati 
et  catechumeni  admittuntur  ad  praedicationem,  non  au- 
tem ad  poenitentiam.  Neque  locus  ille  Joannis  de  abso- 
lutione  absque  confessione  intelligi  potest,  ut  quidam  vo- 
lant. Absolutio  enim  et  reraissio  non  potest  fieri,  nisi  pec- 
cata, quae  sint,  audiantur,  et  quae  remittenda  vel  reti- 
nenda  sint,  dijudicentur;  alias  enim  omnes  deberent  sim- 
pliciter  eodem  modo  absolvi,  sive  multis  sive  paucis  pec- 
catis  onusti.  Neque  etiam  de  generali  confessione  intelli- 
genda  sunt  verba  ilia  Joannis,  quia  alias  ecclesia  errasset; 
quod  impium  est,  quum  sit  columna  veritatis.  Improbavit 
etiam  intelligi  de  confessione  aliquorum  peccatorum  tan- 
tum.  Sicut  enim  Deus  vel  omnia  peccata  retinet,  vel  di- 
mittit,  sic  et  sacerdos  facere  debet.  Neque  scire  posset, 
quae  remittere  deberet,  nisi  omnia  confiterentur.  Neque 
tantum  publica  confitenda  sunt,  sed  omnia,  quum  Christus 
generaliter  loquatur  et  ejus  verba  restringi  non  debent. 
Et  quemadmodum  Christus  non  minus  secreta,  quam  pu- 
blica remittit,  ita  et  sacerdos  debet  facere.  Id  autem  abs- 
que confessione  facere  non  potest.  Nam  peccata  quoque 
secreta  poenam  merentur,  ergo  [sic]  contra  Deum :  igitur 
confitenda  et  remittenda. 

Ad  idem  etiam  adduxit  traditionem  multorum  pa- 
trum;  atque  etiam  multis  rationibus  comprobavit.  Prima 
est    ilia  jam    allegata,    quia  Novatianum    dogma    est  jam 

'  Videlicet  Joh.  20,  23.  «  U.  Cor.  2,  10 


Digitized  by  VjOOQIC 


202  Vota  ad  concilium  Trideutinum  pertineutia. 

damnatum:  alia^  quia  ecclesia  non  potuisset  hoc  sacramen- 
turn  instituere ;  noD  enim  in  ejus  potestate  est  dare  gra- 
tiam  Est  igitur  hoc  pactum  Dei ;  neque  alias  de  gratia 
Dei  certi  essemus. 

Secunda  pars  IV.  articuli :  ^Neque  apud  antiquos  pa- 
tres"  etc.  est  etiam  haeretica,  quia  patres  antiqui  de  ea 
meminerunt,  et  qui  non  scripserunt,  ideo  fecerunt,  quia 
de  ea  non  erat  controversia.  Meminerunt  autem  ejus  Chry- 
sostomus  homil.  X.  operis  imperfecti  super  Matth.,  qui  de 
publica  et  secreta  confessione  mentionem  facit;  Leo  I. 
epist.  78  ad  episcopos  Campaniae ;  Tertullianus  lib.  de  bap- 
tismo;  Gregorius,  qui  de  ea  decreta  edidit;  et  alii  quain- 
plurimi.* 

Art.  V.^  etiam  haereticus  est,  quia  enumeratio  pecca- 
torum  est  necessaria  ex  verbis  Domini:  ,,Quaecunque  11- 
gaveritis"  etc.  Non  potest  autem  aliquod  retineri,  nisi 
audiatur  per  confessionem.  Ut  igitur  dignoscantur,  quae 
remitti,  et  quae  retiueri  debent,  oportet,  ut  per  confessio- 
nem aperiantur.  Etiam  alia  omnia  in  V.  art.  contenta 
haeretica  sunt.  Oircumstantiae  enim  loci,  temporis,  per- 
sonarum  attendendae  sunt.  Item  venialia  contiteri  licet, 
ut  usus  ecclesiae  recipit. 


*  Innnontur,  Chrysostomi  hoiniliae  iinperfectae  in  Matthaenm,  quae 
qnidem  spuriae  reputantur.  QHinam  Gregorius  allegatus  fuerit,  apud 
Theiner  non  legitur. 

^  ,.£numerationem  peccatorum  in  confessione  non  esse  necessariam 
ad  iilorum  remissionem.  sed  liberam,  et  tantum  hac  aetate  ntilem  ad 
enidiendum  poenitentem  et  consolandum,  et  olim  fuisse  ad  satisfactio- 
nem  canonicam  imponendam ;  nee  necessarium  esse  confiteri  omnia  pec- 
cata  mortalia,  ut  puta  occulta,  quae  sunt  contra  ultima  duo  decalogi 
praecepta,  sed  neque  ullas  circumstantias  peccatorum,  quas  homines 
otiosi  excogitarunt;  velleque  omnia  confiteri,  esse  nihil  relinquere  divi- 
nae  miserioordiae  ignoscendum;  imo  neque  licere  confiteri  venialia  — Hie 
articulus  est  Lutheri  in  visitatione  Saxonica  cap.  de  Confessione.  Item 
ejusdem  in  disputatione  habita  anno  1518.  et  citatur  a  censura  Parisi- 
ensi.  Item  in  libro  de  ratione  confitendi  Item  de  captivitate  Babylo- 
nica.  Item  Melanchth.  in  locis  communibus.  Item  Calvinus  in  institu- 
tione  sua.     Item  Bucerus  in  reformatione  pro  Coloniensibus  * 


Digitized  by  VjOOQIC 


XIL  2.  De  poenitentia.  203 

VI.  art.*  etiam  haereticus  est,  quia  ecclesia  ea  pec- 
cata  praecipit  confiteri,  quorum  quia  memoriam  habet. 
Alias  autem  Christus  impossibilia  praecepisset,  non  eccle- 
sia; quia  confessio  est  praeceptum  Dei,  non  ecclesiae,  quae 
neque  confessionem  ipsam  toUere  posset. 

VII.  art.^  haereticus  est,  quum  absolutio  sit  vere  actus 
judicialis.  Paulus  enim  I.  ad  Cor.  ait:  „Absens  .  .  judi- 
cavi,"'  et  „Si  quid  donavi,  in  persona  Christi."*  Et  „Quid 
ad  nos  de  iis,  qui  foris  sunt,  judicare?"*  Et  ^Potestatera 
habemus  ulciscendi  omnem  inobedientiam."*  Et  secunda 
pars  VII.  art.  etiam  haeretica  est.  Sola  enim  fides  non 
sufficit;  sed  requiritur  poenitentia,  timor,  dilectio,  contri- 
tio,  absolutio  etc. 

VIII.'  etiam  falsus  est,  quum  „super  cathedram  Moysi 
sederunt  scribae  et  pharisaei."® 


*  .^Confessionem  oinuium  peccatorum^  quam  ecclesia  faciendam  prae- 
cipit, esse  impossibilem  traditionemque  humanam  a  piis  abolendain; 
neque  coufitendum  esse  tempore  quadragesimae.  —  Assertio  haec  est 
Lntheri  in  lib.  de  captivitate  Babylon.  Item  in  suo  testamento.  Item 
in  assertionibus.  Item  Calvini  cap.  IX.  u.  29.  Item  Melanchth  in  lo- 
ci s  communibus."* 

*  f^Absolutionem  sacerdotis  non  esse  actum  judicialem,  sed  nudum 
ministerium  pronunciandi  et  declarandi  remissa  esse  peccata  confitenti, 
modo  credat  se  esse  absolutum,  etiam  si  non  sit  contritus,  aut  sacerdos 
non  serio.  sed  joco  absolvat.  Imo  etiam  sine  confessione  peccatoris  sa- 
cerdotem  enm  absolvere  posse  —  Hie  articulus  asseritur  a  Luthero  in 
suis  assertionibus  Item  a  Melanchth.  in  aiwlogia  et  catechismo.  Item 
a  Luthero  in  responsioue  ad  ejus  condemnationem  factam  a  Leone  X. 
Item  a  Calvino  cap    IX.  u   25.* 

»  L  Cor.  6,  3  *  II.  Cor.  2.  10. 

^  I.  Cor   n,  12.  «  II.  Cor.  10.  6. 

^  „Sacerdotes  non  habere  potestatem  ligandi  et  solvendi,  nisi  Spi- 
ritns  Sancti  gratia  et  charitate  sint  praediti;  et  non  eos  solos  esse  mi- 
nistros  absolutionis  sed  omnibus  et  singulis  christianis  esse  dictum: 
Qnaecnmque  solveritis  super  terram,  erunt  8oluta  et  in  coelo  etc  Quo- 
rum verborum  virtute  absolvere  possunt  peccata,  publica  quidem  per 
correctionem  si  correctus  acquieverit ;  secreta  vero  per  spontaneam  con- 
fessionem —  Auctor  hujus  articuli  est  Lutherus  in  responsioue  ad  con- 
demnationem factam  a  Leone  X     Item  de  captivitate  Babylonica.*' 

"  Math.  23,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


204  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Item  ea  pars  etiam,  „non  eos  solos"  etc.,  quia  etiam 
in  antiqua  lege  sacerdotes  distincti  erant  a  laicis ;  et  verba 
Christi:  „  Quorum  remiseritis,"  ad  solos  apostolos  et  suc- 
cessores  dicta  sunt.  Et  Paulus  ait  Tit.  I.:  „Reliqui  te 
Cretae,  .  .  .  ut  constituas  presbyteros"  etc. 

IX.  art.^  haereticus  quoque  est,  quia  absolutio  est 
actus  judicialis.  Ergo  requii^it  jurisdictionem;  et  alias  con- 
fusio  esset  in  ecclesia.  Et  episcopi  exemplo  principum,  et 
etiam  Moysi,  casus  sibi  reservant;  ut  alias  factum  est  in 
aliis,  ut  in  contractibus,  qui  olim  liciti  erant,  postea  fue- 
runt  prohibiti;  item  de  multis  cibis.  Et  sic  quidem  ex- 
pedit,  ut  melius  judicium  fiat  in  poenitente. 


Yotum  III.    De  sacriflclo  missae. 

A. 
Missa  est  verum  sacrificium. 

(Theiner,  Acta  Ruth.  concilii  Tridcntinl  I,  608.) 

Don  Jacobus  Laynes,  Soc.  Jesu,  accipjens  arti- 
culos  de  sacrificio  missae;  et  quoad  primum^  probavit, 
eucharistiam  in  missa  esse  sacrificium. 

Primo  ex  Malachiae  I.:  „Non  est  mihi  voluntas  in 
vobis"  etc.,  quum  sacrificium  antiquum  reprobet  et  no- 
vum laudet  „ Magnum  est  nomen  meum  in  gentibus;"  „ab 
ortu  solis  usque  ad  occasum  .  .  sacrificatur  .  .  oblatio 
munda."     Et    verbum    praesens    pro   future    capitur,    quia 


^  „Absolationis  ministrnm  etiam  si  contra  prohibitionem  superio- 
ris  absolvat,  vere  nihilominus  absolvere  a  culpa  et  coram  Deo.  Ideo 
casuum  reservationem  non  impedire  absolutionem.  Nee  episcopos  habere 
jus  eos  sibi  reservandi.  nisi  quoad  extemam  politiam.  —  Articulus  iste 
est  Lutheri  in  disputatione  habita  anno  1518.  et  Melanchthonis  in  apo- 
logia confess.  August,  cap.  de  confessione  et  satisfactione 

'^  Primus  ex  articulis,  qui  theologis  3  Decembris  1551  discutiendi 
dati  sunt,  ita  sonabat:  ,  Missam  non  esse  sacrificium,  nee  oblationem 
pro  peccatis.  sed  tantum  commemorationem  sacrificii  in  cruce  peracti; 
vocari  autem  a  patribus  translato  nomine  sacrificium,  at  vere  et  pro- 
prie  non  esse,  sed  tantum  testamentum  et  promissionem  remissionis 
peccatorum.  —  Hie  articulus  asseritur  a  Luthero  in  capt.  babyl.  et  ba- 
be tur  in  apolog.  Augustana,- 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  3.  De  sacrificio  missae.  205 

Deo  omnia  praesentia  sunt.  Et  reprobavit  alios  sensus. 
Non  inteUigitur  de  sacrificio  spirituali,  quia  sacrificium  hoc 
statuitur  pro  sensibili  populo,  cui  convenit  sacrificium  etiam 
sensibile.  Neque  etiam  de  praedicatione  potest  intelligi, 
quia  praedicatio  non  est  sacrificium,  et  quia  non  est  inunda, 
quum  proveniat  a  nobis,  quorum  opera  sunt  immunda; 
neque  de  passione  Domini,  quatenus  eucharistia  excluditur, 
quia  ilia  in  uno  loco  et  semel  est  oblata,  nee  oblata  pro- 
prie  a  gentibus.  Idem  habetur  ex  traditione  interpretante 
sententiam  dictam  Malachiae:  S.  Martialis  epistola  ad 
Burdegalenses  cap.  III.  Irenaeus  lib.  III.  cap.  XXXII.  Ter- 
tullianus  in  Marcionem  lib.  III.  Cyprianus  lib.  I.  in  Judaeos 
cap.  XVI.  Eusebius  lib.  I.  de  demonstratione  cap.'  X.  Au- 
gustinus  lib.  XVIII.  de  civitate  Dei  cap.  XX.  Cyrillus  lib. 
de  adoratione  in  Spiritum  S.  Damascenus  lib.  IV.  cap. 
XIV.  Hieronymus,  Theodoretus,  Remigius,  Rupertus  in 
Malachiam.^ 

Probavit  idem  ex  Daniele  XII.  „Juge  sacrificium" 
etc.  quod  de  eucharistia  doctores  intelligunt,  ut  Methodius 
et  Hieronymus,  quia  ibi  loquitur  de  resurrectione  ultima. 
Item  ex  psalm.  4. :  „Mirificavit  Dominus  sanctum  suum  .  . 
Sacrificate  sacrificium  justitiae"  etc.,  quod  eucharistia  est. 
„Signatum  est  super  nos  lumen  vultus  tui  Domine  .  .  A 
fructu  frumenti  vini  et  olei  sui  multiplicati  sunt;"^  fru- 
mentum  etenim  eucharistiam  notat,  et  oleum  gratiam  ejus. 
Item  psal.  21.,  ut  Augustinus  intelligit  lib.  de  gratia  novi 
testamenti  cap.  XXXIV :  „  Apud  te  laus  mea  in  ecclesia  ma- 
gna, vota  mea  .  .  reddam,  edent  pauperes  et  saturabuntur." 


^  De  spuriis  epistolis  Martialis  supra  pag.  195.  Ex  Irenaeo  potius 
lib.  IV.  cap.  18.  hue  pertinet;  Migne  P.  G.  7,  1024.  Cypriani  locus 
allegatus  iuyenitur  apud  Migne  P.  L.  4,  687  in  lib.  I.  Testimoniorum 
adyersus  Judaeos;  Eusebti  (De  demonstratione  evangelica)  apud,  Migne 
P.  G.  22,  83.  Augustinus  falso  allegatur.  Ex  operibus  S.  Oyrilli  (Ale- 
xandrini)  videntur  indicari  libri  XVII  De  adoratione  in  spiritu  et  ve- 
ritate ;  liber  ejnsdem  de  adoratione  in  Spiritum  Sanctum  nullus  existit. 
Damasceni  lib.  IV.  caput  13.  De  fide  orthodoxa  citandum  erat  (cf.  supra 
pag.  99  et  196). 

*  Ibidem,  videlicet  Ps.  4,  7.  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


206  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Item  psal.  49.  Eusebius  lib.  VIII.  de  demonstratione.  Au- 
gustinus  ad  Casulanum,  et  idem  lib.  XVII.  de  civitate 
Dei  cap.  XX.  „Sacrificium  et  oblationem  noluisti;"^  id  est 
cruentum  et  incruentum  sacrificium  legis,  ut  voces  Hebraeae 
significant.  Et  utrique  successit  Christus,  pro  primo  in 
cruce,  et  pro  secundo  in  eucharistia.  Et  quum  sequitur: 
„ Corpus  autem  aptasti  mihi;"^  quod  de  eucharistia  intel- 
ligitur.  Itemque  psalm.  50:  „Tunc  acceptabis  sacrificium 
justitiae,  oblationes"  etc.,  et:  „Ut  aedificentur  muri  Je- 
rusalem," id  est  ecclesiae,  in  qua  fundamentum  positum 
est,  quod  est  Christus  Jesus;  tunc  scilicet  „acceptabis  sa- 
crificium justitiae"  etc.  Item  psal.  61 :  „EHt  firmamen- 
tura  in  terra  in  summis  montium;"  firmamentum,  id  est 
substantificus  panis,  ut  Rabboni,  vel  memorabile  triticum, 
ut  interpretatur  Hieronyraus;  „et  in  summis  montium**,  id 
est  supra  capita  sacerdotum.  Item  psal.  91:  „AfFerte  Do- 
mino," etc.  „Afferte  hostiam"  etc.^ 

Item  Lucae  XXII. :  „Desiderio  desideravi  hoc  pascha 
manducare  vobiscura."  Et  pascha  non  de  veteri,  sed  de 
novo  intelligitur  in  eucharistia,  ut  Tertullianus  lib.  IV.  in 
Marcionem,  Theophylactus  et  b.  Thomas  et  alii  interpre- 
tantur.  Et  pascha  sacrificium  est,  sive  agnus  sacrificatus. 
Item  I.  ad  Corinth.  V :  ^Expurgate  vetus  fermentum"  etc. 
„etenim  pascha  nostrum  immolatus  est  Christus ;"  ut  docet 
b.  Hieronymus  in  cap.  I.  ad  Ephesios.  At  in  cruce  im- 
molatum  Christum  non  edimus;  ergo  immolatum  in  eucha- 
ristia. Item  I.  ad  Cor.  X. :  „Panis,  quem  frangimus,  nonne 
participatio  corporis  Domini  est?  etc.  .  .  Nonne  qui  edunt 
hostias,  participes  sunt  altaris?  etc.  .  .  Non  potestis  mensae 


1  Pg   39.  7 

''  Hebr.  6.  \ ;  cf.  Ps.  39.  7. 

®  Aiigustini  liber  De  Gratia  novi  testainenti  est  inter  epistolas 
ejnsdem  s.  doctoris  n.  CXL,  et  locus  hue  pertinens  legitur  apud  Migue 
33.  673.  Eusebius  psalmi  39.  (nou  49.)  versum  7.  ad  sacridciura  missae 
applicat  in  lib.  VIII.  De  demonstr.  evang.  apud  Mjgne  P.  G.  22,  695. 
Epistola  Augustini  ad  Casulanum  est  n.  XXXVI.  Migne  P.  L.  33,  138. 
Augustini  verba  allegata  inveniuntur  apud  Migne  P.  L.  41,  566. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  3.  De  sacrificio  missae.  207 

Domini  participes  esse  et  mensae  daemoniornm/'*  Si  im- 
molata  in  lege  reponebantur  in  altari  suo,  et  immolata 
idolis  a  gentibus  edebantur,  ergo  et  corpus  Domini  im- 
molatur^  quod  est  in  mensa  sacra^  id  est  altari.  Ita  enim 
ibi  comparat  Paulus  altare  legis  et  gentilium  idololatra- 
rum  cum  mensa  nostra.  Item  cap.  XIII.  ad  Hebraeos: 
^Optimum  est  gratia  (scilicet  eucharistiae)  stabilire  cor, 
non  escis,  quae  non  profuerunt  ambulantibus  in  eis;  ha- 
bemus  altare,  de  quo  edere  non  habent  potestatem,  qui 
tabemaculo  deserviunf  Quod  de  eucharistia  intelligitur ; 
ergo  est  sacrificium.  Et  ita  intelligunt  Theodoretus  et 
Theophylactus.  Item  act.  apost.  XIII. :  „Ministrantibu8  au- 
tem  illis"  etc.,  ut  Roffensis  interpretatur,  ministerium  in 
Sanctis.  Item  hue  faciunt  loci,  qui  de  sacerdotio  et  sa- 
crificio loquuntur,  ut  psal.  131  :  „Sacerdotes  tui  induantur 
justitiara"  etc.  Isaiae  LXI.:  „Vos  autem  sacerdotes  Dei,^^ 
et  LXVI.:  „Assumam  ex  eis  (id  est  gentibus)  sacerdotes 
et  levitas^^  etc.  Act.  XIV.:  ;,Quum  constituissent  illis  per 
singulas  ecclesias  presbyteros'^  etc.  et  ad  Tit.  I.:  „Consti- 
tuas  per  civitates  presbyteros,  sicut  et  ego  disposui  tibi*/^ 
et  I.  ad  Timoth.  IV. :  „Noli  ncgligere  gratiam,  quae  in  te 
est,  quae  data  est  tibi  per  prophetiam  cum  impositione 
manuum  presbyterii."  Item  ad  Hebr,  VII. :  „Translato 
enim  sacerdotio,  necesse  est^^  etc.;  non  enim  dicit  extinc- 
to,  sed  translate,  quia  apud  nos  manet  sacerdotium;  ergo 
et  oblatio,  ut  idem  Paulus  ait. 

Praeterea  de  hostia  loquitur  Isaias  XIX. :  „Et  colent 
eum  in  hostiis^'  etc.  et  cap.  LVI. :  ,,Holocausta  eorum,  et 
victimae  eorum  placebunt  mihi  super  altari  meo."  lerem. 
XXXIII. :  „Et  de  sacerdotibus  et  de  levitis  non  interibit 
vir  a  facie  mea,  qui  offerat  holbcautomata,  et  incendat 
sacrificium^^  etc.  Ezech.  XLIV. :  „Victimam  et  pro  pec- 
cato  et  pro  ^delicto  ipsi  comedent/^  Malach.  III.:  „Et 
erunt  Domino  ofFerentes  sacrificium  in  justitia,  et  placebit 
Domino"  etc.  et  Matth.  V. :  „Si  ergo  offers  munus  tuum 
ad  altare"  etc.     Si  autem  habemus  altare,  habemus  et  ho- 

'  I.  Cor    10,  16.  18.  21. 


Digitized  by  VjOOQIC 


208  Vota  ad  concilium  Tridentinam  pertinentia. 

stiam.  Item  Genes.  XIV.  de  Melchisedech,  qui  panem 
et  vinum  obtulit:  „Erat  enim  sacerdos  Dei  altissimi"  etc. 
psalmista  de  Christo  intelligit,  quum  ait  psal.  109:  „Tu 
es  sacerdos  in  aeternum  secundum  ordinem  Melchisedech." 
Et  si  erat  sacerdos,  ergo  obtulit;  et  panem  jam  oblatum 
protulit  Abrahae,  ut  Abimelech  sacerdos  dedit  panem  sanc- 
tum et  oblatum  Davidi  I.  Reg.  XII.  Praeterea  quum  psal. 
109.  dicitur:  „Tu  es  sacerdos  in  aeternum  secundum  or- 
dinem Melchisedech,"  non  potest  intelligi  per  oblationem 
in  cruce,  neque  semel  in  coena  factam,  sed  per  oblatio- 
nem in  eucharistia,  quae  perpetuo  fit,  ut  Oecumenius  de- 
clarat  in  cap.  V.  ad  Hebr.  Probatur  idem  ex  Lucae  XXII.; 
;,Hoc  facite  in  meam  commemorationem"  etc.,  id  est  ut 
ipse  fecit,  qui  consecravit;  benedixit  enim  et  sacrificavit; 
ait  enim:  „Hoc  est  corpus  raeum,  quod  pro  vobis  datur,"  et 
„calix,  qui  fundetur,"^  eo  scilicet  tempore  antequam  in 
cruce  pateretur. 

Ideraque  ex  traditione  habetur,  prime  ex  conciliis ;  Ni- 
caeno  cap.  XIV.,  Ephesino  epistola  ad  Nestorium,  Chalce- 
donensi  actione  3.,  Quinta  Synodo  act.  6.,  Lateranensi  cap. 
Firmiter,  Florentine  in  bulla  Armenorum.  Item  ex  sum- 
mis  pontiticibus,  ut  Clemonte  epist.  2.,  Anacleto  ep.  1., 
Evaristo  ep.  2.,  Telesphoro  ep.  1.,  Leone  ep.  79.,  Alexandre 
De  Consecr.  dist.  2.  Item  ex  doctoribus :  Dionysio  cap.  III. 
ecclesiasticae  hierarchiae,  Ignatio  epist.  10.,  Tertull.  lib. 
2.  ad  uxorem,  Cypriano  ep.  2.  lib.  3.,  Lactantio  lib.  4., 
Irenaeo  lib.  4.  cap.  XXXII.,  Arnobio  in  psal.  4 ,  Eucherio 
in  Genes,  cap.  1.,  Eusebio  Caesariensi  lib.  1.  cap.  X.  de 
demonstratione  evang.,  Victorino  lib.  I.  de  trinitate,  Am- 
brosio  lib.  1.  de  officiis  cap.  XL VIII.,  Hieronymo  in  Vigi- 
lantium,  Augustine  lib.  16.  de  civitate  Dei  cap.  XXII., 
Basilic  lib.  2.  cap.  VIII.  de  baptismo,  Chrysostomo  lib.  6. 
de  sacerdotio.* 


»  Luc.  2a,  19.  20. 

^  Effatam  concilii  Nicaeni,  si  quod  genoinum  hue  pertinet,  potius 
in  canone  18.  exstat.  Vide  supra  p.  195  n  1.  Summoruin  pontificuin 
testimonia  iu  textu  adducta,  psendoisidoriana  sunt  omnia   excepto  eo, 


Digitized  by  VjOOQIC 


XH.  H.  D€  wwnificio  missae.  209 

Probavit  insuper  idem  ex  rationibus.  Sacrificium  eiiim 
Melchisedech  erat  verum  sacriiicium  et  typus  sacrificii 
Christi;  ergo  et  hoc  Christi  erit  sacrificium.  Id  etiam  in- 
dicat  nomen  missae,  quod  mittantur  angeli  ad  praesen- 
tandam  hostiam  Deo;  et  secundum  Hebraeos  sacrificium 
significat;  haec  autem  moralia  evangelium  non  abstulit. 
Est  igitur  eucharistia  sacrificium,  quia  ei  natura  sacrifi- 
cii convenit.  Sacrificium  enim  proprie  acceptum  est  sa- 
crae  rei  factio,  quod  in  eucharistia  est.  Item  est  in  ea 
materia,  videlicet  Christus;  forma,  verba  consecrationis ; 
minister,  sacerdos;  finis,  occupatio  sancta,  commercium 
Dei,  participatio  mensae  Domini,  gratiarum  actio,  impe- 
tratio  beneficiorum  et  remissio  vera  peccatorum.  Sacri- 
ficia  autem  antiquae  legis  remittebant  peccata;  ait  enim 
Dominus:  „Offerat  sacrificium  pro  peccatis,  et  remittetur 
ei."*  Remittebant  tamen  peccata,  sed  non  coram  Deo, 
unde  a  Paulo  „justitia  carnis*^  dicitur.^    Non  enim  remit- 


quod  in  Leonis  epistola  continetur,  cujus  tamen  epistolae  nmnerus  falsus 
est;  epistola  nunc  59.  numerata  videtor  intelligi.  De  Dionysio  jam 
supra  p.  195  n  1.  Ex  s.  Ignatii  Antiocheni  epistolis  genuinis  hue 
saltern  quodammodo  pertinet  cap.  4.  ad  Philadelphios  et  cap.  5  et 
20.  ad  Ephesioa,  praeter  locum  e.\  ep.  ad  Smyrnaeos  supra  p.  195  n.  1 
citatum.  Cypriani  illaeximia  epistola  significari'videtur,  quae  fere  In- 
tegra de  eucharistiae  sacramento'agit  et  ad  Caecilium  data  est;  nunc 
nr.  63|  Migne  P.  L.  4,  373.  Lactantins  diyinaruni  institutionum  lib. 
IV.  cap.  14.  et  24.  Iren.  adversus  haer.  lib.  IV.  cap  18  (non  TV,  32) 
ad  rem  nostram  spectat;  Migne  P.  G.  7,  1024.  Arnobius  junior  I.  c. 
lligne  P.  L.  53, 330.  Eucherii  Lugdunensis  commentarii  in  Genesira,  quae 
apud  Migne  P.  L  torn  50  exhibentur,  dubii  sunt.  Euseb.  cf.  supra 
p.  206  n.  1.  Victorin.  item  supra  p.  196  n.  1.  Ambrotiii  locus  prae- 
cLaruB,  ad  quern  auctor  infra  iterum  recurrit,  hoc  loco  integer  redden- 
dug  est:  ..Umbra  in  lege,  imago  in  evangelio,  Veritas  in  coelestibus 
(Hebr.  X.  1  ss.).  Ante  agnus  offerebatur  et  vitulus,  nunc  Christus  of- 
fertur;  sed  offertur  quasi  homo,  quasi  recipiens  passionem;  et  oftert 
se  ipse  quasi  sacerdos,  ut  peccata  dimittat;  hie  in  imagine, 
ibi  in  veritate,  ubi  apud  patrem  pro  nobis  quasi  advocatus  inter venit." 
De  officiis  ministrorum  I.  c.  nr.  238,  Migne  P.  L,  16,  94.  —  Aug.  l)e 
ciT.  Dei  1  c  Migne  41,  556.  Basilii  de  baptismo  opus  dubiae  origi- 
nis  est. 

*  Cf.  Levit.  IV,  19;  Ezech.  45,  17.  etc. 

«  Hebr.  9,  10. 

La  Inez,  Vota  Trideutina  etc.  14 


Digitized  by  VjOOQIC 


210  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

tebant  peccata  vi  sacrificii,  sed  fidei  et  contrition  is;  et 
quia  non  erant  grata  Deo,  ut  ad  Hebr.  Paulus  dicit :  ,,Im- 
possibile  enim  est  sanguine  taurorura  et  hircorum  auferri 
peccata/''  Sacriiicium  vero  crucis  omnia  peccata  remittit, 
et  ante  baptismum  et  post  commissa;  ait  enim  Joannes, 
quod  ^sanguis  Jesu  Christi  emundat  nos  ab  omni  pec- 
cato."^  Eucharistia  etiam  peccata  remittit;  Christus  enim 
ait  (secundum  lectionem  graecam) :  ,,Hoc  est  corpus  meum, 
quod  pro  vobis  frangitur,  et  ealix,  qui  pro  vobis  funditur 
in  remissionem  peccatorum/*  Kt  Joannes  ait:  Si  ambu- 
lamus  in  luce  (id  est  jam  baptizati),  ^sanguis  Jesu  Christi 
emundat  nos  ab  omni  peceato."  Item  sacerdotes  pro  pec- 
catis  ofFerunt,  juxta  Pauluni.^  Et  quia  hoc  sacrificium 
succedit  loco  veterum,  etiam  per  hoc  ilia  supplet.  quia 
remittit  peccata,  quod  ilia  non  faciebant. 

Quod  idem  habetur  ex  traditione  et  consensu  ecclesiae. 

Sed  eucharistia  illorum  tantum  peccata  remittit,  qui 
fideles  sunt,  ut  ostendit  Augustinus  ad  Renatum,  et  habe- 
tur in  cone.  IV.  Carthaginensi  Non  remittit  igitur  pec- 
cata ante  baptismum  sed  post  commissa,  et  omnia  re- 
mittit. Unde  Martialis  dicit,  quod  non  est  aliud  reme- 
dium  ad  mortem  aetemam  effugiendam  et  vitam  aeternam 
comparandam.  EtAmbrosius  dicit,  quod  quoties  offertur, 
fit  remissio  peccatorum.  Kemittit  autem  peccata  vivorum 
fidelium  et  eorum,  qui  nos  praecesserunt  in  veteri  testa- 
men  to,  qui  ab  hoc  sacrificio  vim  trahebant,  ut  Chrysost. 
hom.  1.  ad  Tim.  II.  et  ad  Matth.  homilia  XXVI.  refert, 
et  Rupertus  lib  de  gloria  et  honore  filii  homiuis.  Agnus 
enim  occisus  est  ab  origine  mundi.  Juvat  etiam  fideles  de- 
functos  ex  II.  Machab.  XII.,  quia  si  ilia  pro  mortuis  ju- 
vabant,  multo  magis  in  novo  testamento;  et  ita  habetur 
ex  perpetua  traditione  et  auctoritate  ecclesiae.* 


>  Hebr.  10,  4.  ^  I.  Job.  1,  7.  »  Hebr.  5,  1. 

^  Inter  Aof^fustini  epistolas  nulla,  quae  sit  gennina,  ad  Renatnm 
data  est ;  liber  I.  De  anima  et  ejus  origine  Renato  monacbo  dedicatur. 
De  synodo  Carthaginensi  IV.  vide  Hefele,  Conciliengeschicbte  2.  edit. 
II,  66  88.  De  Martiali  supra  p.  195  n.  1.  Ambrosii  effatum  bic  p.  20 » 
n.  1.  integmm  sistitur.    „ Agnus  occisus":  Apoc.  13,  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  3.  De  sacrificio  missae.  211 

Remittuntur  aiitem  peccata  per  eucharistiam  ex  pacto 
Dei,  quia  ita  ordinavit,  ut  ea  ei  ofFerretur;  et  quia  etiam 
aliquo  modo  est  cruenta,  per  repraesentationem  et  com- 
memorationem,  quam  faeit  hostiae  cruentae.  In  solo  enim 
sanguine  Christi  peccata  remittuntur,  ut  Paulus  ait.^  Eu- 
charistia  autem  multis  modis  cruentam  oblationem  reprae- 
sentat.  Primo:  „Hoc  facite  in  meam  comniemorationem"  ; 
commemorat  et  spiritualiter  sanguinem  efFusum  offert;  ite- 
rat  passionem  et  earn  nobis  applicat.  Dionysius  lib.  de 
coelesti  hierar.  cap.  IV.  docet,  qualiter  nos  de  ea  partici- 
pamus.2  Participant  autem  et  vivi  et  mortui.  Applicatur 
enim  vivis  quoad  venialia  sine  sacramento  alio  per  devo- 
tionem  tantum,  quo  vero  ad  mortalia,  medio  sacramento 
poenitentiae.  Defunctis  autem  applicatur  per  communionem 
spiritualem  fidelium.  Neque  vero  sacriticium  eucharistiae 
pugnat  cum  sacrificio  crucis;  hoc  enim  ab  illo  vim  habet 
et  est  praemium  illius;  arrogat  igitur,  non  derogat  pas- 
sioni  Christi,  et  Rupertus  exequias  passionis  Christi  vocat. 
Item  per  hoc  satisfit  justitiae  Dei,  et  per  hoc  mors  ilia 
Christi  nobis  applicatur,  et  per  hoc  etiam  manutenetur, 
quod  Christus  sit  sacerdos  in  aeternum  secundum  ordinem 
Melchisedech ;  magnificatur  gloria  Dei,  honorantur  sacer- 
dotes. 

Quo  vero  ad  ritus,  id  est  ea,  quae  non  sunt  de  es- 
sentia ipsius  sacramenti,  etiam  retinendi  sunt,  quia  boni 
sunt,  neque  scripturae  repugnant,  sed  devotionem  augent. 
Neque  enim  in  scriptura  reponi  debufrunt,  ut  ostendit 
Basilius  cap.  XXVII.  de  Spiritu  Sancto,^  ubi  reddit  rati- 
onem,  quare  dogmata,  ut  ipse  vocat,  scribi  non  debeant. 
Sunt  praeterea  ab  ecclesia  praecepti,  et  a  patribus  approbati. 

Quoad  ipsos  articulos,  primus  haereticus  est.  Missa 
enim  sacrificium  est,  ut  jam*  probatum  est.     Articulus  se- 


»  Hebr.  9,  22. 

'  Ex  Pseudodionysio  forsitan    caput  IV.  de  ecclesiast.  hierarchia 
allegandum  erat. 

^  Basil.  1.  c.  Migne  P.  G.  32,  186. 

14* 


Digitized  by  VjOOQIC 


212  Vota  ad  concilium  Tridentinnm  pertinentia. 

cundus*  etiam  est  haereticus.  Missam  enim  Christus  in- 
stituit,  quum  dixit:  Hoc  facite  etc.,  scilicet  quoad  conse- 
crationem,  oblationem  et  communionem.  Alia  autera  non 
substantialia  a  Ohristo  instituta  non  sunt;  neque  ritus  etiam 
ab  hominibus  instituti  sunt  simpliciter;  sed  a  Spiritu  Sancto 
sic  declarante.    Caeteri  articuli^  omnes  etiam  haeretici  sunt. 


B. 

De  sacrificio  a  Chrieto  in  cosna  oblato. 

I 

(Theiner,    Acta   auth.    concilii   Tridentini    II,    05.) 

Don  Jacobus  Laynes,  praepositus generalis  soc.Jesu, 
qui  solus  ex  patribus  dicturus  remanebat  de  canonibus  et 
doctrina  de  missa:^  Doctrina  praeponatur,  et  corrigatur 
juxta  patrum  sententias.  Christum  obtulisse  in  coena, 
asseruDt  ultra  XL  patres,  turn  latini  turn  graeci,  et  tarn 
antiqui  quam  recentiores ;  nemoque  contradicit,  nisi  primo 
Lutherus  et  ejus  sequaces;  magisque  credendum  est  illis 
Sanctis,  piis,  doctis  patribus,  quam  istis  novatoribus  impiis 
et  scelestis  hominibus.  Tum  ex  auctoritate  Melchisedech 
figurae;  alias  Christus  illam  iiguram  non  adimplevissef ; 
nee  adimplevit  in  cruce,  sed  in  coena.  Et  praeterea  ubi 
est  consecratio  cum  aliqua  mystica  actione,  ibi  est  sacri- 
ficium;  hujusmodi  sunt  in  coena;  ergo  etc.  Item  verba 
ilia:  „Hoc  facite"*  .  .  intelliguntur,  quod  ipse  fecit,  ut  Leo 
serm.  VIL    De    coena  Domini,^  et   alii   doctores   tradunt. 


*  „ Missam  non  esse  ex  evangelio.  neqne  a  Christo  institutam .  sed 
inventam  ab  hominibos;  neqne  eam  esse  opns  bonum  ant  meritoriam; 
imo  in  ea  committi  manifestam  et  mnltiplicem  idololatriam.  —  Assertio 
haec  habetur  in  apol.  Aug.  et  apud  Calvinum  et  Melanchthonem  in 
locis  communibus." 

»  Videlicet  articuli  III.— X.  exhibiti  apod  Theiner  I,  502.  603. 

*  Exemplum  doctrinae  et  canonum  de  missa,  quod  patribus  conci- 
lii 6.  Augusti  1562  examinandum  traditum  erat.  impressum  habetur 
apud  Theiner  II.  7488. 

*  Luc.  22,  19;  I.  Cor.  11,  24. 

^  Sermo  VII.  de  passione  Domini,  al  sermo  LVUI..  ubi  c.  3  (Siigne 
P. L. 54, 335)  S.Leo  ait:  „Quum  in  Caiphae  atrio  tractaretur,  quomodo 
Christus  posset  occidi,  ille  corporis  et  sanguinis  sui  ordinans  sacramen- 
tum,  docebat,  qualis  Deo  hostia  deberet  offerri.** 


Digitized  by  VjOOQIC 


XIL  3.  De  sacrificio  missae.  2ia 

Et  alias  ecclesia  faceret  quod  Christus  non  fecerit;  et  ita 
ecclesia  intellexit,  Be  facere,  quod  Christus  in  coena  fecit. 
Item  verba  ilia:  ^Desiderio  desideravi  hoc  pascha"^  etc. 
doctores  intellexerunt  semper  de  eucharistia.  Ergo  fuit 
sacriiicium,  quia  pascha  non  intelligitur  de  agno^  sed  de 
ipso  corpore  Christi.  Praeterea  Christus  est  sacerdos  se- 
cundum ordinem  Melchisedech.  Ergo  habuit  potestatem 
offerendi  panem  et  vinum;  ergo  ilia  obtulit.  Alias  ilia  po- 
testas  fuisset  otiosa;  quod  non  est  dicendum,  quum  prae- 
sertim  Paulus  dicat,  proprium  sacerdotis  esse  oflferre.*  Item 
Christus  omnia,  quae  praecepit,  prius  docuit  exemplo.  Ergo 
multo  magis  in  hoc,  quia  consecratio  et  sacrificatio  non 
perfecte  docentur  absque  exemplo.  Item  si  Christus  non  sacri- 
ficavit,  communio  ilia  fuit  profana;  quia  si  non  sacrificavit, 
non  consecravit ;  et  si  consecravit,  ergo  sacrificavit.  Et  quum 
qui  comedit  de  hostia,  participat  de  altari,  apostoli  parti- 
ciparunt  de  hostia,  ergo  de  altari;  ergo  Christus  sacrifica- 
vit juxta  ea,  quae  dicit  Paulus  I.  Cor.  X.  Obtulit  igitur 
expiatorie,  et  vere  expiavit,  id  est  peccata  purgavit  (nam 
id  significat  proprie  expiatio).  Christus  enim  dicit:  „Hoc 
est  corpus,  quod  pro  vobis  datur,''  id  est  in  vestram  utili- 
tatem,  etiamsi  legeretur  in  future,  dabitur,  quum  ilia  crucis 
oblatio  jamjam  peragenda  erat.  Item  Paulus  ad  Hebraeos 
dicit,  sacerdotes  offerre  pro  peccatis;^  quod  multo  magis 
fecit  Christus.  Et  in  missa  Jacobi'*  dicitur,  quod  dedit 
spiritum  suum  in  ilia  actionc.  Ergo  peccata  expiavit,  quum 
spiritum  suum  dederit.  Idem  probavit  ex  patribus  ut  Chry- 
sostom.  in  horn.  I.  de  paschate,  et  homil.  II.  in  Matth.  Et 
si  nostrum  est  idem  sacrificium  cum  illo  coenae,  et  no- 
strum est  expiatorium,  ergo  et  illud.  Et  nos  facimus  quod 
Christus  fecit,  nos  expiaraus,  ergo  et  Christus.  Et  si  erat 
initium  passionis,  ergo  expiavit;  et  si  erat  sanguinis  Christi, 


»  Luc.  22.  15.  »  Hebr.  5,  1. 

»  Ibid. 

*  Notum  est,  banc  liturgiam  ^quam  exbibet  Renaudot,  Liturg.  orient, 
coll.  Paris.  1716,  torn.  JI.  p.  29  ss.)  non  es8e  opus  S.  .Tacobi  fratris  Do- 
mini, sed  posteriori  aetate  confectam  esse. 


Digitized  by  VjOOQIC 


214  Vota  ad  concilium  Trideiitinum  pertinentia. 

ergo  expiavit;  et  si  erat  gratiaruin  actionis,  ergo  expia- 
vit,  quia  gratiarum  actio  Christi  est  expiatoria.  Differt 
tamen  ab  illo  crucis,  ut  nostrum.  Nam  nostrum  non  of- 
fertur  nisi  pro  fidelibus  et  peccatis  post  baptismum;  ita 
illud  coenae  profuit  christianis  tunc  viventibus  et  defunc- 
tis,  si  qui  erant  christiani.  Ulud  crucis  profuit  omnibus; 
sed  opus  est,  ut  applicetur,  scilicet  per  sacramenta,  quae 
sunt  ut  quidara  canales,  per  quos  passio  Christi  ad  nos 
derivatur ;  quae  etiam  virtutem  dabant  circumcisioni,  quae 
aliquo  modo  secundum  aliquos  expiavit,  licet  esset  ante 
Christi  passionem.  Et  omnes  actus  Christi  in  ejus  vita 
fuerunt  expiatorii^  et  redemptorii,  quos  omnes  in  nostram 
salutem  operatus est,  et  deniqueconsummavit  omnia  in  cruce. 
Erant  enim  omnes  actus  infiniti  valoris  et  ex  infinita  cha- 
ritate  procedebant.  Et  quum  dicitur,  passio  Christi  nos 
redemit,  passio  Christi  comprehendit  omnes  actus  Christi, 
qui  ea  omnia  eadem  charitate  fecit,  quae  tamen  in  cruce 
magis  cognoscitur;  unde  dicit  Christus:  „Ut  cognoscat  mun- 
dus,  quia  diligo  patrem.  .  Surgite,  eamus"^  etc.  Est  igitur 
crux  consummatio  omnium  Christi  passionum,  et  uti  epilo- 
gus  omnes  passiones  continebat.  Quare  Paulus  dicit,  quod 
propter  obedientiam  dedit  illi  Deus  nomen  supra  omne 
nomen,  et  exaltavit  ilium ^  etc*  Ergo  tribuitur  exaltatio 
Christi  obedientiae,  quae  in  omnibus  passionibus  Christi 
fuit,  ergo  non  solius  crucis. 

Quod  explicetur  in  doctrina,  quod  scilicet  obtulit  ve- 
rum  et  plenum  sacrificium. 


lY.  Vota  duo  de  reformatione  ecclesiae. 

A. 
PrJmum  votum  ds  reformationa. 

(Theiner,    AcU   auth.    concili    Trideutiui    II,    299.) 

Generalis  Jesuitarum  dixit: 

Reformatio  est  reductio  ecclesiae  ad  priraam  formam, 
et  est  duplex,  videlicet,  interioris  horainis,  qui  consistit  in 

»  Joh.  U.  31.  -  Phil.  2,  9. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  4.  De  reformatione  ecclesiae.  215 

spiritu  adoptionis,  et  reformatio  exterioris  hominis,  quae 
est  secundum  temporalia  et  ea,  quae  sunt  exteriora. 
Quoad  primam  reformationem,  est  a  Deo  gratis,  nobis  coo- 
perantibus.  Et  quia  conversaturi  suraus  cum  aliis,  ideo  in 
ecclesia  est  etiam  necessaria  reformatio  extrinseca;  et  ad 
banc  reducuntur  ea,  quae  ordinantur  jure  ecclesiastico ;  et 
est  de  rebus  externis,  quae  quamvis  non  sint  per  se  bonae, 
tamen  juvant  ad  ea,  quae  sunt  per  se  bona.  In  reforma- 
tione intrinseca  potest  esse  excessus,  et  ideo  est  variabilis. 
Prima  reformatio  pertinet  ad  jus  divinum;  secundaadjus 
positivum.  Ex  his  sequitur,  quod  externa  reformatio  sem- 
per debet  habere  seopum  ad  internam  reformationem;  et 
hinc  est,  quod  omnes  leges  debent  cedere  legi  charitatis. 
Ad  hoc  allegavit  Bernardum  in  lib.  de  praeceptis/  in  quo 
divisit  praecepta  in  stabilia  et  instabilia.  Prima  sunt  prae- 
cepta  divina;  secunda  humana,  quae  possunt  mutari,  et 
non  a  quocunque,  sed  ab  habentibus  auctoritatem,  non  qui- 
dcm  leviter  et  sine  ratione,  aut  pro  voluntate,  sed  ratio- 
nabiliter  possunt  dispensari,  videlicet  ad  lucrum  et  eusto- 
diam  charitatis;  quare  non  sunt  mutanda,  dum  congruunt 
charitati;  quum  autem  contraria  sunt  charitati,  mutanda 
sunt,  sed  a  praepositis.  In  condendis  igitur  canonibus  at- 
tendendum  est  ad  ea,  quae  sunt  contra  charitatem,  et  quae 
sunt  cum  charitate.  His  praesuppositis,  respondetur  ad  I. 
canonem,^  qui  loquitur  de  institutione  bonorum  episcopo- 
rum :  Primus  modus  institutionis  est  extraordinarius,  qui 
est  a  Deo,  et  hie  semper  est  bonus.  Secundus  modus 
est  ordinarius,  et  hie  est  ab  hominibus,  et  est  duplex, 
aut  per  laicos,  aut  clericos;  per  laicos,  scilicet  per  prin- 
cipes  aut  per  populum ;  per  clericos  etiam  duplex,  aut  per 
papam  aut  per  alios  clericos.  Omnes  hujusmodi  electiones 
bumanae  possunt  corrumpi.     Kam  homines  eligentes   pos- 


*  Ex  libro  s.  Bernardi  Claravall.  De  praecepto  et  dispensatione  ca- 
put 2.  (Migne  P.  L.  182,  86.3)  hue  pertinet. 

'  Agitur  de  formulis  „caQonum  super  abusibus  circa  sacrainentum 
ordinis",  quae  patribus  ad  examingndum  exhibitae  fuerant  die  10.  Maji 
1568.  Exstant  apud  Theiner  II,  264.  Canon  I.  tractat  „De  examine 
promovendonun  ad  ecclesias  cathedrales." 


Digitized  by  VjOOQIC 


216  Vota  ad  oonciliatt  Tridentinam  perthientia. 

sunt  peccare,  et  etiam  absque  peccato  pussunt  eligere  ma- 
les, putantes  esse  bonos,  et  hoe  ex  permissione  Dei  in  vin- 
dictam  contra  peccata.  Electiones  humanae  etiamsi  sint 
bonae,  tamen  suapte  natura  una  est  melior  alia.  Nam 
electio  per  clericos  est  melior  suapte  natura,  quam  ea,  quae 
fit  per  saeculares,  quia  clerici  magis  noscunt  clericos,  quam 
saeculares;  item  clericus  ratione  status  est  magis  affectus 
divinis,  quam  saecularis;  et  clericus  habet  majorem  influ- 
xum  Dei,  quia,  caeteris  paribus,  dedicatus  est  divinis. 
Inter  electiones  autem  saecularium  melior  est  electio  prin- 
cipum,  quam  populi.  Etiam  inter  electiones  faciendas  per 
clericos  melior  est,  quae  tit  per  summum  pontificem  et  per 
cardinales,  quam  quaecunque  alia,  quae  fit  per  alios  in- 
feriores;  nam  haec  fit  per  electissimos  viros,  quales  de- 
bent  esse  cardinales,  instituti  ad  curam  ecclesiae.  Haec 
electio  sicut  est  optima,  quum  est  ordinata,  ita  est  pessima^ 
quum  est  inordinata.  Post  banc  electionem  succedit  electio 
per  suffraganeos  cum  metropolitano,  et  post  banc  succedit 
electio  canonicorum,  quae  est  in  Germauia.  Hae  electio- 
nes ita  se  babent  ad  invicem,  quod  non  omnibus  nee 
ubique  expedit  eadem  electio ;  sed  juxta  qualitates  tempo- 
rum,  locorum  et  personarum  diversae  sunt  electiones  in- 
stituendae. 

£x  liis  conclusit  respondendo  ad  I.  canonem  nuUaui 
mutationem  faciendam  circa  electiones. 

Respondit  dicentibus  debere  restitui  electiones  sufFra- 
ganeis,  quia  id  est  de  jure  divino,  dicens,  quod  ex  hoc 
debent  eis  denegari,  quia,  tenentes  praedictas  electiones 
esse  de  jure  divino,  male  sentiunt  de  fide.  Sequeretur 
enim  ex  positione  eorum,  nunc  non  esse  ecclesiam;  quia, 
si  ea  electio  esset  juris  divini,  omnes  electiones  aliter  fac- 
tae  sunt  falsae;  ergo  episcopi  non  sunt  episcopi,  ergo  er- 
ror in  ecclesia.  Quare  nullatenus  dicendum  est,  de  jure 
divino  hujusmodi  electiones  esse.  Neque  his  obstant  ali- 
qua  dicta  sanctorum,  qui  videntur  dicere,  has  electiones 
esse  divinas.  Nam  sancti  non  loquuntur  de  jure  divino 
ita  stricte,  ut  loquimur  nos;  Sed  omnes  leges  ecclesiasti- 
cas  vocant  divinas,  quia  sunt  a  Deo,   quum  sit  opus  spe- 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  4.  De  reformatione  ecclesiae.  217 

ciali  auxilio  Dei  ad  condendas  leges  ecclesiasticas.  Quae- 
rere  enim  renovare  antiquitates  procedit  ex  instinctu  dia- 
boli.^  Et  hinc  est,  quod  non  quaerimus  renovare  jejunia 
et  austeritatea  ecclesiae,  quae  sunt  contra  carnem ;  sed  vo- 
lumus  hujusmodi  electiones,  quae  inducunt  novitatem  in 
eeclesiam  et  sunt  secundum  carnem.  Praeterea  si  hujus- 
modi electiones  essent  de  jure  divino,  primi  sanctissimi 
episcopi  non  fuissent  episcopi ;  prout  fuerunt  instituti  ab 
apostolis,  qui  mittebantur  ad  praedicandum  ethnicis,  nuUo 
praesupposito  assensu  populi. 

Ad  argumentum,  quod  dicitur,  has  electiones  reno- 
vandas,  quia  sunt  antiquae,  respondit:  Imo  non  renovan- 
dae,  quia  sunt  antiquae,  et  autiquatae  tamquam  malae. 
Quamvis  enim  illae  electiones  fuissent  bonae  apud  anti- 
quos,  tamen  possunt  non  esse  bonae  apud  nos.  Appro- 
bavit,  quod  dictum  fuerat  de  malis  electionibus,  quae  fiunt 
in  Germania.  Dixit  se  dubitare  de  Gallis  id  quaerentibus, 
ne  ad  hoc  inducantur,  quia  deserti  a  Deo,  forsan  propter 
aliqualem  separationem  factam  ab  eis  tempore  concilii  Ba- 
sileensis. 

Et  quoad  hunc  I  canonem  approbat  dictum  Quinque- 
ecclesiensis;*  sed  examen  positum  in  ipso  canone  non  pla- 
cet; sed  examinatio  ejus  est  totus  discursus  vitae  suae. 


^  De  hoc  dicto  Lainii  aliisque  ejusdem  sententiia  etiam  Palaeottus 
in  suis  actis  concilii  Tridentini  mentionem  facit.  Juxta  Palaeottam 
Lainins  dixit:  „Igitur  in  reformatione  non  spectanda  est  omnino  anti- 
qaitas  nee  etiam  exemplnm  hujus  vel  illius  sancti;  sed  tantum,  an  in- 
serviat  charitati  pro  praesenti  tempore.  Non  est  autem  dabium,  quod 
generaliter  modns  eligendi  per  clericos  melior  est,  qnam  per  laicos;  quo- 
niam  facilins  clerici  notes  habent  mores  clericorum  qnam  laici,  et  Deus 
etiam  facilins  eis  inflnit."     Theiner  II,  660. 

"  Episcopus  Quinqueecclesiensis ,  Georgius  Drascovitius ,  orator 
caesftris  Ferdinandi,  28.  Maji  ejusdem  anni  votum  sunm  de  prime  ca- 
none deque  aliis  propositis  dixerat.  Occasione  autem  primi  canonis 
vehementer  in  tollendis  abusibus  circa  episcoporum  electionem  instite- 
rat.  Oratio  ejus  juxta  Theiner  (II,  286)  hoc  habuit  exordium:  „ Primus 
canon  nimis  arduus  ac  difficilis  est ;  leges  autem  possibiles  esse  debent. 
Neque  populus  ullo  mode  admittendus  est  in  electione  episcoporum ;  sed 
electiones  ipsae  capitulis,  nominationes  principibus,  confirmationes  papae 
reserventur.     In  quibus  abusus,  qui  irrepserunt,   removendi  sunt.     De 


Digitized  by  VjOOQIC 


218  Vota  ad  coucilium  Tridentiimm  pertinentia. 

Quoad  II.  canonem^  placet,  quod  omnes  consecrentur. 
Nam  qui  non  intendit  perseverare  in  vita  ecclesiastica, 
tenetur  restituere  omnes  fructus,  quos  percepit.  Improba- 
vitque  dictum  illorum,  qui  dixerunt,  episcopos  non  conse- 
cratos  non  habere  votum  in  hoc  concilio;  quia  hoc  est 
actus  jurisdictionis,  non  ordinie.  III.  placet.  IV.  placet; 
sed  non  fiant  episcopi  titulares  nisi  ex  necessitate,  et  eis 
provideatur  de  idonea  portione. 

Reprobavitque  opinionem  illorum,  qui  dixerunt,  titu- 
lares non  esse  veros  episcopos.  Quod  dixit  esse  erroneum, 
quia  tales  consecrantur,  ut  caeteri  episcopi,  et  si  tales  non 
essent  episcopi,  ecclesia  erraret,  quae  tenet,  consecratos 
ab  eis  esse  vere  consecratos;  alioquin  sequeretur  non  esse 
consecratos  plures  sacerdotes,  et  ex  consequenti  populus 
esset  idololatra.  Et  hos  episcopos  esse  necessarios,  ait, 
propter  raagnas  dioeceses,  quae  non  expedit,  ut  dividan- 
tur  in  aliquibus  partibus,  prout  in  Germanin,  in  quibus 
necessaria  est  potentia  ecclesiasticorum.  Deinde  probavit, 
quod  potest  congrue  fieri  absoluta  ordinatio,  quae  est  du- 
plex, Quaedam  est  illius,  qui  ordinatur  non  ad  unam  ec- 
clesiam,  sed  indifferenter  ad  omnes,  prout  fuerunt  ordinati 
apostoli,  et  haec  est  ordinalio  evangelistarum,  quae  prae- 
fertur  ordinationi  episcoporum,  qui  ordinantur  ad  certas 
ecclesias.  Alia  ordinatio  absoluta  potest  fieri  ejus,  qui 
non  est  ordinatus  ad  aliquam  ecclesiara,  nee  habet  juris- 
dictionem  in  aliqua  ecclesia ;  adducens  exemplum  Paulini 
episcopi  Nolani,  qui  ordinatus  fuit  presbyter  ad  uuUam 
certam  ecclesiam.  Nee  est  necessariura,  ut  omnes  ordi- 
nentur  alligati  aliquibus  ecclesiis ;  nam  fratres  mendicantes 


qualitatibus  autem  episcoporum  satis  actum  est  in  praecedenti  sessione ; 
sed  an  ea  observentur,  hoc  opus,  hie  labor  est.  In  electionibus  enim 
mnlti  abusus  orti  sunt,  praesertim  in  Germania.  Admittnntur  enim 
pueri  ad  canonicatus,  etiam  qui  versati  sunt  in  scholis  haeretioorum. 
Praeterea  nullus  doctus  admittitur,  sed  tantum  nobilis.  Ita  fit,  ut  quum 
praeficiendus  est  episcopus,  nemo  dignus  inveniatur."  Reliquam  partem 
ejus  voti  vide  apud  Theiner  1   c. 

'  Can.  II.  titulum  habet:  De  consecrationibus  episcoporum.    Thei- 
ner II.  266. 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  4.  De  refonnatione  ecclesiae.  21ft 

debent  mutari  per  diversa  monasteria ,  et  hoc  expe- 
dit  eis.^ 

Quoad  aetatem  ordinandorum  nil  immutandum  esse 
de  his,  quae  habent  jura  posteriora,  quia  post  statuta  po- 
steriorum  conciliorum  non  successit  aliqua  causa  mutandi 
decreta  ab  eis  facta.  Incontinentiamque  clericorum  non 
esse  ex  defectu  aetatis,  sed  ex  defectu  educationis.  Edu- 
centur  igitur  juvenes  in  castitate,  et  habebimus  castos  sa- 
cerdotes.  Dixitque,  quod  videtur  esse  instigatio  daemonis 
ad  destruendum  sacerdotium,  dum  sub  praetextu  castitatis 
inducit,  ut  presbyteri  fiant  senes,  ad  hoc  scilicet,  ut  nul- 
lus  fiat  presbyter.  Inducit  etiam  diabolus  ad  statuenda 
ea,  quae  destruunt  sacerdotium,  sub  praetextu,  quod  dia- 
conus  non  fiat,  nisi  sciat  praedicare,  et  alia  hujusmodi. 

Praeterea  quod  reformatio  non  consistit  in  legibus 
condendis,  sed  in  observantia  legum.  Tres  autem*  leges 
videntur  esse  necessariae  ad  reforraationem :  P  ut  unus- 
quisque  ingrediatur  ad  ecclesias  canonice;  2^  quod  eccle- 
siastici  ministrent  canonice;  3®  quod  fiat  magistratus,  qui 
diligenter  curet  observari  praedictas  leges.  Non  placet, 
quod  dicitur,  quod  celebret  semel  in  mense;  debent  enim 
celebrare  ad  minus  quibuslibet  diebus  festivis.  Debentque 
recipi  pueri  in  ecclesiis,  ut  ibi  educentur,  et  postea  si  eis 
non  placeret  in  illis  manere,  recedent  jam  bene  educati. 
Dixit  providendura,  ne  dentur  ecclesiae  consanguineis;  hoc 
enim  maximum  malum  in  ecclesia  est,  ut  ratione  sangui- 
nis curae  ecclesiasticae  conferantur  ineptis.  Abolendi  sunt 
abusus,  dum  beneficia  dantur  ambitiosis,  videlicet  id  ap- 
petentibus;  abolendae  sunt  resignationes  salvis  fructibus, 
quae  destruunt  ecclesias.  Quoad  seminarium  placet;  sed 
statuendi  sunt  plures  magistri  in  diversis  scientiis.  Lau- 
davitque  scholasticos ;  nam  scholastica  scientia  valde  illu- 
minat  intellectum. 


*  Addimus  ex  relatione  Palaeotti  apud  Theiner  II,  660:  „Cuperet 
autem  (Lainios)  distribui  per  provincias  aliquot  episcopos  a  sommo 
pontifice,  qui  assidue  inyigilarent,  an  a  pastoribus  sua  munia  rite  prae- 
stentur  et  decreta  s.  synodi  observentur." 


Digitized  by  VjOOQIC 


220  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

Dixit  etiam,  quod  lex  divina  praecipit  universalia, 
lex  autem  ecclesiastica  praecipit  particularia,  quae  sunt 
adminicula  ad  observanda  praecepta  diviua;  et  quia  baec 
partieularia  sunt  de  rebus,  quae  patiuntur  mutationes.  Ideo 
in  ecclesia  debet  esse  princeps,  videlicet  papa,  qui  di- 
spenset  quando  opus  est  Non  debet  autem  dispensare 
ad  utilitatem  propriam,  sed  communem.  Quae  potestas 
ei  data  est  immediate  a  Christo,  et  ideo  non  potest  aliquo 
modo  tolli,  quia  inferior  non  potest  contra  superiorem ;  nam 
esset  contra  Christum;  qui  dedit  banc  potestatem,  si  toUe- 
retur;  et  quod  si  ei  alligaretur  potestas  dispensandi,  hoc 
succederet  aliquando  contra  charitatem.  Si  dicatur,  quod 
dispensator  male  utitur  auctoritate,  respondendum,  quod 
non  propter  hoc  potest  tolli,  quia  si  fieret  hoc,  fieret  per 
legem  positivam,  quod  esset  nullum,  quia  princeps  eccle- 
siasticus  poterit  cum  ilia  dispensare.  Nee  princeps  potest 
ad  hoc  obli<]^ari,  etiam  ex  voto,  quia  ad  tale  votum  non 
tenetur,  quum  accidit  casus  dispensandi  ex  charitate.  Ad 
removendum  autem  abusus  dispensationum,  remedium  es- 
set: 1"  ut  praeciperetur  populis,  quod  non  peterent  dispen- 
sationes  absque  magna  causa;  2^  ut  dispensationes  fierent 
gratis,  et,  ubi  necessarium  esset,  imponeretur  poena  solu- 
tionis pecuuiarum;  ea  pecunia  distribueretur  in  usus  pau- 
perum.  Dixitque,  dispensationes  esse  antiquas,  ut  patet 
de  Paulo,  qui  reconciliavit,  quem  antea  excommunicaverat* 


^  £x  Palaeotti  actis  concilii:  ,,Tnm  alia  multa  addidit  de  dispen- 
8ationibu8  et  de  exemptionibos  adversns  ea,  quae  nonnulli  in  summuin 
pontificem  dixerant,  ac  demum  de  ecclesiastica  disciplina  constituenda, 
ostenJens  hoc  caput  proprium  esse  S^^  D*  N«,  qui  est  pastor  universa- 
lis ecclesiae;  quum  praesertim  plurima  ad  ejus  curiae  mores  atqne  in- 
stituta  pertineant,  quibus  ipse  rectins  pro  sua  sapientia  ac  rerum  usu 
poterit  consulere  Nee  s.  synodum  in  his  esse  occupandam,  quae  mi- 
nor! negotio  majorique  fructu  Sanctitas  sua  erit  constitutura.  Quumque 
hie  summi  pontificis  auctoritatem  vehementius  extolleret,  non  minim, 
dixit,  Gallos,  qui  post  concilium  lapsi  essent,  nunc  justas  erroris 
sui  poenas  persolvere.**  (Theiner  1.  c.)  Id  quod  ultimis  bin  verbis  et 
simul  in  textu  p.  127  de  Gallis  innuitur,  Lainius  jam  supra  p.  88  si- 
gfuificavit. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Xri.  4.  De  reformatione  ecclesiae.  221 


B. 
Secundum  votum  ds  rsfopmations. 

(Theiner,  Acta  auth.  concilii  TridentinI  II,  422.) 

Generalis  soc.  Jesu  protestatus  est,  se  nihil  velle  di- 
cere  in  praejudicium  sedis  apostolicae.  Viuarius  Christi 
pontifex  romanus  cognoscitur  spiritualiter,  dum  cognosci- 
tur  ejus  suprema  auctoritas;  cognoscitur  etiam  temporali- 
ter,  quando  attendimus  ad  teinporalia,  quae  sunt  in  pon- 
tifice,  puta  divitias  et  hujusmodi.  In  canonibus  his*  tol- 
latur  nimia  prolixitas.  Caveamus,  ne  recedamus  a  de- 
cretis  sanctorum  patniin.  Et  faciendae  sunt  leges,  quae 
habeant  executionem ;  hae  autem  leges  non  sunt  hujus- 
modi, et  quum  tangant  omnes,  exceptis  episcopis,  ideo  non 
videntur  justae. 

In  I.^:  Fiant  orationes  publicae  et  privatae,  sede  vacante, 
ac  etiam  in  praedicationibus.  Inducendus  est  populus  ad 
confessionem  et  communionem,  ut  oratio  melius  exaudia- 
tur.  Dicatur,  digniores,  et  addatur  aliquid  de  aetate.  In 
quacunque  provincia  eligantur  tres  sancti  viri,  quorum  ju- 
dicio  proponantur  promovendi  ad  episcopatum.  Praecipua 
ratio  episcopi  eligendi  est^  ut  non  indigeat  examine.  Re- 
maneat  verbum,  gratis.  Ubi  dicitur,  in  secundo  consisto- 
rio,  dicatur,  si  ita  res  exigat.  Si  pontifici  placet,  ut  hie 
tractetur  de  cardinalibus,  fiat  de  eis  canon  specialis.  De- 
leatur  ilia  clausula,  postremo  etc.,  quia  videtur  increpare  pon- 
tificem.  —  In  11.^  dubitat,  quod  hoc  non  mandabitur  execu- 
tioni.  Et  dato  quod  mandaretur,  nescio,  an  proderit  ecclesiae, 
quod  hujusmodi  concilia  celebrentur.  Nam  ex  his  pote- 
runt  succedere  de  facili  schismata.  Novus  episcopus  1® 
anno  visitet  dioecesim,  2®  cogat  synodum  episcopalem,  3® 


^  Loquitur  de  canonibus  XXI,  qui  a  patribos  examinabantur  a  die 
11.  Septembris  1563  usque  ad  2.  Octobria  ejusdem  anni.  Isti  „canones 
refonuationis"  inveniuntur  apud  Theiner  II,  371  ss. 

^^  Canon  primus  agit  de  promovendis  ad  cathedrales  ecclesias. 

^  Canonis  secundi  materia  est  conciliorum  provincialinm  celebratio. 


Digitized  by  VjOOQIC 


222  Vota  ad  concilium  Tridentinum  pertinentia. 

accedat  ad  concilium  provinciale.  Nee  statuendum  est 
aliquid  de  tempore  concilii  generalis,  quia  esset  mutare  do- 
minium ecclesiasticum,  quod  debet  esse  monarchicum.  Dixit, 
quod  regulares  deberent  convenire  in  concilio  provincial!, 
sicut  in  concilio  generali.  Nee  in  conciliis  provincialibus 
debet  derogari  statutis  regularium,  quia  sunt  confirmata 
a  sede  apostolica ;  nam  episeopi  debent  favere  regularibus 
in  suis  privilegiis.  ' 

In  IV.  dubitat,  an  praecipuum  munus  episcoporum 
sit  praedieare,  vel  potius  offerre  et  orare  pro  populo.  Di- 
catur  ergo,  quod  episcopus  alat  praedicatores  expensis  suis. 
Nam  iniquum  est  praecipore,  ut  populi  alant  praedicatores, 
quia  hoc  pertinet  ad  episcopum.  Nee  dicatur  in  particu- 
lari  de  tempore  praedieationum,  sed  in  generali.  Permit- 
tatur  regularibus  praedieare  in  ecclesiis  suis ;  scriptum  est 
enim:  „Noli  prohibere  benefaeere  eum,  qui  potest;  si  vales 
et  ipse  benefac."^ 

In  v.:  Justum  est,  ut  episcopus  non  judicetur  nisi 
ab  episcopo.  Non  admittantur  contra  eum  testes,  nisi  fide 
digni.  Sed  in  causis  minoribus  debent  procedere  contra 
eos  archiepiscopi.  Quod  si  sunt  haeretici,  prohibeatur  iis 
praedieare;  sed  non  ligentur  manus  pontificis,  quando  ex- 
pedient alio  modo  contra  eos  procedere 

In  VI. :  Quia  in  dominio  regis  Philippi  vult  ipse  rex, 
ut  tollantur  exemptiones,  et  episeopi  bene  vivant,  in  Lis 
bonum  est,  ut  ipsae  exemptiones  tollantur.  In  aliis  autem 
locis,  ubi  domini  temporales  id  nolunt  aut  episeopi  sunt 
infames  aut  haeretici,  non  sunt  tollendae  exemptiones  capi- 
tulorum ;  sed  pro  iis  episcopis,  quibus  subduntur  canonici, 
fiant  aliquae  leges  de  supellectili,  et  quomodo  debeant  se 
habere  erga  consanguineos.  Fiatque  lex,  quomodo  danda 
sunt  beneficia  consanguineis.  Cassentur  injustae  pensio- 
nes,  nee  dentur  pollentibus  solo  titulo,  sed  pauperibus  epi- 
scopis. Qui  non  sunt  utiles  aut  sufiieientes,  dentur  eis  co- 
adjutores,  et  qui,  ut  fugiant  residentiam,  volunt  renuntiare 
episcopatuni,  non  admittantur,  sed  eogantur  laborare.     Et 

»  Prov.  3,  27 


Digitized  by  VjOOQIC 


XII.  4.  De  reformatione  ecclesiae.  223 

sicut  fit  justitia,  ut  capitula  subjiciautur  episcopis,  ita  epi- 
scopi  86  habeant  cum  capitulis  juxta  jus  commune.  Ha- 
beatur  ratio  exemptionis  collegii  Complutensis  ac  etiam 
universitatis  LovanicDsis  et  Parisiensis.  Ubi  dicitur :  quo- 
rum consilium  sequi  non  teneantur,  addatur:  si  id  ex 
conscientia  judicaverint. 

In  VII. ^  non  detur  aequalis  potestas  omnibus,  sed 
alia  distantibus  ab  Urbe,  alia  iis,  qui  sunt  prope  Urbem, 
et  alia  viris  probatis,  alia  viris  minus  probatis.  Et  in  his 
concessionibus  nil  praejudicetur  inquisition!.  Nihil  autem 
praejudicabitur,  si  tantum  absolvant  in  foro  conscientiae. 
Et  ideo  hujusmodi  auctoritiis  poterit  dari  episcopis,  et  u^t 
etiam  possint  alios  ad  id  deputare. 

VIII.  de  doctrina  in  lingua  vulgari  non  placet.  In  IX.: 
fiat  poenitentiarius,  ubi  fieri  potest.  X.  et  XL  placent.  In 
XII.:  llli,  qui  sunt  privilegiati  et  non  abutuntur  suis  pri- 
vilegiis,  remaneant  in  eorum  privilegiis.  Milites  Hieroso- 
lymitani,  quando  redibunt  ad  sua  principia  essentialia  in 
observanda  eorum  regula,  conserventur  in  suis  privilegiis. 
In  XIV. :  Sicut  fit  unio  beneficiorum  pauperum,  ita  fiat  di- 
visio  canonicatuum  divitum.  Fiat  caput  speciale  de  pen- 
sionibus;  et  P  ecclesiae  non  graventur  indebite  pensioni- 
bus,  2^  dentur  benemeritis  tantum,  3®  praefigatur  limes 
et  terminus  pensionibus.  XV.  placet.  Sed  mirum,  quod 
Romae  offeruntur  in  concha  multa  milliaria  aureorum,  et 
possunt  accipi;  sed  quatrini,  qui  projiciuntur  in  concha, 
quando  aliquis  baptizatur,  non  possunt  accipi.  XVI.  et 
XVII.  placent. 


*  Canon  VII.  ita  sonabat;  „Ut  episcopi  plenins  ac  facilius  munus 
suum  ad  commissi  sibi  gregis  utilitatem  possint  exercere,  liceat  els  in 
irregolaritatibus  omnibus  ex  delicto  provenientibus,  excepta  ea,  quae 
oritur  ex  homicidio  voluntario,  et  exceptis  aliis  deductis  ad  forum  con- 
tentiosum,  dispensare.  et  in  quibuscnnque  casibus  occultis,  etiam  sedi 
apostolicae  reservatis,  delinquentes  quoscunque  sibi  subditos  in  dioecesi 
sua  per  se  ipsos,  aut  vicarium  ad  id  specialiter  deputandum  in  foro 
conscientiae  gratis  absolvere.  imposita  poenitentia  salutari.  Idem  et  in 
haeresis  crimine  in  eodem  foro  conscientiae  eis  tantum,  non  eorum  vi- 
cariis,  sit  permissum." 


Digitized  by  VjOOQIC 


224  Vota  ad  concilinin  Tridentinam  pertinentia. 

In  XVIII.:  Unum  beneficium  suflFiciens  uni  tantum 
detur,  et  habentes  plura  teneantur  renuntiare  infra  tres 
menses.  Nee  sufficientia  requiratur  juxta  nobilitatem  per- 
sonae,  sed  ministerium  officii,  ad  quod  designatnm  est 
beneficium  illud;  quia  ecclesia  non  ordinatur  ad  ministros, 
sed  ministri  ad  ecclesiam.  Potest  ilnus  habere  plura  be- 
neficia  in  utilitatem  ecclesiae,  puta  quando  deest  pluralitas 
idoneorum  pastorum,  et  ratione  excellentiae  aut  in  sancti- 
tate  aut  in  Uteris  aut  in  nobilitate;  ratione  quarum  con- 
ditionum  unus  potest  magis  prodesse  pluribus,  quam  plu- 
res  uni. 

XIX.  placet,  ubi  fieri  potest.  XX.  placet,  sed  ponti- 
fex,  quando  ei  videbitur,  poterit  dispensare.  XXL  placet, 
dummodo  non  fiat  injustitia;  nee  convenit,  ut  aliquo  modo 
ligentur  manus  summo  capiti,  cui  nullo  modo  praejudican- 
dum  est. 


— <5Ercac>- 


Digitized  by  VjOOQIC 


Pars  altera. 

Disputatipnes  morales. 
Instructiones. 


JLainez,  Vota  Tridentina  etc.  15 


Digitized  by  VjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQIC 


I. 

Disputatio  de  usura  variisque  negotiis  mercatorum. 

1.  Quia  saepe  saepius  proposui  et  exaggerayi,  quasi 
expediret  ad  Dei  gloriam  et  laudem  atque  hujus,^  imo 
totius  christianae  reipublicae  utilitatem,  si  negotia  frequen- 
tiora,  quae  a  mercatoribus  Januensibus  exercentur,  sincere 
et  fideliter  exponerentur  sanctae  sedi  apostolicae,  et  ab 
eadem  post  maturam  discussionem  obtineretur  responsum 
et  exequutioni  sub  gravibus  censuris  mandaretur,  quia, 
inquam,  haec  saepius  inculcavi,  nee  tamen  interim  dixi, 
quid  mihi  videatur,  ut  saluti  et  conscientiae  meae  consu- 
1am,  decrevi,  casus  praecipuos,  et  qui  communius  Januae 
exercentur,  pertractare. 

Inprimis  tamen  praefabimur  aliqua  de  re  ipsa,  quam 
tractaturi  sumus,  et  de  doctore  atque  auditore,  quem  exi- 
git,  ut  cum  fructu  tractetur. 

Caput  I.    Quanti  momenti  8it  res,  de  qua  agitur. 

2.  Summa  igitur  semper  est,  non  decipere  in  negotio 
fratrem  suum,  quum  sic  non  solum  facultatum  patitur  dis- 
pendium,  sed  et  honoris,  quia  paupertas  ridiculum  et  con- 
temptibilem  facere  solet  ilium  quem  presserit;  in  corpore 
etiam  necesse  est  ilium  pati,  quum  in  rerum  inopia  con- 
venienter  ali  et  foveri  non  possit;  laeditur  etiam  in  anima 
proximus,  quia  frequenter  per  desperationem  et  animi  dc- 


*  Intelli^e  Janueiisis.  Vide  quae  ex  praefatione  nostra  hue  pertinent. 

15* 


Digitized  by  VjOOQIC 


228  '  Disputationes  morales. 

jectionem  et  irapatientiam  Deuin  ofTendit,  et  proximum 
etiam  per  injustitiam ;  ut  merito  sapiens  deprecatus  fuerit: 
^Mendacitatem  et  divitias  ne  dederis  mihi,  tribue  tantum 
victui  meo  necessaria,  ne  forte  satiatus  illiciar  ad  negan- 
dum,  et  dicam:  Quis  est  Dominus?  aut  egestate  compul- 
sus  furer,  et  perjurem  nomen  Dei  mei."^  Neque  solum^ 
proximum  in  negotio  decipiens,  eum  in  facultatibus,  ho- 
nore,  corpore  et  animo  laedit,  sed  (quod  maxime  horren- 
dum  est)  Deum  ipsum  optimum  e  corde  repellit,  viles  res 
et  stercora  illi  praeponendo,  propter  quas  ejus  dilectionem 
et  praecepta  contemnit.  Idcirco  Dominus  merito  avaro 
et  fratres  decipienti  irascitur,  diceute  Paulo:  „Ne  quis  su- 
pergrediatur,  neque  circumveniat  in  negotio  fratrem  suum, 
quoniam  vindex  est  Dominus  de  his  omnibus,  sicut  prae- 
diximus  vobis  et  testificati  sumus."- 

3.  Ut  autem  summe  refert,  non  circumvenire  in  ne- 
gotio proximum  nee  injuste  agere  in  ilium,  ita  summe 
difficile  est,  exacte  perspicere,  quando  in  negotiis  inter- 
veniat  hujusmodi  deeeptio  et  injustitia;  tum  quia  scripturae 
et  antiqui  doctores  de  hac  re  in  particulari  minime  trac- 
tant,  sicut  neque  philosophi ;  tum  etiam  quia  subtilitas 
mercatorum,  ducente  eos  cupiditate  (^lucerna'^  siquidem 
„impiorum  est  peccatum"^),  tot  technas  invenit,  ut  vix 
facta  nuda  ipsa  perspici  possint,  nedum  dijudicari,  ex  quo 
quidem  factum  est,  ut  moderni  tractatores,  sive  theologi 
sive  juris  periti,  inter  se  varii  sint  et  dissoni;  tum  demum, 
quia  res  haee,  utpote  moralis,  tantum  probabilitatera 
quandam  admittit,  et  ejus  naturae  est,  ut,  vel  minima  cir- 
cumstantia  variata,  judicium  totius  rei  varium  fieri  debeat, 
ita  ut  opus  sitArgum  ess3  centumque  oculos  habere  eum, 
qui  tam  varia  negotia  decidere  exacte  debeat,  utque  recto 
dixerit  Basilius:  „Verum  intelligere  justitiam  magnae  re- 
vera  intelligentiae,  ac  mentis  perfectissimae  est." 


»  Prov.  30,  8.  9.  ^  I.  Thess.  4.  6. 

«  Prov.  21.  4. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  coutractibus.  229 

Caput  II.    Quails  esse  debeat  doctor  re!  propositae. 

4.  Quamvis  autem  Laec  res  cum  summa  difficultate 
agnoscatur,  plures  tamen  volunt  in  ea  docenda  esse  ma- 
gistri.  Nam  theologus  contendit,  sui  muneris  esse,  aequi- 
tatem  vel  injustitiam,  quae  in  huraanis  commereiis  repe- 
ritur,  declarare.  Jurisperitus  contra  a  jurisprudentia  rem 
banc  docendam  esse  putat.  Mercator  autem,  utruraque 
paene  despiciens,  se  solum  in  hac  re  peritum  asserit  et 
doctores,  ut  minus  expertos,  in  negotiis  refugit  judices. 

Veritas  autem  esse  videtur,  quod  quisque  borum 
trium  in  his,  circa  quae  versatur,  est  aliis  peritior,  si  cae- 
tera  paria  sint.  Et  ideo  mercator,  negotia  ipsa  versans, 
continuo  melius  poterit,  si  vult,  factum  ipsum  proponere. 
Quia  tamen  lucro  inhiat  et  modis,  quibus  lucretur,  inve- 
niendis,  minusque  versatur  circa  principia,  per  quae  ae- 
quitas  vel  iniquitas  bene  dignoscitur,  non  potest  de  bis 
bene  judicare,  quia,  ut  ipse  asserit,  doctores  minus  esse 
expertos  in  negotiis  ipsis  tractandis,  ita  ipse  minus  exper- 
tus  est  in  eis  judicandis,  an  justa  vel  injusta  sint.  Tbeo- 
logus  autem,  quia  piincipia  legis  divinae  et  naturalis  ae- 
quitatis  tractat,  melius  poterit  dignoscere,  an  contractus 
iiliquis  legi  divinae  et  naturali  consentiat  vel  ab  ea  dis- 
sonet.  Sicut  et  jurisperitus  melius  intelligit,  quae  ex  lege 
pendent  humana,  utpote,  an  contractus  aliquis  ex  lege  bu- 
mana  sit  probibitus,  et  qua  poena  puniendus  sit,  qui  ilium 
fecerit;  scit  enim  melius  jurisperitus,  num  contractus  pro- 
positus a  jure^definitus  sit  usurarius,  et  ilium  faciens  in- 
famia  sit  puniendus  et  communione  et  oblatione  et  sepul- 
tura  privandus  et  facultate  condendi  testamentum,  nisi  in 
eo  cautionem  faciat  de  restituendo;  scit  etiam  melius  for- 
mam  et  solemnitatem  in  contractu  de  jure  servandam, 
quia  ista  omnia  et  similia  ex  voluntate  et  lege  bumana 
pendent,  circa  quam  jurisperitus  plus  quam  alii  versatur. 
Ex  quibus  concludere  possumus,  eura  (quantum  ad  scien- 
tiam  attinet)  convenienter  tractare  posse  de  bujusmodi 
coutractibus,  qui  a  mercatoribus  diuturna  et  fideli  colla- 
tione  didicerit  facta    ipsa  et  negotia,    ex   scripturis   autem 


Digitized  by  VjOOQIC 


230  Disputationes  morales. 

et  philosophia  morali  didicerit  principia  divinae  et  natu- 
ralis  aequitatis,  a  jurisperito  vero  ea,  quae  ex  lege  hu- 
mana  pendent. 

5.  Ultra  scientiam  vero  opus  est  conscientia  in  barum 
rerum  doctore,  circa  quam  duo  vitanda  sunt. 

Alterum  est  eorum,  qui  ex  nimio  timore  turbati,  ne 
veruni  cernere  possint,  nimis  contra  veritatem  et  rationem 
conscientias  arctant  et  vexant.  Ex  quo  non  solum  sequi- 
tur,  ut  in  facultatibus  noceant  proximis,  dum  illi  ab  eis  per- 
suasi  restituunt,  quae  non  deberent,  sed  etiain  requiem 
conscientiae  vastant  et  in  peccata  incidere  faciunt  contra 
conscientiam  operantes.  Ideo  scriptura  talibus  scrupulosis 
dixit:  „Ne  insidieris  et  quadras  impietatem  in  domo  justi, 
et  ne  vastes  requiem  ejus," ^  et  alibi:  „Pro  eo,  quod  moe- 
rere  fecistis  cor  justi  mendaciter,  quern  ego  non  contri- 
stavi  .  .y  propterea  eruam  populum  meum  do  manu 
vestra,"^  et  iterum :  „Qui  justificat  impium  et  qui  con- 
demnat  justum,    abominabilis   est    uterque   apud  Deum."^ 

Alterum  autem  extremum  est  eorum,  qui  nimis  laxant 
babenas  conscientiis,  justa  esse  docentes,  quae  revera  in- 
justa  sunt.  Quod  quidem  provenire  potest  quandoque  ex 
iuani  gloria,  nimis  volente  placere  hominibus  et  nimis  ve- 
rente  eos  veritate  contristare ;  quandoque  ex  carnali  com- 
passione  praepostera  et  inordinata,  dum  non  veretur  cru- 
delis  esse  animae,  modo  facultatibus  et  carni  parcat;  quan- 
doque vero  provenit  ex  avaritia,  cui  melius,  qui  hujus- 
modi  sunt,  consulunt,  si  adulentur  divitibus  et  eorum  in- 
justitiis  conniveant,  quam  si  veritatem  eis  sincere  propo- 
nant,  quae  odium  parere  solet,  eo  quod  male  dispositis 
amara  sit,  licet  nunquam  injusta.  Ideo  Dominus  hujus- 
modi  doctoribus  comminatur  dicens:  „Vae  qui  consuunt 
pulvillos  sub  omni  cubito  manus,  et  faciunt  cervicalia  sub 
.capite  universae  aetatis  ad  capiendas  animas,  et  quum 
caperent  animas  populi  mei ,  vivilicabant  animas  eo- 
rum, et  violabant  me  ad  populum  meum  propter  pugillum 


»  Prov.  24,  15.  ^  Ezech.  13,  22.  23. 

*  Prov.  17,  15. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  231 

hordei  et  fragmen  panis,  ut  interficerent  animas,  quae  non 
mo^iuDt^r,  et  vivificarent  aninias,  quae  non  vivunt,  mentien- 
tes  populo  meo  credenti  mendaciis."^  Illi  vero  consuunt  pul- 
villos  et  faciunt  cervicalia  propter  pugillum  hordei  et  fragmen 
panis,  qui  avaritia  et  muneribus  seducti,  mendacia  fingunt, 
quibus  consolenter  eos,  qui  ex  rapina  et  iniquitate  incras- 
feati  et  impinguati,  ducunt  in  bonis  dies  suos,  et  in  puncto 
ad  inferna  descendunt.  Hos  revera  capiunt  et  illaqueant 
falsi  doctores,  licet  se  eos  vivificare  mentiantur.  In  eos- 
dem  quoque  doctores  adulantes  divitibus  ait  Isaias:  „Et 
disperdet  Dominus  ab  Israel  caput  et  caudam,  incurvan- 
tem  et  refrenantem  die  una.  Longaevus  et  honorabilis, 
ipse  est  caput;  et  propheta  docens  mendacium,  ipse  est 
Cauda;  et  erunt  qui  beatificant  populum  istum,  seducentes, 
et  qui  beatificantur,  praeoipitati."*  Haec  Isaias,  recte  vi- 
rum  longaevum  et  honorabilem  caput  appellans,  et  incur- 
vantem  pseudoprophetam  sicut  caudam,  eo  quod  tales  in- 
justi  divites  premere  et  incurvare  soleant  pauperes,  et  du- 
cere  ad  sua  vota  falsos  doctores,  a  quibus  depravantur, 
quique  divites,  quibus  blandiuntar,  quasi  cauda  caput  se- 
qui  solent. 

Doctor  igitur  christianus  inter  haec  duo  extrema  me- 
dia et  regia  via  incedere  debet,  ut  neque  mendaciis  et 
vano  timore  liiendacii  conscientias  vexet  et  scrupulosas 
reddat,  docens  culpam  esse,  ubi  non  est,  neque  rursus 
viam  aperiat  injustitiae,  cupiditati  applaudens  et  fuco  ad- 
umbrans  iniquitatem,  ut  justitiam  esse  mentiatur  in  ani- 
marum  perniciem  et  saepe  etiam  corporum.  Ad  quam 
rem  non  parum  juvat  ipsius  justitiae  amor,  dicente  Basilio  : 
„Argumentum  justae  aflfectionis  est  circa  judicandum  rec- 
titudo." 


Caput  III.    Quails  auditor  esse  debeat  hujus  doctrlnae. 

6.  Ut  autem  doctor  recta  scientia  et  conscieutia  prae- 
ditus    esse    debet,   ut,   quae    spectant   ad  humana  negotia, 


»  Ezech.  13.   18.  19.  -  Is   9,  U-16. 


Digitized  by  VjOOQIC 


232  Disputatioues  morales. 

congrue  docere  possit,  ita  etiam  auditor  recte  disponi  de- 
bet, quo  fructum  audiendo  percipiat.  Triplex  autem  in 
genere  potest  esse  eorum,  qui  audiunt  haee,  dispositio,  pes- 
sima  scilicet  et  optima  et  media. 

lUi  autem  pessime  dispositi  sunt,  qui  adeo  araore  ter- 
renorum  inescati  sunt  et  obcaecati,  ut  fidei,  quam  in 
baptismo  susceperunt  et  professi  sunt,  jacturam  fecerint. 
De  quibus  ait  apostolus:  „Nam  qui  volunt  divites  fieri, 
incidunt  in  tentationem  et  in  laqueum  diaboli  et  desideria 
multa  inutilia  et  nociva,  quae  mergunt  homines  in  interi- 
tum  et  perditionem ;  radix  enim  omnium  malorum  est  cu- 
piditas,  quam  quidam  appetentes  erraverunt  a  fide  et  in- 
seruerunt  se  doloribus  multis."^  Hujusmodi  ergo,  qui 
fidem  amisit,  idololatris  et  pharisaeis  pejor  est;  quia  illi 
evangelium  non  susceperunt,  hie  vere  susceptum  et  pro- 
fessum  irridet.  Ideo  imminet  ei  aeterna  damnatio,  maxi- 
maque  Dei  misericordia  esset,  si  terrenis,  quae  perdite 
amat,  privaretur,  ut  eis,  quasi  idolis,  expoliatus,  ad  Deum 
vivum  converteretur,  cujus  nunc  judicium  despicit,  dicente 
David:  ^Propter  quid  irritavit  impius  Deum?  Dixit  enim 
in  corde  suo,  non  requiret."^  Quia  enim  impius  putat, 
Deum  non  requisiturum  bona  ad  praemium  et  mala  ad 
supplicium,  Deum  irritat  in  peccatis  suis. 

Optima  autem  dispositio  esset  ejus,  qui  viva  fide  pe- 
netrans illam  sententiam  Domini:  „Quid  prodest  homini, 
si  mundum  universum  lucretur,  animae  vero  suae  detri- 
mentum  patiatur?"'  omnia  terrena  prae  aeternis  velut  ster- 
cora  reputat,  et  ideo  tota  animi  promptitudine  desiderat 
scire,  quid  justum  sit,  ut  illud  exequatur,  quid  etiam  ini- 
quum^  ut  illud  fugiat,  quid  debeat  proximo,  ut  illud  red- 
dat;  Zachaeum  ilium  evangelicum  sequens,  qui  dicebat 
ad  Dominum :  „Ecce  dimidium  bonorum  meorum,  Domine^ 
do  pauperibus,  et  si  quid  aliquem  defraudavi,  reddo  qua- 
druplum."* 


'  I.  Tim.  6,  9.  10. 

''  Ps.  9  (Ps.  9.  sec.  Hebr.),  13. 

3  3Iat.  16,  26.  *  Luc.  19,  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


r.   De  iisiira  variisque  contractibus.  233 

7.  Media  autem  dispositio,  et  quae  in  pluribus  puto 
reperietur,  est  eorum,  qui  quum  habeant  fidem,  infirmi  in 
ea  sunt  et  amor  terrenorum  adhuc  in  eis  regnat.  Ex  quo 
fit,  ut  nee  cupiant  scire  veritatem,  nee  prompti  sint,  ut 
earn  exequantur.  Ut  enim  fur  nollet  exire  carcerem,  quan- 
tumvis  tetrum,  quia  non  sperat  exitum,  nisi  forte  ad  sus- 
pendium,  ita  hi,  qui  timent  facere  jacturam  rerum,  quas 
nimis  amant,  vel  amittere  qualemcumque  paeem  conscien- 
tiae,  quam  possident,  verentur  et  detrectant  audire  veritatem. 
Sed  hujusmodi,  si  sapientes  sunt,  orabunt  Dominum,  ut 
adaugeat  illis  fidem  et  spem.  Considerabunt  etiam,  se  non 
esse  tutos,  quia  debet  homo  diligere  judicium  et  inquirere 
veritatem  suae  saluti  necessarian! .  „Sapientia  autem", 
ut  ait  Job,  „trahitur  de  occultis;^"  et  datur  a  Domino  af- 
fluenter  his,  qui  eam  in  fide  postulant;*  venient  autem 
ei  omnia  bona  pariter  cum  illa,^  quia  quies  et  sufficientia 
omnis  in  rerum  abundantia  non  consistit,  sed  in  cu- 
piditatis  diminutione.  Sequantur  igitur,  qui  ita  dispo- 
siti  sunt,  Zachaeum.  Is  enim,  quia  statura  pusillus  erat, 
non  poterat  prae  turba  videre  Jesum ;  quern  vidit  tandem, 
ascendens  in  arborem  sycomorum/  Ita  igitur  hi  nostri, 
quia  fide,  spe  et  amore  pusilli  sunt,  et  turbam  habent  im- 
pcdientem,  quo  minus  Jesum  et  veritatem  videant,  hoc  est 
multorum  exempla  et  consuetudinem,  qui  illicite  negotian- 
tur,  opus  est,  ut  hac  turba  relicta,  sycomorum  ascendant, 
inanes  excusationes  in  peccatis  conculcantes  et  contemnen- 
tes;  quia  nulla  sapientia  contra  Dominum,  cui  reddituri 
sunt  de  factis  propriis  rationem.  Qui  enim  hoc  meditatur 
et  fide  viva  considerat,  si  dederit  omnem  substantiam 
suam  pro  animae  suae  dilectione,  quasi  nihil  despiciet  eam.^ 


Caput  IV.    Disputationis  divisio. 

8.    His  praefatis,  quae    de    re  ipsa   et  ejus  doctore  et 
auditore    diximus,    rem    ipsam    communiter    aggrediendo 


'  Job.  28,  18.  2  Cf.  Jac.  1,  5.  6.  ^  Cf.  Sap    7,  11. 

*  Luc.  19,  4.  '*•  Cant.  8,  7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


284  Disputatioues  morales.  ^ 

agemus  inprimis  de  usura  in  genere,  deinde  de  usura, 
quae  reperitur  in  cambiis,  tertio  de  ea,  quae  reperitur  in 
venditione  ad  tempus  et  in  emptione,  anticipata  solutione. 
Ad  haec  enim  capita  reduci  possunt  frequentiora  negotia 
mereatorum  Januensium.  Quibus  demum  de  remediis,  qui- 
bus  usura  extirpari  possit,  aliquid  addemus. 

De  usura  autem  dicemus  l^^quid  sit;  2*^  an  sit  peecatum; 
3^  si  est  peecatum,  an  sit  peecatum,  quia  prohibitum,  vel 
potius  prohibitum,  quia  peecatum ;  hoc  est,  an  usura  sit 
raahi,  quia  prohibita  solum  lege  positiva,  an  etiam  sit  con- 
traria  legi  naturae;  4^  quale  peecatum  sit  et  quam  noci- 
vum ;  5^  qui  siut  communes  casus,  in  quibus  videtur  usura 
esse  et  non  est;  6^  qui  sint  rursus  casus  magis  commu- 
nes, in  quibus  reperiatur  usura. 

Quoad  primum  igitur  usurae  nomen  duo  significat;  aut 
enim  est  lucrum  ex  mutuo  principaliter  intentum,  aut  est 
actus,  quo  tale  lucrum  acquirimus  vel  speramus. 


Caput  V.    Definitio  usurae. 

9.  Accipiendo  igitur  usuram  pro  actu,  potest  sic  de- 
finiri :  Usura  est,  aliquid  ultra  sortem  accipere  vel  spe- 
rare  ob  mutuum.  In  qua  definitione  verbum  accipere  ex 
veteri  testamento  est  deductum,  verbum  vero  sperare  ex 
novo.  Quia  enim  lex  vetus  pro  ratione  illius  rudis  tem- 
.poris  et  crassi  populi  manum  praesertim  cohibebat,  ideo 
acceptio  in  veteri  testamento  prohibetur,  dicente  Domino : 
„Non  dabis  ei  ad  usuram,  et  frugum  superabundantiam 
non  exiges.'*^  Et  rursus  de  justo  ait  Ezechiel:  „A"d  usu- 
ram non  accommodavit  et  amplius  non  accepit,"-  et  infra: 
^Si  genuerit  filium  .  .  ad  usuram  dantem,  et  amplius  ac- 
cipientem."^  Quia  vero  novum  testamentum  cohibet  prae- 
sertim animum,  ideo  etiam  ipsam  spem  prohibet,  Christo 
dicente:  „Mutuum  date,  nihil  inde  sperantes.^*  Ut  enim, 
lege  dicente:    „Non  occidas"  Christus   etiam  iram  vetuit, 


'  Lev.  25,  87.  =  Ezech    18,  8. 

«  Ezecb.  18,  10.  13.  *  Luc.  6,  35. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  tisura  variisque  contract! bus.  235 

ita  lege  prohibente  acceptionem  alicujus  rei  ultra  sortem, 
evangelium  etiam  ipsam  spem  et  deliberatum  desideriura 
prohibet. 

10.  In  „acceptione"  autem,  quae  hac  definitione  po- 
nitur,  intelliguntur  oranes  actus  mail  exteriores,  qui  in  hac 
re  interv'eniunt,  quales  sunt  non  solum  acceptio  ipsa  lucri, 
sed  exactio  et  pactum  de  usura  danda,  et  mutuatio  ipsa 
ob  lucrum  ex  mutuo.  Qui  enim  ita  mutuat  vel  pactum 
facit  vel  exigit  vel  accipit^  usurarius  externus  est,  sicut, 
qui  solum  sperat,  usurarius  mentalis  est.  Verbum  enim 
sperandi  spem  deliberatam  significat,  et  non  niotum  quen- 
dam  repentinum  et  minus  voluntarium. 

Ob  mutuum  autem  dicitur,  quia,  ut  sit  usura,  opus 
est,  ut  ex  mutuo  et  non  ex  benevolentia  vel  amicitia  vel 
gratitudine  vel  liberalitate  aliquid  speret  vel  accipiat.  Tunc 
autem  lucrum  accipitur  vel  speratur  ob  mutuum,  quum 
finis  mutui  est  ipsum  lucrum,  et  non  solum  causa  quae- 
dam  impulsiva,  quales  solent  esse  distributiones,  quae  ho- 
ris  statutis  dantur  clericis;  licet  enim,  si  non  essent  illae 
distributiones,  clerici,  etiam  timentes  Deum,  non  interes- 
sent  divino  officio  horis  illis  statutis,  tamen  finis  illorum, 
si  Deum  timent,  est  divinus  cultus.  Ita  etiam  potest  quis 
citra  usuram  impelli  ad  mutuandum,  modo  finis  non  sit 
illud  lucrum,  sed  proximi  cliaritas  vel  ejus  benevolentia. 
Quod  tunc  evenit,  quando,  qui  mutuat,  videt  in  corde 
suo  et  coram  Deo,  quod  non  habet  lucrum  illud  tamquam 
finem,  licet  fortasse  sine  illo  non  mutuaret,  et  quando  vi- 
det, se  id  velle  non  ex  mutuo,  sed  (ut  dictum  est)  ex  li- 
beralitate vel  gratitudine  vel  benevolentia.  Quod  etiam 
alio  exemplo  manifestari  potest.  Si  enim  quis  decrevisset, 
domi  manere,  et  postea  iuvitatus  ab  amico  iret  ad  sacrum, 
clarum  est,  quod  amicus  non  esset  finis  illuc  eundi,  sed 
causa  tantum  impulsiva.  Qui  igitur  ita  mutuat  ob  lucrum, 
alias  non  mutuaturus,  sicut  it  ad  sacrum  ob  amicum,  alias 
non  iturus,  non  comraittit  usuram,  quia  non  accipit  vel 
sperat  lucrum  ob  mutuum.  Est  autem  mutuum  aut  res 
ipsa  mutuata,    aut  est   actio    ipsa  et  contractus,    quo    quis 


Digitized  by  VjOOQIC 


236  Disputationes  morales. 

rem,  quae  usu  consumitur,  in  alterius  dominium  transfert 
cum  onere  post  aliquod  tempus  reddendi  aequale. 

Ex  dictis  igitur  constat,  ilium  esse  usurarium,  qui 
mutuat  vel  facit  pactum,  vel  exigit  vel  accrpit  aliquid  ultra 
sortem  intentum  ex  mutuo.  Usuram  vero  esse  vel  lucrum 
ipsum  ex  mutuo  principaliter  intentum,  vel  actum  ipsum 
jam  dictum  mutuandi. 

Et  haec  de  primo  considerando,  hoc  est  de  usurae 
definitione. 


Caput  VI.    Usuram  vetitam  esse  lege  turn  divina  turn  humana. 

11.  Quoad  secundum  vero,  quo  quaeritur,  an  usura 
sit  peccatum,  respondendum,  quod,  si  usura  pro  lucro  ipso 
accipitur  (juxta  illud  Ezechielis:  „Si  usuram  et  super- 
abundantiam  non  acceperit*^),  manifestum  est,  eam  non 
esse  peccatum.  Si  autem  accipiatur  pro  actu  ipso  mutu- 
andi ob  lucrum,  vel  lucrum  exigendi,  accipiendi  vel  spe- 
randi,  est  plane  peccatum.  Quae  quidem  exemplo  mani- 
festari  possunt.  Nam  ut  concubina  non  est  peccatum,  sed 
concubinam  habere  et  ilia  abuti,  ita  etiam  lucrum  usura- 
rium peccatum  non  est,  sed  ejus  abusus. 

Quod  autem  usura,  hoc  secundo  modo  accepta,  pec- 
catum sit,  ex  eo  patet,  quia  lege  divina  et  humana  pro- 
hibetur. 

12.  Et  quoad  legem  quidem  divinam,  quia  suaviter 
et  ordinate  procedit,  initio  populo  rudi  et  inter  gentiles 
versanti,  qui  immanes  usuras  exercebant^,  non  statira  pro- 
hibuit  omniraode  usuram;  sed,  quantum  ex  textu  intelli- 
gere  possumus,  prohibuit  usuram  a  fratribus  pauperibus 
extorquere.  Sic  enim  dicitur:  „Si  pecuniam  mutuam  de- 
deris  populo  meo  pauperi  .  .  non  urgebis  eum  quasi  ex- 
actor, nee  usuris  opprimes,"^  et  alibi:  „Si  attenuatus  fue- 
rit  frater  tuus  et  infirmus  manu,  et  susceperis  eum  quasi 
advenam  et  peregrinum,  et  vixerit  tecum,  ne  accipias 
usuras   ab    eo,    nee  amplius,   quam    dedisti.     Time  Deum 


*  Ms.  n.  exercehant.  ^  Exod.  22,  25. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  \isiira  variisqiie  coutractibiis.  237 

tuum,  ut  vivere  possit  frater  tuns  apud  te.  Pecuniam  tuam 
non  dabis  ei  ad  usuram,  et  frugum  superabundantiam  non 
cxiges."^  In  Deuteronomio  autem,  longe  post  Exodum  et 
Leviticum  scripto,  prohibetur  usura,  quae  fit  non  solum  cum 
fratre  paupere,  sed  etiam  cum  quocunque  fratre;  permit- 
titur  taraen,  ut  cum  alieno,  id  est  gentili,  fieret;  sic  ad  tem- 
pus  Domino  dispensante  ob  populi  illius  duritiam  et  gen- 
^tilis  punitionem.  Sic  ergo  ibi  dicitur :  „Non  foenerabis 
fratri  tuo  ad  usuram  pecuniam,  nee  fruges,  nee  quamlibet 
aliam  rem,  sed  alieno;  fratri  autem  tuo  absque  usura  id, 
quo  indiget,  commodabis,  ut  benedicat  tibi  Dominus  Deus 
tuns  in  omni  opere  tuo  in  terra,  ad  quam  ingredieris  pos- 
sidendara/'^  Tempore  autem  propbetarum  posteriorum,  jam 
magis  diffuse  Domini  lumine  et  populo  minus  immature, 
Domino  clarius  innuente  declaratum  est,  usuram  cum  quo- 
vis  homine  commissam  de  se  peccatum  esse,  nisi  de  Do- 
mini (ut  dictum  est)  dispensatione  fuisset  illi  populo  ad 
tempus  indulta.  Quum  enim  quaereret  David :  „Domitie, 
quis  habitabit  in  tabernaculo  tuo,  aut  quis  requiescet  in 
monte  sancto  tuo?"  inter  alia  respondet:  „Qui  pecuniam 
suam  non  dedit  ad  usuram,  et  munera  super  innocentem  non 
accepit."'  Ezechiel  quoque  inter  officia  necessaria  juste 
connumerat,  ad  usuram  non  accommodare,  et  amplius  non 
accipere,sicut  inter  iniquitateshorainisimpii  ad  usuram  dare, 
et  amplius  accipere  ponit.*  Dominus  autem,  mundo  jam  ma- 
ture, per  se  ipsum  dignatus  est  omnem  usuram,  etiam  quae 
sola  mente  fit^  prohibere.  Sic  enim  ait:  „Mutuum  date  nihil 
inde  sperantes.^"  In  qua  sententia  non  videtur  praecipere, 
ut  mutuemus  etiam  ipsam  rem®  non  sperando;  id  enim 
donare  esset  potius  quam  mutuare;  sed  quia  lex,  ut  dic- 
tum est,  prohibet,  usuram  et  superabundantiam  accipere, 
Dominus  etiam  ipsam  spem  prohibet,  ut  jam  diximus. 

13.  Lege  quoque  canonica  usura  prohibetur  multis  in 
locis.  Prius  enim  prohibita  est  clericis,  ut  patere  poteritlegenti 


*  Lev.  25,  35.  36.  «  Dent  23,  19.  20. 

»  Ps.  14,  1.  5.  *  Ezech.  18,  8.  12 

^  Luc.  fi,  36.  «  Hem  deest  in  Ms   IL 


Digitized  by  VjOOQIC 


238  Dispntationes  morales. 

distinct! onem  47.  Gratiani,  et  quaest.  4.  causae  14.  ejusdem; 
ibi  enim  a  diversis  conciliis  et  decretis  prohibetur  clericis 
usura,  jubenturque  exeommunicari  et  deponi,  si  non  ab- 
stinuerint.  Posterioribus  autem  decretis  etiam  laicis  pro- 
hibita  est,  ut  patet  distinct.  46.  cap.  Seditionarios  ^  et  cap. 
Ne  hoc;*  et  extra  de  usuris  cap.  Quia  in  omnibus;^  et  de 
usura  lib.  6.  cap.  Usurarum*  et  cap.  Quamquara.^  In 
quibus,  ut  aliis  locis  variis,  poenis  mulctatur  usurarius. 
Nam  infamia  punitur,  et  eommunione  et  oblatione  et  se- 
pultura  privatur,  et  facultate  etiam  condendi  testamentum, 
ni  restituat  vel  cautionem  faciat  de  restituendo. 

14.  Lege  etiam  civili  prohibentur  quaedam  immanes 
usurae;  velut  improbum  foenus  usuras  usurarum  extor- 
quens,  et  usuram  centesimam,  quae  12  pro  quovis  100 
quotannis  exigit.  Reliquas  autem  minores  usuras  permittit 
Justinianus;  neque  solum  permittit,  ut  meretrices  juste 
permittantur,  sed  etiam  lege  sancit,  ut  exigantur  vel  sol- 
vantur.  In  quo  merito  reprehenditur  a  quibusdam  theologis^ 
quia  hujusmodi  statuta,  in  legem  divinam  militantia,  ini- 
qua  sunt  nee  legis  nomine  digna.  Ideo  merito  improbatur 
in  concilio  Viennensi,  ubi  etiam  definitur,  usuram  pecca- 
tum  esse,  sic  dicente  concilio:  „Sane  si  quis  in  ilium  ei'- 
rorem  incident,  ut  pertinaciter  aflfirmare  praesumat,  exer- 
cere  usuras,  non  esse  peccatum,  decernimus  eum  velut 
haereticum  puniendum."^ 

Caput  VII.    Usuram  vetltam  esse  lege  natural!. 

15.  Est  autem  usura  prohibita,  quia  peccatum  est  et 
contra  legem  naturae  pugnans.  Quod  variis  rationibus 
ostendi  potest.  1*^  Quia  in  lege  veteri  prohibetur,  ut 
dictum  est,  et  concilium  Nicaenum  contra  legem  divinam 
usuram  esse  dicat,  ut  patet  ex  distinctione  47.  cap. 
Quoniam,^  manifestum  est,  illam  prohibitionem  scripturae 
non  spectare  ad  judicia  vel  caereuionias,  sed  moralem  esse,  et 


*  Est  c.  8   distinctionis  46.      '  C   8.  qu.  4.  cansa  14. 

»  C.  3.  (V.  19).  *  C.  1.  vV.  5).  '^  C.  2.  (V.  5). 

®  C.  un.  De  usuris  lib.  V.  tit.  5.  in  Clem. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  iisura  variisque  contractibus.  23^ 

ideo  usuram  lege  naturae  probibitam.  Ideo  Aristoteles  hac 
lege  instructus,  usuram  vituperabilem  dicit  et  odiosam  et 
maxime  praeter  Daturara,  quod  nummum,  natura  sterilem, 
nummos  parere  faciat.^  Ob  quod  foenus  dicitur  latine^ 
graece  rf!*/oc,  partus.  TJt  enim  D.  Basilius  ait:  „Usura 
pecuniam  parit  cum  dolore  solventis,  cujus  viscera  quasi 
a  viperis  roduntur.  Sic  autem  usura  est  omnibus  animan- 
tibus  monstruosior,  quod  hodie  nata  parere  incipit,  nee 
unquam  parere  desinit,  quura  tamen  animalia^  quae  cito 
pariunt,  cito  etiam  parere  desinunt ,  et  filiis  parientibus 
cessent  patres.'**  Idem  Basilius  ait:  „Ajunt,  lepores  simul 
parere  et  educare  ac  superfoetare ;  etiam  foeneratoribus  pe- 
cuniae simul  dantur  ad  usuram  et  generant  et  subnas- 
cuntur."*  Hebraei  autem  illam  morsum  appellant,  quod 
proximum  contra  jura  naturae  laedat  et  mordeat,  quum 
tamen  naturae  et  rationi  consentaneum  sit,  membrum  mem- 
bro  sine  pretio  communicare,  sicut  natura  et  ratio  mu- 
tuum  adii;ivenit,  ut  mutuo  accipienti  beneficium  fieret.  Idea 
praeter  naturam  est,  eum  mutuo  laedere,  sicut  etiam  est, 
ita  pecunia  abuti,  quia  est  ultra  ejus  primarium  et  secun- 
darium  finem.  Ut  enim  primarius  vini  usus  est,  eo  uti 
ad  potum,  secundarius,  id  vendere,  ita  primarius  usus  pe- 
cuniae  est  servire  commutationi  necessariae  rei  familiar! 
vel  publicae,  secundarius  autem  servire  negotiationi  ad 
lucrum  tendenti.  Praeter  naturam  autem  est,  ea  abuti,  ut 
pecuniam  pariat.  Unde  et  usura  dicta  est,  quasi  nimius- 
et  innaturalis  rei  usus. 

16.  2^  Videtur  praeterea,  usuram  esse  contra  natu 
ram,  quia  est  contra  justitiam  commutativam,  quae  aequa- 
litatem  exigit  inter  datum  et  acceptum.  Usurarius  enim 
banc  aequalitatem  tollit.  Nam  quum  100  exempli  gratia 
dederit,  100  et  10  exigit.  Ilia  ei'go  10  superabundantia 
injuste  et  inaequaliter  exigit,  quia  nihil  est,  pro  quo  red- 
dantur.    Non  enim  redduntur  pro  usu  illorum  centum,  quia 

"  C.  2   (list.  47.  ex  Cone    Nicaeni   can.  17.    Cf.  Hefele  Concilien- 
geschichte  2.  edit  I.  421.  '-'  Arist  Polit.  1.  I.  c.  3.         ♦ 

«  Basil,  bora.  1.  in  ps.  14.  n.  3.  Migne  P.  G.  29,  273. 
*  Ibid.  n.  '6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


240  Disputationes  morales 

hoc  ipso,  quod  mutuata  sunt,  qui  mutuo  accepit  factus 
est  illorum  dominus,  et  ideo  iniquum  est,  pro  usu  rei  suae 
ab  aliquo  quidquam  extorquere ;  deinde  quum  ilia  reddit 
100,  reddit  usum  ipsorum  100.  Ut  enim,  qui  mutuo  dat, 
ad  usum  dat  id,  quod  mutuat,  ita  etiam,  qui  mutuum  red- 
dit, ad  usum  reddit;  et  ut  iniquum  esset,  panem  justo 
pretio  vendere,  et  iterum  aliquid  pro  ejus  usu  exigere,  quia 
simul  cum  pane  emptus  est  ejus  usus,  ita  etiam  iniquum 
est,  pecuniam  mutuare,  et  pro  usu  aliquid  exigere,  quia 
ad  usum  mutuata  est;  est  enim  perinde,  ac  si  eadem  mer- 
ces  bis  venderetur,  semel  scilicet  pro  100,  et  iterum  pro 
10.  Neque  dici  potest,  reddi  ilia  10  quia  mutuans  pri- 
vavit  se  usu  suarum  pecuniarum;  ex  ilia  enim  privatione 
nee  damnum  incurrit  nee  lucrum  illi  cessat,  ut  supponitur, 
sed  tantum  commodum  illi,  qui  mutuo  accipit,  obvenit  sine 
damno  mutuantis;  ideo  ei  vendi  non  debet,  et  privatio 
usus  nihil  valet.  Sed  nee  redduntur  ilia  10,  quia  100  mu- 
tuata fuerunt  instrumentum  industriae  ad  lucrum ;  quia  licet 
sint  instrumentum,  ipso  tamen  usu  consumuntur;  ideo  non 
valent  plus  quam  100  alia.  Licet  etiam  sint  instrumentum, 
vi  tamen  mutui  facta  sunt  ipsius  mutuo  accipientis;  ideo 
illi,  et  non  mutuanti,  debent  hicrari;  iniquum  enim  esset, 
si  quis  mutuaret  instrumentum  fabrile,  velle  lucrari  ex  usu 
ejus,  et  insuper  velle  aliud  instrumentum  aeque  pretiosum; 
quamvis  liceat  locare  instrumentum  suum,  et  retento  ejus 
dominio  justum  pretium  pro  usu  accipere.^ 

Sed  nee  exiguntur  ilia  10  ob  commodum  vel  lucrum 
ipsius  mutuo  accipientis,  quia  saepe  ita  accidit,  ut  inde 
non  lucretur;  et,  si  accidit,  lucrum  ex  industria  sua  et 
pecunia  sua  per  mutuum  facta  oritur,  et  ideo  sibi  profi- 
cere  debet.  Sed  nee  exigi  debent  ilia  10  pro  fructu  ipsius 
pecuniae  mutuatae,  quia  pecunia  non  parit.  Nee  ratione 
expectationis,  quia  sat  est,  aequale  post  praefixum  tempus 
reddere,  et  bis  vendi  non  debet ;  nee  potest,  quia  praesens 
commune   est   omnibus,    nee  pro  illo  tantum   fit   mutuum, 


'  Exponit  praefatio.  quare  haec  omnia  et  quae  sequuntur  (,, pecunia 
non  parit'*  etc.)  ad  tempora  nostra  simpliciter  applicari  nequeant. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibns.  241 

praeteritum  autem  et  futurum  non  sunt,  ideo  nee  vendi 
possunt. 

17.  3"  Demum  videtur  usura  esse  contra  naturam,  quia 
oontra  earn  regulam  militat:  Quod  tibi  non  vis,  alteri  ne 
feceris.  Et  saepius  gravatum  araplius  gravat.  Si  enim 
<juis  100  accipiat  ab  usurario  et  totidem,  quae  alii  debe- 
bat,  solvat,  recedet  plus  gravatus,  utpote  debens  100  et  10. 

Denique  licet  ratio  ipsa  non  convinceret,  sufficere  de- 
beret  christiano,  quod  Deus  omnium  rerura  Dominus  vult 
^atis  mutuum  fieri.  Ut  enim  impudens  esset  thesaurarius 
regis,  qui  noUet  juxta  voluntatem  regis  pecunias  regias  dis- 
pensare,  ita  impudens  est  christianus,  qui,  se  cognoscens 
dispensatorem,  non  mutuat  gratis  juxta  Domini  voluntatem 
-dicentis:  „Mutuum  date,  nihil  inde  sperantes." 


Caput  VIII.    Quam  noxia  usura  sit. 

18.  Non  solum  usura  peccatum  est,  sed  grave  pecca- 
tum.  Quod  videri  potest  ex  nocumentis  privatis  et  publi- 
cis,  quae  turn  aniniis  tum  corporibns  ex  ea  oriuntur. 

Et  quoad  privata,  nocet  in  primis  animae  usurarii, 
<juia  peccato  usurae  inficitur,  quod  latrocinio  a  Domino 
€omparatur,  ipso  dicente  ad  nummularios:  „Domus  mea 
domus  orationis  vocabitur;  vos  autem  fecistis  illam  spe- 
luncam  latronum."^  Quinimo  usurarius  fure  et  latrone 
^st  pejor,  quo  magis  eo  est  assiduus  et  familiaris,  et  ita 
sagax,  ut  etiam  volenti  vestes  auferat,  quas  loco  pignoris 
accipit  et  tandem  usurpat;  est  enim  ut  teredo  tactu  qui- 
4em  mollis  et  blandus,  sed  dente  acutissimo  terebrans  et 
rodens  substantiam.  Nocet  etiam,  animam  avaritia  poUu- 
endo  plus  quam  alia  exercitia.  Agricolae  enim  et  artifi- 
■ces  et  licite  negotiantes  et  milites  et  sapientes,  quia  cum 
labore  et  periculo  8ub»tantiae  lucrantur,  non  possunt  divi- 
tias  ita  amare  multum,  quas  tot  amaritudinibus  respersas 
vident;  usurarius  autem,  qui  sine  labore,  tantum  dormiens 
quantum   vigilans,  lucratur,    tantum   diebus  festis  ac   non 


»  Mat.  21,  13. 

Lain  ex,  VoU  Tridentina  etc.  16 


Digitized  by  VjOOQIC 


242  Disputatioues  morales. 

festis,  suavissimas  reputat  pecunias,  et  illis  sine  freno  et 
modo  inhiat;  ut  de  illo  merito  dictum  sit  a  Magno  Basi- 
lic: ,, Canes  accipientes  mansuefiunt,  foenerator  accipiens 
amplius  irritatur;  et  quia  avaritiam  sequitur  superbia  et 
vanitas^et  luxuria  et  gula  et  omne  malum,  merito  dictum 
est:  jSuperbo  oculo  et  insatiabili  corde,  cum  hoc  non  ede- 
bam*.*^^  Nocet  etiam  usura  privatis  bonis,  quia,  Deo  ita 
permittente  et  ordinante,  etiam  alia  juste  parta  solet  con- 
sumere,  scriptura  diccnte :  „Igni8  devorabit  tabernacula  eo- 
rum,  qui  munera  libenter  accipiunt,"^  et  rursus:  „Custo- 
ditur  justo  substantia  peccatoris,*'^  et  alibi :  „Vae  qui  con- 
gregat  avaritiam  malam  domui  suae  .  .  et  liberari  se  pu- 
tat  de  manu  mali/'^  et  iterum:  „Qui  coacervat  divitias 
usuris  et  foenorc  liberali,  in  pauperes  congregat  eas."*^ 

19.  Nocet  etiam  usura  publico,  tum  quia  impedit  ne- 
gotiationem,  quae  publico  prodest,  dum  multos  artifices 
habet  occupatos  suis  mercibus,  multos  etiam  ministros ;  quae 
prodest  principibus,  quibus  solvit  vectigalia,  et  provinciis, 
quibus  vel  copiam  rerum  vel  pecuniam  aiFert.  Quae  bona 
omnia  e  medio  tollit  usura,  quia  usuris  vacans  sibi  solus 
prodest,  paucos  occupat  ministros,  pauciores  artifices,  et  quum 
omnibus  noceat,  nulli  prodest.  Est  etiam  causa  penuriae, 
tum  quia  usurarii  non  libenter  mutuant  pauperibus,  qui  ter- 
ram  colunt,  et  ideo  agri  saepe  inculti  manent,  tum  etiam 
quia  artifices  et  mercatores,  ad  usuram  accipientes,  carius 
merces  vendunt. 

Remanent  etiam  multi  otiosi,  dum  ex  mutuo  dato  vel 
accepto  vivunt.  Pignora  etiam  consumuntur  et  alio  ven- 
denda  mittuntur.  Ex  quo  etiam  penuria  consequitur. 
Nascuntur  etiam  discordiae  in  civitatibus  ex  invidia  et 
odio  pauperum  erga  divites,  praesertim  si  ab  eis  expoliati 
sunt.  Nocet  etiam  publico  in  hoc,  quod  multos  involvit 
culpa  et  poena  usurae;  utpote  haeredes  et  legataries,  do- 
mesticos  recipientes  ab  eis  dona  vol  salaria,  mutuantes  eis, 
eos  absolventes,  eleemosynas  vel   oblationes  ab   eis    susci- 

*  Pa.  100,  5.  =  Job.  15,  34. 

3  Prov.  13,  22.  *  Habac.  2,  ». 

">  Prov.  28,  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  243 

pientes,  vel  sepelientes,  locantes  eis  domos,  sustinentes  eos 
in  suis  terris,  statuta  in  eorum  favorem  facientes,  vel  facta 
servantes,  tutores,  eos  sepelientes,  notaries,  testes,  pararios, 
ministros,  soelos,  ofTiciales,  faventes  etc. 

20.  Solet  quoque  Domiuus  flagella  sua  immittere  usu- 
rariis  populis,  dum  aqua  vel  igni  vel  bello  vel  peste  in 
eos  saevit.  Unde  David  dicit:  „Praecipita,  Domine,  di- 
vide linguas  eorum,  quoniam  vidi  iniquitatem  et  contra- 
dictionem  in  civitate;  die  ac  nocte  circumdabit  earn  super 
muros  ejus  iniquitas,  et  labor  in  medio  ejus  et  injustitia; 
et  non  deficiet  de  plateis  ejus  usura  et  dolus." ^  Solet 
etiam  Dominus  hujusmodi  usurarios  infamia  punire  et  eos 
publico  odio  et  irrisione  exponere.  Quibus  illud  Salomonis 
convenit:  „Qui  relinquunt  iter  rectum  et  ambulant  per 
vias  tenebrosas;  qui  laetantur,  quum  male  fecerint,  et  exul- 
tant in  rebus  pessimis;  quorum  viae  perversae  sunt  et  infames 
gressus  eorum." ^  Insipientia  ergo  et  blasphemia  est,  asse- 
rere,  respublicas  sine  usura  durare  non  posse.  Quum 
enim  Deus  velit  civitates  usque  in  finem  manere,  si  sine 
usura  permanere  non  possent,  procul  dubio  usuram  non 
prohibuisset^falsoquepromisisset:  „Quaerite  primum  regnum 
Dei  et  justitiam  ejus,  et  haec  omnia  adjicientur  vobis."^  Quod 
experientia  docuit  primaevos  christianos  et  docet  quotidie 
vere  credentes. 

Vanum  est  ergo  dicere,  quod  non  inveniretur,  qui  tnu- 
tuaret,  saltem  non  commode  inveniretur;  quia  ubi  prohi- 
bita  esset  mutuatio  usuraria,  inveniretur  gratuita ;  et  prae- 
staret,  quod  quaerens  mutuum,  ut  otiaretur  vel  luderet 
.vel  cupide  et  injuste  negotiaretur,  non  inveniret;  pro  aliis 
autem,  qui  vere  egerent,  posset  constitui  pietatis  mons ;  et 
praestaret  pauca  ob  banc  causam,  quam  tot  mala  ex  usu- 
ris  orta  perpeti. 

Caput  IX.    Casus,  qui  videntur  usurarii  et  non  sunt. 

21.  Quia  ex  rei  definitione  juxta  Aristotelis  doctri- 
nam  pendet  solutio  quaestionum,  quae  oriri  possunt  de  re 


>  Ps   64,  10—12.         «  Prov.  2,  13-15.         «  Luc    12,  31. 

16* 


Digitized  by  VjOOQIC 


244  Disputationes  morales. 

definita,  ex  definitione  usurae  possunt  decidi  casus,  in  qui- 
bus  videtur  esse  usura,  et  non  est,  et  etiam  illi,  qui  sunt 
manifeste  usurarii ;  hi  enim  contractus,  quibus  ipsa  usurae 
definitio  revera  convenit,  re  vera  usurarii  sunt;  illi  autem^ 
quibus  videtur  convenire,  sed  revera  non  convenit,  vere 
non  sunt  usurarii. 

A  quibus  ut  incipiamus,  sciendum  est,  quod  quum  ad  usu- 
rara  duo  requirantur,  nempe  amplius  sperare  vel  accipere,  et 
hoc  ratione  mutui,  ex  duplici  capite  excusatur  contractus  ali- 
quis  ab  usura:  1^  ex  eo,  quod  id,  quod  accipitur,  non  est 
revera  amplius,  2^  ex  hoc,  quod,  quamquam  sit  amplius, 
non  accipitur  ob  mutuum. 

22.  A  quo  secundo  capite  incipiendo,  dicimus,  duas 
esse  causas  aliquid  plus  feiccipiendi,  non  ex  mutuo,  sed 
alia  de  causa.  Prima  est  donatio^  secunda  est  poena  im- 
posita.  Quum  ergo  aliquid  ultra  sortera  accipitur  a  mu- 
tuante,  non  ob  mutuum,  sed  ob  donum  vel  in  poenam 
mutuum  accipientis,  non  committitur  usura,  modo  adsint 
conditiones  requisitae.  Pro  quibus  primo  in  casu,  do- 
na tionis  scilicet,  notandae  sunt  sequentes  regulae. 

1*  regula  est:  Quando  Joannes  mutuans  Petro  accipit 
ab  eo  aliquid  ultra  sortem,  gratiose  id  accipiendo  et  pu- 
tando,  quod  ille  gratiose  donat,  sicut  revera  libere  donat, 
modo  non  sit  infamia  accipientis  vel  aliorum  scandalum, 
non  est  usura  vel  peccatum,  etiamsi  forte  praecesserit 
mala  mens  sperans  ob  mutuum  vel  pactum  usurarium  vel 
exactio,  a  quibus  tamen  ante  liberam  acceptionem  re- 
sipuerit.  Dicitur  autem  in  hac  regula:  modo  non  sit  in- 
famia accipientis  vel  aliorum  scandalum;  quia  ubi  alteruiji 
horum  interveniret,  peccatum  esset,  quum  teneatur  homo 
plus  diligere  et  famam  propriam  et  proximi  salutcm,  quam 
divitias.  Ubi  autem  haec  non  interveniunt,  non  esse  usu- 
ram,  probatur  primo  ex  usurae  definitione,  quia  ad  usu- 
ram  opus  est,  ut  acceptio  vel  spes  sit  ob  mutuum,  qualis 
hie  non  intervenit.  Deinde  quia  libera  et  legitima  dona- 
tio dominium  transfert  in  libere  acceptantem,  ubi  non  in- 
tervenit mutuum;  ergo  etiam  interveniente  eo,  quum  non 
perimat    vim    donationis.      Denique    sine    simoniae    vitio 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  osura  variisque  contractibns.  245 

est,  sponte  oblata  acceptare,  ut  habetur  q.  2.  e.  Sicut^  et 
Extra  De  simonia  c.  Dilectus;*  ergo  etiam  sine  usura 
et  injustitiae  vitio  est  mutuanti  Joanni;  acceptare  quod 
sponte  ei  offert  Petrus. 

23.  2*  regula  est:  Ubi  Joannes  gratiose  acceptat,  et,  in- 
vincibiliter  ignorans,  credit  Petrum  sponte  donare,  qui 
tamen  revera  non  donat  gratiose,  sed  ob  mutuum,  Joan- 
nes sine  usura  accipit,  et  licite  potest  rem  detinere,  quam- 
diu  permanet  in  hac  ignorantia;  modo,  ut  dictum  est,  non 
interveniat  infamia  vel  scandaium.  Haec  etiam  regula  pro- 
batur  sicuti  prior;  quia  perinde  est  Joanni,  ac  si  Petrus 
sponte  donasset;  et  ideo  licet  illi  rem  possidere,  sicut  illi, 
qui  emit  rem  furto  sublatam,  quam  omnino  putat  esse 
vendentis. 

3*  regula  est:  Ubi  Joannes  gratiose  quidem  acceptat, 
credit  tamen  vel  probabiliter  dubitat,  quod  alius  gratiose 
non  det  (ut  revera  non  dat),  tenetur  ei  restituere;  si  au- 
tem  dubitaret  improbabiliter,  deberet  vel  dubium  deponere 
vel  rem  restituere.  Haec  regula  etiam  probatur,  quia  quum 
revera,  ut  ponimus,  Petrus  non  donet,  et  Joannes  ita  cre- 
dat  vel  dubitet,  nee  est  in  eum  translatum  dominium,  nee 
est  bonae  fidei  possessor,  et  ideo  debet  restituere. 

24.  4*  regula  est :  Si  Joannes  acceptat  gratiose  a  Petro 
revera  gratiose  donante,  quem  tamen  credit  vel  dubitat 
non  donare  gratiose,  vel  saltern  improbabiliter  id  dubitat, 
tenetur  vel  restituere  vel  rem  ipsam  scire  vel  dubium  im- 
probabile  deponere;  alias  enim,  quum  perinde  sit  Joanni 
ac  si  Petrus  non  gratiose  daret,  non  possidet  bona  fide. 

5*  regula  est :  Si  Joannes  gratiose  non  acceptat  quod 
dat  Petrus,  sive  gratiose  id  det,  sive  ob  mutuum,  tenetur 
ei  restituere;  quia  quum  noluerit  gratiose  acceptare,  non 
est  translatum  in  se  dominium,  sicuti  etiam  nolens  ac- 
cipere  rem  gratiose  oblatam,  si  eam  furatur,  tenetur  re- 
stituere.^ 


*  Cap.  4.  qu.  2.  causae  I. 
••*  Cap.  Dilectus  28  (V,  3). 
^  Verba  quia  usque  ad  restituere  desunt  in  Ms.  I. 


Digitized  by  VjOOQIC 


246  Disputationes  morales. 

6*  regula  est:  Ubi  Petrus  acceptat  gratiose  a  Joanne 
gratiose  oiFerente,  sed  cum  hoc  se  infamat  vel  alios  scan- 
dalizat  ob  probabiles  conjecturas,  quod  donatio  non  sit  li- 
bera (quales  sunt,  quod  Petrus  dans  est  pauper,  vel  illi- 
beralis  nee  donare  solitus,  vel  quod  Joannes  accipiens 
solet  usurara  exercere,  nee  solet  mutuare  vel  saltern  cito 
exigit  a  non  dante  quid  ultra  sortem,  vel  solet  innuere, 
ut  aliquid  sibi  donetur)  qui,  inquam,  ita  acceptat,  debet 
vel  purgare  alia  via  infamiam  et  scandalum,  vel  si  solum  id 
juvat,  debet  etiam  restituere  acceptum,  quia  fama  vel  anima 
proximi  rei  familiari  est  praefereuda. 

25.  Secunda  causa,  ob  quam  ultra  sortem  licet  acci- 
pere  citra  usuram,  quia  non  est  ob  mutuum,  est  poena, 
sive  a  lege  statuta,  sive  a  judice ,  sive  conventionalis  sit, 
sive  ex  consuetudine,  ut  est  ilia,  quod  tutor,  habens  pu- 
pilli  pecuniam,  intra  certum  tempus  emat  illi  praedium, 
vel  solvat  illi  5  pro  100  quotannis.  Ut  autem  haec  poena 
licite  exigi  possit,  opus  est  quinque  conditionibus. 

1*  conditio  est,  ut  poena  sit  moderata,  scil.  nee  tarn  parva, 
ut  non  moveat  ad  solvendum  adveniente  termino  solutio- 
nis, nee  tanta,  ut  gravet  nimis  solventem. 

2*  est,  ut  imponens  vel  taxans  poenam  et  creditor 
malit,  debitorem  in  termino  praefixo  solvere,  quam  eum 
obnoxium  esse  poenae  impositae.  Tenemur  enim  velle, 
ut  proximus  culpam  et  poenam  fugiat  potius,  quam  in  earn 
inc  urrat. 

3*  est,  quod  debitor  non  sit  sine  culpa  sua  tam  impo- 
tens,  ut  creditor  ei  potius  teneretur  mutuare;  veluti  si  in- 
cideret  in  calamitatem  aliquam  vel  captivitatem.  Tunc 
enim  sine  culpa  et  injuste  puniretur  poena  jam  dicta. 

4*  conditio  est,  quod,  ubi  poena  est  conventionalis,  ca- 
veatur  infamia  creditoris  et  non  credatur  probabiliter  ori- 
turum  scandalum,  veluti  si  creditor  soleat  mutuare  ad 
usuram  et  poena  taxetur  incurrenda  singulis  annis  vel 
mensibus,  ut  solet  taxari  in  usuris;  vel  si  creditur,  quod 
termino  praefixo  solvere  non  poterit. 

5*   conditio    est,    quod    ubi    poena   taxatur   a  judice. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  247 

non  sit  idem  judex  et  creditor;  alias  enim  facile  Infamiara 
incurreret  et  alios  scandalizaret. 

His  ergo  conditionibus  servatis,  non  est  usura  poenam 
dictam  exigere,  quia  non  est  ob  mutuum,  quum  mallet 
illud  suo  tempore  habere  sine  poena,  quam  quod  ille  poe- 
nam incurreret.  Non  est  etiam  ibi  alia  injustitia,  etiam- 
si  nullum  damnum  vel  interesse  creditor  patiatur,  quia 
quum  melius  sit,  proprium  domiuum  post  terminum  prae- 
fixum  sua  possidere,  et  non  possidere  sit  exosum,  poterit 
creditor,  consentiente  debitore,  cum  eo  de  poena  conve- 
nire,  si  tempore  praefixo  non  solvat.  Potest  etiam  judex 
vel  legislator  poenam  taxare,  et  creditor  eam  cxigere,  quia 
volenti  vel  merenti  non  fit  injuria 

2fi.  Quia  ad  usuram  non  solum  opus  est,  ob  mutuum 
accipere,  sed  quod  acceptum  sit  amplius,  id  est  quid  ultra 
sortem,  ex  hac  particula  duae  etiam  causae  oriuntur, 
unde  amplius  accipere  sine  usura  licet;  1*  est  interesse 
interveniens,  2^  est  debitum  ejus,  quod  accipitur. 

27.  Et  quoad  interesse  quidem  1*  regula  sit,  quod 
quando  quis  mutuat,  et  ob  mutuum  incurrit  in  aliquod 
damnum,  potest  citra  usuram  et  injustitiam  totius  illius 
damni  compensationem  ultra  sortem  accipere,  modo  debi- 
tor sciat,  se  id  damnum  debere  resarcire;  quod  adjungi- 
tur,  quia  fortassis  debitor  inveniret  aliquem,  qui  sine  damni 
incursione  illi  mutuaret.  Quod  autem  haec  regula  vera 
sit,  patet  in  primis,  quia  benefaciens,  ubi  non  debet,  ser- 
vandus  est  indemnis,  ut  babetur  ex  capite  Pervenit  De 
fideijussoribus.^  Quam  vis  enim  quis  teneatur  gratis  mu- 
tuare,  non  tamen  tenetur  communiter  gratis  damnum  pati, 
et  ideo  justum  est,  ut  id  resarciatur.  Deinde  in  jjommu- 
tationibus,  ubi  servatur  aequalitas,  nulla  injustitia  commit- 
titur;  sed  in  casu,  de  quo  quaeritur,  servatur  aequalitas, 
quia  qui  mutuat  exempli  gratia  100,  pro  quibus  voluit  10 
usurae,  vel  qui  vendidit  rem,  quae  100  et  10  valebat,  non 
censendus  est  mutuare  100,  sed   100  et  10.  Ideo  si  1(X)  et 

»  Cap.  Pervenit  1  (IK,  22). 


Digitized  by  VjOOQIC 


248  Disputationes  morales. 

10  reddantiir,  nulla  est  inaequalitaS;  vel  injustitia.  Idea 
licet  fideijussori  expensis  ejus,  pro  quo  fideijussit,  acci- 
pere  ad  usuram,  ut  tempore  praefixo  sol  vat,  ut  habet  c. 
Provenit  De  fideijussoribus.  Q.uinimo  ubi  is,  pro  quo  fidei- 
jubet,  esset  solvendo  par,  nee  vellet  solvere,  quamvis  fidei- 
jussor  posset  mutuo  sine  usuris  accipere,  liceret  ei  acci- 
pere  ad  usuras,  quia  non  tenetur  pro  hujusmodi  se  astringere 
gratis  mutuanti. 

2*  regula:  quod,  ubi  per  mutuum  cessat  lucrum,  licet 
ob  lucrum  cessans  aliquid  accipere,  modo  serventur  con- 
ditiones  infra  ponendae.  Quae  regula  probatur  P  ex  cap. 
In  civitate  De  usuris,^  ubi  dicitur  licere,  pluris  vendere  ad 
tempus,  quam  ad  praesens  currat,  ubi  dubitatur,  quod 
tempore  solutionis  plus  merx  est  valitura ;  quod  quidem 
ob  id  concedi  videtur,  quia  cessat  lucrum  pecuniae  usque 
ad  tempus  detentae.  Cap.  etiam  Salubriter  Do  usuris*  con- 
ceditur  genero,  ut  fructus  possessionis  percipiat  absque 
hoc,  quod  computatur  in  sortem  ob  dotem  nondum  solu- 
tam.  In  Clementina  quoque  De  religiosis  cap.  Religiosi,* 
jubentur  religiosi  satisfacere  pro  dissuasis  legatis.  Quae 
omnia  fundari  videntur  in  hoc,  quod  licet  ob  lucrum  ces- 
sans aliquid  accipere.  Quod  licere,  ratione  ipsa  probari 
videtur;  quia  qui  non  consentienti,  nee  ad  id  obligato  dat 
impedimentum  lucri,  illud  ei  tollere  videtur;  ut  si  quis 
impediret  agrum  vel  arborem,  ne  fructificaret,  vel  impc- 
diret  quis  artificem  vel  mercatorem  iturum  ad  nundiuas^ 
non  dubium,  quin  teneretur  resarcire  illi  lucrum  cessans. 
Neque  dici  potest,  ob  id  non  licere,  quia  pecunia  non  est 
Data  fructificare;  qui^  satis  est,  quod  sit  instrumentum  in- 
dustriae,  quo  quis  lucrari  possit;  nam  qui  detinet  instru- 
mentum artifici,  quo  lucraretur.  tenetur  ei  de  lucro  ces- 
sante.  Nee  etiam  constat,  quod  mutuans  hoc  ipso,  quod 
in  mutuo  consentit,  consentit  etiam,  ut  cesset  lucrum ;  non 
enim  est  necessarium,  ut  consentiens  in  id,  quod  antece- 
dit,  consentiat  etiam  in  id,  quod  consequitur;  consentire 
enim  quis  potest  in  peccatum  et  non  in  poenam.    Artifex 

»  Cap.  6  (V,  20).  2  Cap.  5  (V,  20). 

°  Cap.  1  (V,  7.)  Sed  ti talus  inscnhiinT De  privUegiiSf  non  De  religiosis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  iisura  variisque  coutractibus.  249 

quoque  vel  iturus  ad  nnndinas  consentire  posset,  ut  domi 
reclusus  retineretur  absque  hoc,  quod  admitteret  jacturam 
lucri  cessantis.  —  Quod  ut  juste  accipiatur,  aliquot  condi- 
tiones  exiguntur  ex  parte  mutuantis,  aliae  ex  parte  mutuo 
accipientis,  aliae  ex  parte  ipsius  lucri  cessantis. 

28.  Ex  parte  quidem  mutuantis  1*  conditio  est,  ut 
malit  pecuniam  suam  retinere,  et  in  aliis  negotiis  occupare, 
quam  illam  dare  mutuo;  quia  plus  tenetur  expetere  idem 
lucrum  sine  proximi  gravamine,  quam  cum  eo.  2*  con- 
ditio est,  ut  lucrum  cessans  accipiens  non  se  ipsum 
infamet,  neque  alios  scandalizet  infirmos  vel  ignorantes, 
quia  debet  praeferre  propriam  famam  et  proximi  non  raa- 
litiosi  conscientiam  pecuniis.  Ad  quod  juvaret  coram  judice 
contractum  hujusmodi  facere;  sic  enim  obviaretur  scan- 
dalo  et  infamiae. 

29.  Ex  parte  autem  accipientis  mutuum  1*  conditio  est, 
ut  sciat  se  pro  lucro  cessante  satisfacturum,  quia  alius 
fortassis  sine  hoc  mutuaret.  2*  conditio  est,  ut  non  ita 
egeat,  quod  alius  teueatur  ei  mutuare,  et  ille  tantum  sor- 
tem  reddere  possit;  nam  si  esset  in  extrema  necessitate 
vel  quasi  extrema,  teneretur  ei  vel  donare  vel  mutuare,  ut 
reddat  solam  sortem,  si  potest 

30.  Ex  parte  autem  lucri  1*  conditio  est,  ut  vere  tan- 
tum lucrum  licitum  cesset,  quantum  accipitur;  nam  si 
lictum  esset  illud  lucrum,  vel  si  non  tantum  esset,  inju- 
stitia  committeretur.  Et  ideo  usurarii  sunt,  qui  non  po- 
tentes  vel  nolentes  alias  negotiari,  dum  mutuant  pecunias 
suas,  aliquid  ratione  lucri  cessantis  accipiunt.  Illi  etiam 
sunt  usurarii,  qui,  licet  cesset  aliquod  lucrum,  tamen  plus 
exigunt,  quam  sit  illud  lucrum  sibi  cessans;  vel  qui,  licet 
tantumdem  exigant,  non  deducunt  tamen  expensas,  quas 
in  eo  recuperando  fecerunt;  vel  qui,  eis  deductis  (quia 
lucrum  in  potentia  minus  valet,  quam  in  actu)  nihil  di- 
minuunt  de  lucro  ob  banc  potentiam,  nisi  forte  tam  pro- 
pinqua  ilia  esset,  ut  fere  habeatur  lucrum  in  manibus; 
tunc  enim  nihil  oporteret  ex  eo  deducere.  Praedicti  igi- 
tur  omnes  eo  usurarii  sunt,  quod  illud  lucrum,  quod  exi- 
gunt,   non    vere   eis    cessat,    quia   fictum   est   vel   omnino 


Digitized  by  VjOOQIC 


250  Disputationes  morales. 

vel  ex  parte.  Ideo  restituere  tenentur,  vel  totum,  si  totum 
est  fictum,  vel  partem,  si  ex  parte.  Ut  autem  sciatur 
verum  lucrum  cessans,  vel  expectari  potest,  ut  videatur, 
quid  lucrabitur  pecunia  aequalis  mutuatac,  quae  in  simi- 
libus  raercibus  occupanda  erat;  vel  si  hoc  fieri  non  possit, 
ad  arbitrium  prudentis  et  justi  mercatoris  taxari  potest, 
quid  ilia  pecunia  verosimiliter  esset  lucratura,  deductis  de- 
ducendis,  et  illud  pro  justo  haberi  debet,  sive  plus  sit, 
sive  minus,  quamre  ipsa  succederet.  2*  conditio  est  ex  parte 
lucri,  quod  lucrum  tale  cesset  ob  mutuum,  alias  non  ces- 
saturum ;  ideo  qui  propter  inscitiam  suam,  vel  negligen- 
tiam,  vel  malitiam,  vel  voluntatem  cessat  lucrari,  et  non 
ob  mutuum,  nihil  potest  recipere  ratione  lucri  cessantis ; 
et  ideo,  qui  ultra  mutuum  habet  pecunias  superfluas,  et 
quas  juxta  prudentiae  regulas  non  sit  necesse  domi  ser- 
vare,  debet  restituere,  si  quid  ratione  lucri  cessantis  acci 
pit  ab  eo,  cui  mutuavit.  3*  conditio  est,  quod  lucrum 
cessans  non  exigatur  statim,  quum  fit  mutuum;  quia  eve- 
nire  posset,  si  id  fieret,  ut  tantumdem  solveret  quis  pro 
interesse  minoris,  ac  majoris  mutui.  Contingeret  etiam, 
nihil  mutuo  accipientem  solvere  interesse,  ac  si  accepisset. 
Nam  si  quis  mutuat  exempli  causa  15,  ex  quibus  5  esset 
lucraturus,  si  ilia  5  statim  mutuans  perciperet,  mutuaret 
tantum  10,  et  pro  illis  tantum  interesse  exigeret,  ac  si  15 
mutuaret.  Si  contingeret  etiam  quod  15  esset  lucraturus, 
et  ilia  15  statim  perciperet,  mutuo  accepturus  nihil  acci- 
piens,  remaneret  obligatus  ad  15  solveudum,  ac  si  ea  mu- 
tuo accepisset. 

His  ergo  conditionibus  servatis,  licet  pro  lucre  ces- 
sante  aliquid  accipere.  In  hoc  autem  errant  mercatores, 
quod,  quum  audiunt  licere  ob  damnum  emergens  vel  lu- 
crum cessans  aliquid  ultra  sortem  accipere,  id  passim  li- 
cere putant,  nulla  conditione  observata,  quum  tamen  tarn 
multae  requirantur,  ut  vix  simul  conveniant.  Ideo  si  fieri 
posset,  salubrius  esset,  ab  hujusmodi  interesse  accipieudo 
abstinere. 

31.  Quia  autem  licet  ob  interesse  aliquid  ultra  sortem 
accipere,  ubi  conditiones  jam  dictae  serventur,  merit.o  for- 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibiis.  251 

tassis  videtur  cuidam  moderDO  doctori,  soil.  Joanni  de  Me- 
dina, quod  si  quis  absque  infainia  et  scandalo  viveret 
ex  hoc,  quod  suas  pecunias  indigentibus  mutuaret,  et  non 
ob  mutuum  vel  ob  tempus,  sed  ob  onera  pretio  aestima- 
bilia,  quae  ibi  occurruut,  moderatura  lucrum  acciperet,  li- 
cite  id  faceret.  Onera  vero  ibi  occurrentia  pretio  aesti- 
mabilia  sunt,  pecuniae  quaerere,  nuraerare,  scribere,  periculo 
mutuum  exponere,  timor  et  anxietas  justa,  quod  debitor 
non  solvat,  expensae  in  recuperatione,  victus  et  salaria 
ministrorum,  damnum  emergens  vel  lucrum  cessans;  ob 
quae  omnia  procul  dubio  pretium  reddi  potest.  Quia  si 
reipublicae  in  hoc  serviret,  vel  monti  pietatis,  juste  lucrari 
posset;  sicut  etiam  campsor  minutus  ob  similia  onera  juste 
lucratur,  etiam  ubi  pecuniam  non  mutuat,  sed  pro  alia 
commutat.  Ergo  ob  similia  onera  licebit  jam  dicto  quid 
accipere;  quia,  licet  mutuum  gratis  debeat  fieri,  non  tamen 
tenetur  quis  dicta  onera  gratis  subire ;  nam  et  judex  gratis 
judicare  debet  et  testis  testificari  et  minister  ecclesiasticus 
visitare,  non  tamen  tenentur  itineris  expeusas  et  onera  gratis 
subire  ob  munera  sua  exercenda.  Dictum  est  autem,  quod 
sine  scandalo  et  infamia  tale  munus  exerceatur;  qiria  qui, 
relictis  aliis  negotiis,  sponte  et  ex  electione  talibus  mutuis 
solum  vacant,  merito  habentur  infames  et  usurarii,  et  eis 
nullum  lucrum  cessat,  quia  nolunt  alias  licite  lucrari,  et 
solum  licitum  lucrum  cessans  est  compensandum.  Ideo 
sine  publica  potestate  non  videretur  talis  modus  vivendi 
introduci  posse. 

.32.  Ex  eodem  principio  haberi  potest,  liccre  monti 
pietatis  ab  his,  qui  mutuo  accipiunt,  pignoribus  datis,  ali- 
quid  exigere,  non  ad  capitale  mentis  augendum,  sed  ad 
alendos  ministros.  Quia  quum  tales  ministri  his,  qui  mu- 
tuo accipiunt,  serviunt,  ab  eis  alendi  sunt;  sicut  advocati 
et  medici  et  campsores,  licet  ministri  publici  sint,  ab  eis 
tamen,  quibus  inserviunt,  aluntur.  Merito  igitur  concilium 
Lateranense  sub  Leone  X.^  tale  opus  laudabile  et  merito- 


*  In  bulla  Inter  7HultipHcis  in  sess.  X.  4.  Nonas  Maji  1515  publicata, 
ubi  inter  alia  legitur:  „Ea  propria  est  usiiranira  interpretatio,  qnando 


Digitized  by  VjOOQIC 


252  Dispntationes  morales. 

rium  definit ;  ubi  non  intendit  approbare"  ipsum  gratiosum 
mutuum,  quia  de  hoc  non  erat  quaestio,  sed  probat,  quae 
in  illo  opere  interveniunt.  Ideo  non  movent,  quae  quidam 
objiciunt,  nempe  ministros  servire  eommunit&ti,  et  ideo  ab 
ea  praemiari  debere,  et  non  a  pauperibus;  quia  non  illi^ 
sed  pauperibus  serviunt.  Licet  etiam  aeque  solvant,  quo- 
rum pignora  egent  minori  opera,  atque  illi,  quorum  egent 
majori,  hoc  lit,  quia  non  potest  praecise  valor  operae^  ta- 
xari.  Ideo  si  quid  plus  minusve  justo  datur,  subintelli- 
gitur  tacita  donatio  ejus,  ad  quem  pertinet.  Licet  etiam, 
qui  plus  temporis  retinet  mutuum,  plus  solvat,  hoc  non 
lit  ratione  mutui,  sed  rafione  majoris  laboris  ministrorum 
mentis  in  conservandis  pignoribus.  Quamvis  autem,  quae 
porriguntur  ministris,  sint  quinque  pro  centenario  quotan- 
nis,  non  tamen  licet  rautuantibus  5  pro  100  ordinarie  ac- 
cipere,  quia  usura  est.  Secus  autem  habet  res  in  monte 
pietatis,  quia  ilia  5  non  pro  mutuo  redduntur,  sed  pro 
salario  ministrorum. 

33.  Secunda  causa,  quare  id,  quod  viAetur  amplius 
accipi  quam  mutuatum  foerit,  sine  usura  recipitur,  est 
quum  revera  non  est  amplius,  quia  alias  erat  debitum  ipsi 
accipienti.^ 


videlicet  ex  u$u  rei,  quae  non  germinat,  nuUo  labore,  nnllo  sumptu,  nul- 
love  pericnlo  lucrum  foetusque  conquiri  studetur.  .  .  Sacro  approbante 
concilio  declaramiis  et  definimus,  inontes  pietatis  antedictos  per  respu- 
blicas  institutos  et  auctoritate  sedis  apostolicae  hactenus  probatos  et 
confirmatos,  in  quibns  pro  eorum  impensis  et  indemnitate  aliqnid  mo- 
deratum,  ad  solas  ministrorum  impensas  et  aliarum  renim  ad  illonim 
conservationem,  ut  praefertur,  pertinentium,  pro  eorum  indemnitate  dun- 
taxaf,  ultra  sortem  absque  lucro  eorundem  montium  accipitur,  neque 
speciem  mali  praeferre,  nee  peccandi  incentivuni  praesrare,  neque  ullo 
pacto  improbari,  quinimo  meritorium  esse  ac  laudari  et  probari  debere 
tale  mutuum  et  minime  usurarium  putari.  .  .  Omnes  autem  religiosas 
et  ecclesiasticas  ac  saeculares  personas,  qui  contra  praesentis  declara- 
tionis  et  sanctionis  formam  de  caetero  praedicare  sen  disputare,  verbo 
vel  scriptis.  ausi  fuerint,  excommunicationis  latae  sententiae  poenam, 
privilegio  quocunque  non  obstante,  incurrere  volumus."  Harduini  ColL 
Cone  IX,  1773. 

-  Ms.  f.  operttm.     Ms.  II.  opum.        *  Vide  supra  pag.  247. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  coutractibus.  253 

£t  de  hoc  sit  regiila:  lieerc  mutiianti,  cui  alias  juste 
quid  debetur,  illud  debitum  ultra  sortem  exigere,  servatis 
requisitis  conditionibus.  Quarum  1*  est,  quod  illud  non 
accipiatur  ratione  mutui,  quia  gratis  ^eri  debet;  2*  quod 
vitetur  infamia  et  scandalum ;  3*  quod  alia  via  juris  non 
possit  suum  recuperare.  Quibus  servatis,  ex  eo  patet,  re- 
gulam  esse  veram,  quia  servatur  aequalitas.  Ratione  enim 
mutui  non  recipitur,  nisi  quod  mutuatum  est;  et  quod  amplius 
redditur,  jam  ab  eo  ablatum  fuerat. 

34.  Ex  quo  etiam  varii  casus,  ut  justi,  et  minime 
usurarii,  decidi  possunt. 

Primus  est :  Mutuo  centum ,  ut  ilia  solvas  ratione 
mutui,  et  insuper  alia  10  alias  debita.  Hie  non  commit- 
titur  usura,  ut  jam  probatum  est.  Non  autem  liceret  dicere: 
Mutuo  100,  ut  reddas  100  et  10  ratione  mutui;  si  tamen 
diceretur,  non  tenerer  restituere,  quia  ilia  10  sunt  mea. 
Secundus:  Licite  mutuo  haeredi,  ut  solvat  legatum  vere 
mihi  factum,  sed  in  testamento  minus  legitimo.  Tertius: 
Licite  mutuo  pacto,  quod  jures,  te  redditurum  tali  die,  vel 
quod  dabis  pignus,  quia  hie  nihil  lucror,  sed  securitatem 
mihi  debitam  exposco.  Quartus:  Licite  mutuo  hosti  in- 
justo  et  qui  me  gravavit  pacto,  quod  resarciat  gravamen 
illatum,  modo  id  faciam  sine  infamia  et  seandalo,  et  non 
ratione  mutui,  sed  debiti,  et  modo  non  sit  alia  via  juris, 
qua  mea  recuperem,  et  modo  auctoritate  principis  non  sit 
illi  hosti  juste  indictum  bellum,  ut  habetur  c.  Ab  illo.^  Sic 
etiam  licet  repressalia  facere,  ubi  certum  est,  quod  prin- 
ceps  noUet  facere  justitiam.  Et  ob  banc  causam  excu- 
santur  Judaei  vel  furantes  ab  Aegyptiis,  vel  dantes  ad 
usuram  Chananaeis,  quia  hostes  erant  et  auctoritate  Dei, 
quasi  principis,  id  faciebant.  Quintus:  Licite  mutuo  etiam 
illi,  qui  non  est  hostis,  ut  reddat  mihi,  quod  alias  debet; 
modo  scandalum  et  infamia  cesset,  et  alia  via  non  possim 
mea  habere.  Sextus:  Licite  domihus  feudi,  id  loco  pi- 
gnoris  habens,  ob  mutuum  fructus  ejus  accipere  potest, 
non  eos  computando    in  sortem,    ut  habetur  cap.  Conque- 


>  C.  Ab  illo  12.  (Cauaa  14.  q.  4) 


Digitized  by  VjOOQIC 


254  Disputationes  morales. 

stus  De  iisuris;'  quod  quidem  licet  ratione  contractus  feu- 
datarii,  cujus  natura  fit,  ut  cum  feudo  transeat  ejus  usus 
seu  fructuum  perceptio,  feudatario  interim  libero  ab  onere 
et  serviti'o;  quodsi  persolveret,  deberent  fructus  feudi  in 
sortem  computari,  sicut  universaliter  fructus  pignoris  com- 
putandi  sunt  in  sortem,  deductis  expensis  factis  in  eis  re- 
cuperandis,  nisi  forte  ratione  interesse  vel  doni  vel  poenae 
non  computentur.  Septimus  :  Licite  clericus,  habens  a  laico 
loco  pignoris  beneficium  alias  suum,  fructus  ejus  percipit  abs- 
que hoc,  quod  supputentur.  Octavus :  Habens  pro  pignore 
agrum  suum,  licite  percipit  ejus  fructus,  non  eos  in  sor- 
tem supputando,  quia  sui  sunt,  ut  habctur  De  usuris  cap.  2.^ 
Konus:  Licite  mutuo  judici  vel  alicui  potenti,  ne  injuste 
me  gravet  et  vexet;  quia  in  hoc  nihil  ultra  id,  quod  de- 
betur,  mihi  datur.  Decimus:  Licite  mutuo  rustico,  ut  colat 
agros  meos,  sicut  alias  tenetur,  quia  ad  id  se  obligavit. 

Caput  X.    Casus  usurarii,  qui  tales  ex  usurae  definitione  cognoscuntur. 

35.  Ut  ex  definitione  usurae  vidimus  casus  licitos 
et  minime  usurarjos,  quos  ad  quatuor  capita  reduximus, 
nempe  ad  donum,  poenam,  interesse  et  alias  debitum,  ita 
etiam  ex  eadem  definitione  videri  possunt  casus  illiciti  et 
usurarii  Januae  frequentiores.  Ubicumque  enim  aliquid 
ultra  sortem  accipitur,  nulla  ex  quatuor  dictis  causis  sub- 
sistente,  quae  ab  usura  contractum  excuset,  censendus  est 
usurarius.  Quod  in  exemplis  sequentibus,  mercatoribus 
Januensibus  satis  familiaribus  et  usitatis,  videre  licet. 

36.  Primum  ergo  ex  em  plum  est:  Mercator  Januae 
vel  Neapoli  mutuat  imperatori  quandoque  cum  pignore, 
quandoque  sine  eo;  eo  tamen  pacto,  ut  in  loco,  ubi  fit  mutuum, 
recipiat  usque  ad  solutionem  12  vel  14  vel  16  quotannis; 
et  eadem  proportione  lucratur  interesse,  si  non  solvitur 
8U0   tempore.     In    hoc    casu    usura   committitur,  quia  ilia, 


*  C.  Conquestus  8.  (V,  19). 
»  C.  Quoniain  '>.  (V,  19}. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisqiie  contractibus.  255 

quae  solvuntiir  ultra  sortem ,  non  donantur,  ut  supponi- 
tur,  sed  tantum  et  dantur  et  accipiuntur  ob  mutuatam 
pecuniam.  Delude  non  accipiuntur  ratione  poenae,  quia 
nulla  poena  est  statuta  a  lege  vel  conventa.  Nee  etiam 
dantur,  quod  debeantur;  quia  quamvis  dicant  Januenses^ 
ob  direptionem  suae  urbis  teneri  illis  ad  niulta  imperato- 
rem,  tamen  deberet  constare  prius,  direptionem  injuste 
fuisse  factam  et  imperatoris  culpa,  et  se  tantum  et  non 
amplius  lucrari  cum  illo,  quantum  in  direptione  amise- 
rint.  Quae  probare  vix  possunt;  nam  qui  cum  im- 
peratore  ditati  sunt  ex  his  mutuis,  parum  (ut  fertur)  in 
direptione  perdiderunt;  illi  autem,  qui  majorem  tunc  fe- 
cerunt  jacturam,  vix  commercium  habent  cum  imperatore. 

Nee  etiam  excusatur  hie  casus'  ob  interesse  lucri  ces- 
santis;  prime  quia  multi  ex  his,  qui  mutuant  principibus, 
decreverunt  alias ,  non  licite  negotiari ;  ideo  non  cessat 
illis  justum  lucrum.  Deinde  ubi  negotiarentur,  sciunt,  se 
non  tantum  lucraturos  communiter,  et  fatentur,  se  num- 
quam  daturos  esse  suas  pecunias  principibus,  nisi  longe 
plus  ab  illis  acciperent,  quam  ab  aliis  mercatoribus.  In- 
famant  praeterea  se,  et  alios  scandalizant,  praebentque  ita 
mutuantes  principibus  injustorum  bellorum  fomentum,  quae 
sine  pecuniis  non  fierent.  Ideo  non  habet  locum  lucrum 
cessans,  et  consequenter  contractus  est  usurarius. 

Secundum  exemplum  sit:  Fit  proclamatio  Lugduni 
nomine  regis  Galliae,  qua  promittuntur  3  vel  4  singulis^ 
nundinis,  10,  12  vel  16  quotannis  donanda  mutuantibus^ 
regi  100,  et  idem  fore  lucrum  de  interesse  non  soluto  sua 
tempore.  Hie  etiam  contractus  usurarius  est.  Quum  enim 
lucrum  hoc  non  sit  mercatoris  mutuantis,  nee  ratione  poe- 
nae illi  datur,  nee  ratione  interesse,  ut  in  praecedenti 
exemplo  ostensum  est,  solum  superest  dubiura,  ne  forte  a 
rege  illi  donotur,  et  a  mercatore  gratiose  accipiatur,  gra- 
tiose  quoque  regi  mutuetur.  Sed  nullum  plane  horum  est 
verisimile.  Rex  enim  mercatorem  non  cognoscit,  ut  illi 
dona  exhibeat.  Non  est  etiam  verisimile,  quod  reges  do- 
nent  per  nundinas,  ubi  usurae  solvi  soleant.  Minus  etiam 
est    verisimile,    quod    de   suo    done   velint    usuras  solvere 


Digitized  by  VjOOQIC 


256  Dispntationes  morales. 

Mercator  etiam,  si  cor  suum  consulit,  non  gratiose  inu- 
tuat  vel  acceptat ;  quia  non  mutuaret,  nisi  speraret  a  rege 
plus  lucri,  quam  ab  alio  mercatore ;  nee  regem  ita  cogno- 
8cit  vel  amat,  ut  principaliter ,  ut  ei  rem  gratam  fa- 
ciat,  illi  mutuet.  Infamat  etiam  se  mercator  ut  usurarium 
et  alios  scandalizat,  qui  eum  usurarium  merito  putant  eo 
pejorem,  quod  usuram  nomine  charitatis  et  doni  palliat. 

Tertium  ex  em  plum  est:  Mercator  nomine  depo- 
sit! dans  pecunias  suas  mereatori  spe  sive  pacto,  quod 
sibi  ipsi  reddantur  singulis  nundinis  3  vel  4  pro  centena- 
rio,  10,  12  vel  16  pro  centenario  quotannis,  et  idem  lu- 
crum solvatur  de  ipso  interesse  non  soluto.  Usura  etiam 
est  manifesta.  Nee  enim  habet  locum  debitum,  nee  poena, 
nee  donum,  nee  interesse,  nee  lucrum  cessans,  quia  non  ser- 
vantur  ejus  conditiones;  praeterea  se  ipsum  infamat  merca- 
tor, et  alios  scandalizat,  et  raavult  lucrum  ex  deposito, 
quam  ex  aliis  negotiis,  quia  illud  illis  praeeligit.  Si  quis 
tamen  pecunias  deponeret  animo,  eas  tantum  recipiendi, 
et  post  aliquid  sibi  oblatum  acceptaret,  non  ut  debitum 
civile,  sed  ut  donum,  vel  olficium  naturali  aequitati  con- 
sonum,  licite  id  faeeret. 

Quartum  ex  em  plum  est:  Aliquis  nesciens  vel  no- 
lens negotiari,  dat  suas  pecunias  mereatori  pacto,  habendi 
7  vel  8  vel  10  vel  12  ultra  sortem  seeuram.  In  quo  etiam 
nsura  sine  aliquo  pallio  committitur. 

37.  Quintum  est:  Aliquis  dat  suas  pecunias  alieui 
artifici  vel  mereatori  spe  vel  pacto,  quod  sibi  ultra  salvum 
eapitale  reddatur  medietas  vel  tertia  pars  lucri  ex  arte 
vel  negotio  provenientis 

Sextum  est:  Aliquis  dat  pecunias  suas  domino  ali- 
cujus  domus,  ut  tamdiu  ipse  domo  utatur,  quamdiu  alius 
retinebit  suas  pecunias,  domo  tamen  non  empta  sibi  et 
pecuniis  suis  eum  cautione  securac  solutionis  mutuatis. 

Septimum  exemplum  eat:  Quispiam  dat  suas  pe- 
cunias mereatori,  ut,  eis  seeuris,  sibi  reddat  singulis  nun- 
dinis lucrum,  quod  ex  cambiis  Lugduni  vel  Besansonis 
refertur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usvra  variisqne  contractibns.  257 

Octavum:  Aliquis  dat  mercatori  suas  pecunias  ad 
lacrum,  quod  ex  cambiis  succedet,  sciens  tamen  vel  cre- 
dens,  quod  mercator  non  utetur  illU  pecuniis  cambia  exer- 
cendo,  vel  non  curat,  si  in  licitis  vel  illicitis  negotiis  eas 
collocet.  Nonum  est:  Mercatores  Januenses  aliqui,  licet 
pauci,  mutuant  suas  pecunias  pacto  habendi  lucrum  cam- 
bii  Besansonis,  et  iidem  fingunt,  S.  Petrum  de  Arena  tri- 
bus  milliaribus  distantem  a  Janua  esse  Besansonem,  et  ibi 
conveniunt,  et  taxant  pro  libito  pretia  cambiorum,  et  ex- 
pediunt  litteras  fictas  taxam  contincntes,  quasi  ex  Besan- 
sone  redirent.  Decimura:  Habet  quis  merces  corruptas  et 
male  vendibiles,  quas  ut  vendat  etiam  plus,  quam  valent, 
mutuat  pecunias  pauperi  emptori,  ut  eas  a  se  sibi  emat, 
quas  mutuo  illo  dotari  asserunt  mercatores. 

Quae  omnia  exempla  usurarios  contractus  manifesto 
continent. 

38.  Undecimum:  Aliquis  mutuat  pecunias  pacto,  ut 
qui  mutuo  accipit,  alio  conti-actu  obligetur,  cedente  in  bonum 
ipsius  mutuantis,  et  gravante  ipsum  mutuo  accipientem ; 
quale  esset:  mutuo,  ut  mihi  mutues,  ut  aegrum  egentera 
cures,  ut  venias  ad  meam  officinam  vel  ad  meam  scho- 
1am  vel  ad  meum  pistrinum,  vel  ut  reddas  securas  meas 
merces,  vel  ut  sinas  tuas  a  me  securas  reddi,  vel  ut  cures, 
ut  detur  mihi  officium  vel  beneticium,  vel  ut  me  liberes  a 
justa  vexatione  vel  justa  gabella  et  tributo,  vel  ut  emas 
rem  majori  pretio,  quam  valet,  vel  ut  vendas  minori,  vel 
ut  emas  etiam  justo  pretio  minus  vendibiles  merces,^  vel 
ut  minus  justa  mercede  mihi  colas  agrum,  vel  ut  majorem 
fructum  reddas,  vel  operam  in  eo  diligentiorem  facias,  vel 
ut  colas  etiam  justa  mercede  et  convenienti  diligentia, 
modo  non  sis  obligatus.  Obligationes  enim  ad  haec  om- 
nia et  similia  vendibiles  sunt;  nam  et  operariis,  qui  haec 
curant,  pecunias  ob  id  damns.  Ideo  perinde  est,  ac  si 
pecunia  ultra  sortem  speraretur  vel  acciperetur.  Ideo  re- 
scindendae  sunt  hujusmodi  obligationes,  et  lucrum,  quod 
actu  ex  illis  comparatum  est,  restituendum,  et  officium  vel  be- 


*  Ma.  I.  addit:  imo  etiam  vendibiles. 

La  Inez,  Vot«  Tridentlna  etc.  17 


Digitized  by  VjOOQIC 


258  Disputationes  morales. 

neficium  resignandum  cum  fructibus,  demptis  expensis  et 
mercede  operis  in  officio  collocati.  Ubi  autem  lucrum  non 
est  actu  comparatum  ex  dictis  obligationibus,  ultra  earum 
rescissionem  aestimandum  esset,  quid  valeret  ilia  obligation 
sive  quanti  resarciretur  illud  gravamen ;  et  illud  est  resti- 
tuendum.  Nam  juste  fideijussor  potest  aliquid  accipere 
pro  obligatione  ilia,  qua  fideijubet. 

Ex  quibus  sequitur,  usuram  committi  a  Januensibus 
vel  aliis  mercatoribus,  qui  regi  Hispaniarum  mutuant,  ut 
obtineant  facultatem  extrahendi  pecunias  ex  Hispania; 
modo  non  illis  constet,  prohibitionem  illam  extractionis- 
injustam  esse;  quod  non  facile  constare  potest;  boni  si- 
quidem  et  sapientes  viri  illius  regni  illam  justam  censent. 


Caput  XI.    De  usura  in  camblis.    Deflnitio. 

39.  Postquam  tractavimus  de  usura  in  genere,  super- 
est  videre,  quomodo  vel  ipsa,  vel  alia  species  injustitiae 
reperiatur  in  cambiis.   Quod  ut  videatur,  considerandum  est 

1.  quid  sit  cambium, 

2.  quotuplex  sit, 

3.  quot  species  contractus  sint,  et  quae  illi  misce- 
antur, 

4.  quis  sit  cambii  finis, 

5.  qua  via  cognosci  possit,  an  sit  licitum  vel  illi- 
citum, 

6.  applicanda  est  ilia  via  ad  casus  parti culares  et 
praesertim  ad  cambium  Beaansonis  magis  familiare  Ja- 
nuensibus. 

40  Cambium  igitur  ex  proprietate  vocis  permutatio- 
nem  omnem  significat,  sive  rei  cum  re,  ut  frumenti  cum  vino^ 
sive  pecuniae  cum  pecunia,  ut  nummi  aurei  cum  argenteo ; 
nam  cambire  permutaro  est.  Ex  usu  autem,  dum  de  cam- 
biis loquimur,  applicata  est  vox  ad  solam  pecuniarum  per- 
mutationem;  praesertim  quum  differunt  pecuniae,  vel  in  mate- 
ria et  figura,  vel  in  materia  sola,  vel  in  sola  figura,  vel  saltem  in 
numero  et  loco.  Nam  ubi  pecunia  eadem  numero,  quae  acce- 
pta  est,  redditur,  et  in  eodem  loco,  mutuum  quidem  esse  potest^ 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usnra  variisque  contractibus.  259 

sed  non  cambium.  Juxta  hunc  igitur  usum  vocis^itapo- 
test  cambium  describi:  Cambium  est  permutatio  pecunia- 
rum,  materia  et  figura  seu  altero  horum  differentium  vel 
saltern  numero  et  loco. 

Differunt  autem  materia  et  figura  nummus  aureus 
et  Julius,  sola  autem  figura  aureus  regius  et  venetus ;  sola 
materia  differunt  pecunia  aurea  et  argentea  eadem  figura 
insignita,  ut  quidam  nummi  aurei  hispani  et  regalia,  quae 
vocant,  argentea;  numero  autem  et  loco  differunt  aurei 
veneti  dati  Venetiis  ab  aliis  receptis  Romae. 

Caput  XII.    Quotupiex  sit  cambium. 

41.  Duplici  autem  divisione  cambium  dividitur,  in 
purum  et  impurum  seu  mixtum,  et  in  reale  et  siccum. 

Cambium  igitur  purum  est  illud,  in  quo  sola  commu- 
tatio  pecuniarum  intervenit  absque  hoc,  quod  sit  diversi- 
tas  loci  pecuniae  datae  et  acceptae,  vel  distantia  notabi- 
lis  temporis  inter  utramque.  Et  in  hac  specie  solum  con- 
tinetur  cambium,  quod  vocant  minutum,  in  quo  monetae 
magnae  pro  parvis  commutantur,  vel  e  contrario.  Cam- 
bium vero  impurum  vel  mixtum  est  illud,  in  quo  inter- 
venit notabilis  differentia  temporis  inter  pecuniam  datam 
et  acceptam,  veluti  quum  dantur  Januae^  pecuniae  pro  aliis 
Romae  reddendis  post  mensem,  et  quum  Lugduni  aliqui- 
bus  nundinis  dantur  pecuniae,  pro  quibus  aliae  specie 
differentes  reddendae  sunt  etiam  Lugduni  pro  aliis  nun- 
dinis. Reale  autem  cambium  est,  in  quo  revera  intenditur 
et  tit  realis  pecuniarum  commutatio;  per  accidens  autem 
intervenit  temporis  mora,  si  quae^  intervenit;  et  ideo  mi- 
nutum cambium  reale  est,  quia  realis  permutatio  pecunia- 
rum ibi  intenditur  vel  fit.  Cambium  etiam  illud  est  re- 
ale, quo  ego  vel  habens  pecunias  Lugduni  et  eis  in- 
digens  Januae,  accipio  ibi  eas  a  mercatore,  et  reddo 
eas  Lugduni ;  aut,  habens  Januae  et  indigens  Lugduni,  do 
illas  Januae,  quo  Lugduni  recipiam,  et  hoc  post  tantum 
temporis,  quantum  sat  est,  ut  commode   litterae  mittantur 

*  Ma.  II.  Joanni  -  Ms.  U.  quoniam. 

17* 


Digitized  by  VjOOQIC 


260  Dispntationefr  morales. 

LLagdanaiXL  Utpumqu^  igitur  honun  cambiorum,  vel  qu© 
do  pecunias  inercatori  Jannae;  vel  quo  ab  illo  recipio, 
cambiuni  reale  est^  quia  fit  et  intenditur  realis  commut- 
tatio;  et  si  intervenit  temporis  moray  non  con«ideratur, 
sed  per  accidens  est^  quia  noo  possunt  litterae  sine  tem- 
pore mitti;  nam  si  per  angelum  absque  mora  praesentar 
rentur  Lugduni,  tieret  ibi  solutio. 

42.  Cambium  demum  siceum  est  illud,  in  quo  specie 
tenus  fit  commutatio  pecuniarum  unius  loci  cum  eis  ahe- 
rius,  revera  autem  intenditur  mutuum,  et  principaliter 
consideratur  temporis  dilatio^  quo  pecunia  occupata  deti- 
netur,  per  accidens  autem  et  ad  palliationem  mutui  diver- 
sitas  locorum.  Dicitur  autem  tale  cambium  siceum  for- 
tassis  ob  id,  quia,  ut  ramus  siccus  et  membrum  aridum 
speciem  quidem  et  apparentiam  habent  rami  et  membri 
et  non  veritatem,  ita  hoc  cambium  per  locorum  distantiam 
et  pecuniarum  hinc  inde  translationem  apparentiam  habet 
cambii,  sed  non  veritatem,  quum '  revera  sit  mutuum  palliatum. 
Et  ad  banc  speciem  puto  pertinere  cambia,  quae  de  nun- 
dinis  ad  nundinas  fiunt,  praesertim  si  in  eodem  loco  fiant 
vel  in  locis  vicinis  ejusdem  regni,  imo  etiam  distantibus, 
modo  majus  tempus  praefigatur  a  data  pecunia  ad  alte- 
rius  acceptionem,  quam  requirat  delatio  litterarum;  ob  id 
enim  tempus  lucrum  et  datur  et  accipitur,    ut  videbimus. 

Ad  banc  autem  postremam  divisionem  realis  et  sicci 
reduci  potest  divisio,  quam  quidam  faciunt  cambii  de  loco 
ad  locum,  et  de  nundinis  ad  nundinas;  cambium  enim  de 
loco  ad  locum  est  illud,  quo  pecuniae  in  diversis  locis 
existentes  commutantur,  praefixo  ad  id  tempore  conveni- 
enti  ad  hoc,  quod  litterae  mitti  possint  et  solvi;  et  hoe, 
ut  diximus,  reale  cambium  est.  Cambium  vero  de  nun- 
dinis ad  nundinas  est  lUud^  in  quo,  revera  non  habito 
principaliter  respectu  ad  locum,  dantur  pecuniae  in  qui- 
busdam  nundinis,  ut  in  aliis  recipiantur;  et  hoc,  quod  di 
ximus,  cambium  est  siceum  et  mutuum*  viride,  quia  mer- 
cator,  qui  pecunias  dat,  supputat  menses,  qui  bus  pecunias 
occupatas  habet  et  exigit  juxta  temporis  proportionem  in- 

*  Ms.  IL  ut.  *  Ms.  II.  multum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usnra  variisque  contractibug.  261 

teresse^  et  ob  id  ita  divisae  sant  nimdinae,  ut  quatuor 
totum  anniun  abeumant;  et  ita  per  totnm  annum  peconiae 
mutnatae  lucrantur. 


Caput  XIII.    Quaenam  species  contractus  sit  cambium. 

43.  Dubitari  solet^  quaenam  species  contractus  sit 
cambium.  Ad  quod  quidem  aliqui  respondent,  esse  ven- 
ditionem  vel  emptionem ;  nam  mercator,  pecunia  praesenti 
data  ex.  gr.  Januae,  videtur  emere  pecuniam  absentem 
positam  Lugduni.  Proprius  autem  et  verius  videntur  illi 
respondere,  qui  dicunt,  cambium  permutationem  esse,  non 
quamvis,  sed  monetarum;  quae  quidem  et  a  mutuo  et  a 
venditione  differt.  A  mutuo  quidem,  quia  mutuum  exten- 
ditur  ad  alias  res,  quae  usu  consumuntur,  praeter  pecuniam  •, 
mutuamus  enim  vinum,  oleum,  et  alia  hujusmodi;  cam- 
bium vero  (et  hac  voce  utimur  in  hac  materia)  sistit  in  sola 
moneta.  In  mutuo  etiam  nihil  vetat  reddi  eandem  nu- 
mero  monetam;  nam  si  accipio  a  te  mutuo  100,  possum 
(si  accidit,  ut  eis  non  utar)  eadem  tibi  numero  reddere; 
cambium  vero  diversitatem  exigit  monetae;  nee  enim  idem 
aureus  secum  cambiri  potest.  Demum  in  mutuo  fit  reddi tio 
rei  mutuatae  saepius  in  eodem  loco;  in  cambio  vero  fit 
communiter  in  loco  diverse,  praeterquam  in  cambio  mi- 
nute. A  venditione  autem  differt  cambium,  quia  in  vendi- 
tione proprie  alterum  extremum  est  raerx,  in  cambio  utrum- 
que  est  pecunia.  Quod  autem  cambium  permutatio  sit 
pecuniarum  et  non  venditio,  constat  prime  ex  ejus  definitione, 
quae  est  commutatio  pecuniarum.  Constat  deinde,  quia  qua 
ratione  pecunia,  quae  Januae  datur,  earn  Lugduni  emeret, 
[sic],  ea  ratione  ilia  emeretur,  ut  ita  idem  venderetur  et  eme- 
retur;  sic  ut  idem  esset  mercator  et  venditor  respectu  ejus- 
dem  mercis.  Praeterea  merx  non  dicitur  pro  merce  vendi,  sed 
commutari,  ut  equus  commutatur  bove.  Ergo  eadem  ratione 
non  venditur  pecunia  pro  pecunia,  sed  commutatur;  prae- 
sertim  quia  pecunia,  ut  sic,  pretium  et  valor  aliarum  rerum 
est,  et  ideo  ipsa  proprie  non  appretiatur;  sicut  nee  albedo 
proprie  alba  est,  neque  valor  valet.    Dicitur  autem  proprie, 


Digitized  by  VjOOQIC 


262  Bisputationes  morales. 

quia  si  pecunia  vel  ob  legem  vel  ob  consuetudinem  vel 
periculum  deposita  esset,  tunc  vendi  posset,  quia  ut  merx 
et  res  quaedam  tunc  consideraretur.  Quod  non  habet  lo- 
cum in  cambiis,  quia  mercator  considerat  valorem  mone- 
tarum,  quas  commutat,  etiam  qua  monetae  sunt  et  ex 
lege  valent.  Est  igitur  proprie  loquendo  cambium  species 
commutationis.  Quod  clarius  videtur  in  cambio  minuto; 
nam  quum  verum  et  reale  cambium  sit,  non  dicitur  tamen 
campsor  emere  vel  vendere  monetam  pro  moneta,  sed  com- 
mutare.  Ultra  permutation  em  autem  intervenit  in  cambio 
contractus  locationis.  Nam  campsor  suas  et  ministrorum 
operas  locat,  et  ab  eis,  quibus  servit,  illarum  mercedem 
accipit.  Potest  etiam  intervenire  venditio ;  nam  si  occur- 
rit  aliquod  interess^  propter  cambium,  potest  illud  campsor 
vendere.  Potest  etiam  intervenire  donatio  vel  illius,  quod 
dicitur  ultra  justum  pretium,  vel  illius,  quod  minus  justo 
offertur.  Demum  in  cambio  impure,  ubi  intervenit  expec- 
tatio  temporis,  intervenit  tacitum  mutuum ;  quia,  quum  de 
ratione  commutationis  sit,  ut  statim  fiat  traditio,  quando 
ego  commute  praesentem  pecuniam  pro  absente  mihi  post 
tres  menses  tradenda,  est  perinde,  ac  si  mihi  statim  trade- 
retur,  ut  fit  in  cambio  minuto,  et  ego  illam  demum  ad 
tres  menses  mutuarem. 


Caput  XIY.    De  fine  cambli. 

44.  Finis  quidem  immediatus  cambii  et  campsoriae 
artis  est,  servire  rerum  commutationi  vel  oeconomicae  et 
politicae  vel  lucrativae.  Servit  autem  minutum  cambium 
huic  commutationi  prime  quidem,  dando  minutam  pecu- 
niam pro  magna.  Quod  commodum  afFert,  ut  parva  pe- 
cunia minutas  merces  comparemus.  Nam  si  haberemus 
tantum  magnam,  vel  opus  esset  illam  scindere,  vel  cum 
venditore  illam  in  communi  possidere,  vel  si  per  nos  ipsos 
vellemus  alia  via  quaerere  minutam  monetam  fortassis  dum 
quaereremus,  venderentur  merces^  nee  possemus  illas  habere. 
Servit  praeterea  minutum  cambium  dando  pecuniam  ma- 
gnam pro  minuta.     Quod  utile  est  ad  iter  agendum,  quia 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibua.  263 

commodius  portatur  et  servatur  et  expenditur.  Tertio  ser 
vit  minutum  cambium  dando  peregrinis  monetam  usualem 
pro  moneta  suae  patriae,  in  loco  carapsoris  non  valente. 
Quarto  servit  dando  peregrinaturis  monetam  regionis,  ad 
quam  pergunt,  pro  moneta  suae  patriae.  Cambium  vero 
reale,  quod  est  de  loco  ad  locum,  servit  etiam  ad  itinera 
facienda.  Aut  enim  campsor  mihi  hie  carenti  pecunia, 
et  Lugduni  habenti,  pro  ea  Lugduni  dat  hie  praesentem 
pecuniam,  et  tunc  mihi  servit,  ac  si  virtute  iret  Lugdu- 
num  et  aflferret  mihi  pecuniam  meam;  imo  meliorem  pro 
ea  daret,  quia  hie  xisualem.  Si  autem  ego  hie  habens  pe- 
cunias,  do  illas  campsori,  ut  reddat  illas  Lugduni,  perinde 
mihi  servit,  ac  si  virtute  illas  ferret  Lugdunum  suo  periculo  et 
expensis.  Non  est  autem  parvum  servitium  juvare  commuta- 
tionem,  quae  ab  itinerantibus  fit.  Nam  utile  est  valde  rei- 
publicae  iter  agere  et  alienas  regiones  adire.  Ita  enim 
fiunt  negotia,  et  commercia  humana  conciliantur,  et  in  pace 
retinentur  principes,  congregantur  concilia  et  capitula,  qui- 
bus  religio  fovetur,  addiscuntur  et  docentur  scientiae  et 
artes,  habentur  consulta  et  sententiae  sapientium,  quibus 
lites  finiuntur,  visuntur  loca  pia  religionis  etc. 

45.  Ultra  dictum  autem  cambii  finem,  qui  est  permu- 
tationis  commoditati  servire,  habet  alium  finem  remotio- 
rem,  nempe  lucrum.  Ob  id  enim  quis  cambiis  vacat.  Nam 
ut  oeconomia  finem  habet  comparare  domui  necessaria 
vel  commoda,  politica  autem  eommoda  vel  necessaria  ci- 
vitati,  ita  negotiatio  lucrativa  habet  pro  tine  lucrum,  sive 
negotietur  circa  merces,  ut  ars  mercatorum,  sive  circa  ipsas 
pecunias,  ut  ars  campsoria.  Ex  quo  fit,  ut  negotiatio  oeco- 
nomica  et  politica  honesta  suo  genere  sit,  quia  habet  finem 
honestum,  necessaria  scilicet  et  commoda  vitae  comparare, 
quod  honestum  et  rationi  congruum  est.  Lucrativa  autem  ars, 
sive  circa  merces  sive  circa  pecunias  versetur,  turpis  est,  quia 
habet  pro  fine  lucrum;  quod  quidem  ita  nude  acceptum  turpe 
est,  quia  non  servit  rationi,  quae  non  lucra,  sed  necessi- 
tatem  et  commoditatem  sectari  jubet,  sed  cupiditati.  Nee 
tamen,  quia  turpis  sit  lucrativa  ars,  ideo  est  ex  se  illicita; 
quia  licet  finis  suns  honestatem  in  sua  ratione  non  inclu- 


Digitized  by  VjOOQIC 


264  Disputationes  morales. 

dat,  non  tamen  ei  repugnat  honestas.  Ut  enim  liomo  nu- 
dus  turpis  est^  cui  tamen  non  repugnat  bonestas,  quia  in- 
dui  potest,  ita  velle  ditari  et  lucrari,  nude  sumptum,  e»t 
turpe,  sed  non  repugnat  ei  honestas,  quia  indui  potest 
alio  honesto  ulteriore  fine;  quod  fit  quum  mercator  vel 
campsor  vult  exercere  artem  suam^  ut  lucretur,  vult  autem 
lucrari,  non  ibi  sistens  et  statuens  ultimum  finem  (hoc  enim 
eeset  mortale  peccatum  et  insipientia,  quia  non  est  sapientis 
aggredi  infinitam  viam  sive  infinitae  cupiditati  veJle  satis- 
facere),  sed  talis  lucrari  vult,  ut  se  et  suos  alat,  et  pau- 
peres  et  rempublicam  juvet,  et  omnia  haec  vult  ob  aeternam 
salutera,  sciens  nihil  prodesfee  homini,  si  universum  mun- 
dum  lucretur,  animae  vero  suae  detrimentum  patiatur. 
Ideo  ars  licita  est,  qUamvis  turpis  sit.  Sicut  etiam,  si  quis 
negotiaretur  vendens  plus  justo  fructus  Suae  posscssionis, 
son  ad  lucrum,  sed  ad  sustentationem,  non  ageret  turpitei*, 
et  tamen  illicite  ageret;  sic*  juste  negotiari  ad  lucrum 
licitum  est  simul  et  turpe  et  sordidum.  Sordidius  autem 
est  negotiari  erga  pecunias,  quod  est  campsoris,  quam  eiiga 
merces,  quod  est  mercatoris,  sicut  ars,  quae  frena  et  sellas 
facit,  inferior  est  equestri. 

Caput  XV.    Quemodo  cognosoi  possit,  an  cambium  licitum  sit,  necne. 

46.  Ut  videatur,  an  aliquod  cambium  liceat  necne, 
considerandum  est,  dupliciter  intelligi  posse,  quod  cambium 
sit  licitum,  nempe  simpliciter  et  ex  genere. 

Ut  ergo  cambium  simpliciter  liceat,  opus  est,  ut  tarn 
ex  genere,  quam  ex  omnibus  circumstantiis  licitum  sit; 
quia  bonum  est  ex  integra  causa,  malum  vero  ex  quovis 
particulari  defectu.  Opus  igitur  est,  ut  ei,  qui  dat  pecu- 
nias, non  sit  prohibitum  cambium  exercere,  ut  clerico  vcl 
religiose;  et  qui  accipit,  non  sit  nimis  egens,  vel  male 
pecuniis  usurus  ex.  gr.  in  lusibus,  bellis  injustis,  usuris  et  si- 
milibus.  Similiter  est  opus,  ut  tempus  et  locus  sacer,  in 
quibus  non  licet  hujusmodi  negotia  exercere,  observentur;* 
opus  etiam  est,  ut  modus  caveatur  mains  cambium  exer- 
cendi,  qualis  est  mendacia  et  perjuria  et  fraudes  immiscere. 

*  3l8.  n.  «tcw^  "  Observeniur  deest  in  Ms.  11. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisqne  contractibus.  266 

Finis  deinde  bonus  esse  debet,  hoc  est,  non  lucrum  ex 
mutuo,  sed  ob  servitium;  non  lucrum,  quasi  bonum  sum- 
mum  intentum^  vel  alio  non  directum,  sed  potius,  ut  dic- 
tum est,  intentum  ad  se  et  sues  et  pauperes  alendum  et 
ad  servitium  publicum.  Et  haec  quidem  requiruntur,  ut 
ex  circumstantiis  cambium  licitum  reddatur. 

47.  Ut  autem  secundum  substantiam  et  genus  suum  li- 
citum sit,  sufiiciunt  et  exiguntur  tres  conditiones. 

Prima  conditio  est,  ut  re  ipsa  et  intent! one  interve- 
niat  commutatio  pecuniarum.  Si  enim  haec  non  adest, 
non  est  revera  cambium,  et  idcirco  nee  est  cambium  lici- 
tum nee  illicitum.  Quod  quidem  ex  definitione  cambii 
satis  constat;  est  enim  cambium  permutatio  pecuniarum, 
et  ideo,  ea  non  existente,  cambium  esse  non  potest.  Ex 
hac  conditione  videtur  non  esse  cambium,  sed  usura  cam- 
bii nomine  palliata,  ea  quae  crebro  fit  a  mercatoribus 
Januae  sequent!  modo.  Mercator  aliquis  pauper,  qui  nul- 
las  pecunias  habet  Lugduni  vel  Besansone,  nullasque 
sperat  habere  nee  earvim  creditum,  egens  Januae  pecuniis 
adit  mercatorem  divitem,  a  quo  accipit  pecunias  nomine 
cambii  Besansonis.  Et  quia  Besansone  nullas  habet  pecu- 
nias, nee  habet  ibi,  qui  suas  litteras  acceptet  vel  recogno- 
scat,  rogat  eundem  mercatorem,  a  quo  pecunias  accipit, 
ut  actor  suorum  negotiorum  litteras  acceptet.  Hie  clarum 
est,  non  esse  cambium;  quia  mercator,  qui  pecunias  dat, 
non  permutat  n«c  intendit  permutare  suas  pecunias  Ja- 
nuenses  cum  suis,  quas  habet  Besansone ;  mercator  etiam, 
qui  accipit  pecunias,  nihil  habet  Besansone,  quod  commu- 
tet,  sed  solum  pro  forma  vult,  ut  suae  litterae  Besansone 
acceptentur;  quod  perinde  est,  ac  si  vellet  habere  Besan- 
sone tideijussorem  de  accepto  mutuo,  imo  non  fideijus- 
I  sorem,  sed  ejus  umbram,  quia  revera  mercator,  qui  dedit 
illi  pecunias,  vel  illi  credidit  vel  ab  eo  fideijussorem  ac- 
cepit.  Sed  praedicta  fixmt,  ut  nomine  cambii  pallietur 
usurarium  mutuum ;  quia  perinde  est,  ac^  si  mercator  dans 
pecunias,  diceret:  Mutuo  tibi  pecunias  meas  hoc  pacto,.  ut 
illas  reddas  et  insuper  tantum  usurae,  quantum  lucri  red- 
dit  cambium  Besansonis. 


Digitized  by  VjOOQIC 


266  Disputatioues  morales. 

Secunda  conditio  est,  ut  nihil  intendatur  vel  acci- 
piatur  ratione  expectationis  vel  impliciti  mutui.  Quae 
conditio  non  habet  locum  in  minuto  cambio,  ubi  non  est 
mora  vel  implicitum  mutuum,  sed  in  aliis,  quae  fiunt  vel 
de  loco  ad  locum  vel  de  nundinis  ad  nundinas,  in  quibus 
et  expectatio  et  implicitum  mutuum  inveniuntur.  Quod 
autem  haec  conditio  necessaria  sit  ex  eo  patet,  quia  non 
servata  ea,  usura  committitur;  ut  ex  usurae  definitione  patet, 
qua  describitur,  esse  lucrum  principaliter  intentum  ex  mu- 
tuo  sen  expectatione  solutionis. 

Tertia  conditio  est,  ut  justum  interesse  et  servitium 
vendibile,  quod  in  cambio  intervenit,  justo  pretio  pen- 
sentur.  Dicitur  autem  servitium  vendibile,  ut  excluda- 
tur  mutuum ,  quod  licet  servitium  magnum  proximi  sit 
et  saepe  etiam  majus,  quam  eleemosyna  juvat,  non  ta- 
men  est  servitium  vendibile,  sed  gratis  exhibendum  et 
nihil  inde  sperandum.  Quod  vero  haec  conditio  necessa- 
ria sit,  ex  eo  patet,  quia  ubi  interesse  vel  servitium  plus 
vel  minus  justo  compensantur,  licet  non  committatur  ex 
hoc  usura,  committitur  tamen  injustitia. 

48.  Quod  autem  hae  tres  conditiones,  quae  probatae 
sunt  necessariae,  sint  etiam  sufficientes,  ut  cambium  ex  se 
licitum  sit,  patet;  quia  ut  contractus  ex  se  licitus  sit,  sat 
est,  quod  servetur  forma  et  justitia;  quibus  servatis  non 
potest  contractus  esse  illicitus.  Si  autem  servatur  prima 
conditio,  servatur  forma  contractus,  ad  quod  sat  est,  quod 
sit  et  intendatur  commutatio  pecuniarum.  Si  servatur  se- 
cunda conditio,  excluditur  una  species  injustitiae;  nam 
usura  injustitia  est,  quia  tollit  proximo  suum.  Si  autem 
servatur  tertia  conditio,  excluduntur  aliae  injustitiae  species. 
Et  ita  per  primam  conditionem  statuitur  forma  contractus, 
per  duas  sequentes  ejus  justitia;  et  ita  tres  illae  suffici- 
unt,  ut  contractus  cambii  ex  se  licitus  sit. 


Caput  XVI.    Applioatio  methodi  dictae  ad  genera  cambiorum  varia. 

49.  Superest  jam,  ut  juxta  banc  methodum  communi- 
ores  modes  cambiorum  discutiamus,  ut  videatur,  an  liceant 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  he  usura  variisque  contractibus.  267 

necne.  Et  prius  videbimus  modos,  qui  communitur  ha- 
bcDtur  justi,  deinde  eos,  qui  censentur  communiter  injusti, 
demum  eos,  qui  in  dubio  sunt. 

Primus  ergo  modus  cambii  liciti  est  cambium 
minutum,  in  quo  servantur  1*  et  3*  conditio  ex  jam  dic- 
tis;  nam  2*  (ut  diximus)  non  habet  in  eo  locum.  Licet 
ergo  ex  se  cambium  minutum,  quando  in  eo  intenditur  et 
fit  vera  commutatio  pecuniarum,  vel  majoris  pro  minori 
vel  usualis  pro  non  usual!,  et  e  contrario;  quando  etiam 
pro  servitio,  quod  exhibet,  et  interesse,  si  quod  occurrit, 
justum  pretium  accipitur.  Servitium  autem,  quod  exhibet 
ad  minutum  campsor,  est,  laborare  per  se  et  per  ministros, 
quaerendo,  servando,  expendendo,  ut  habeat  varia  pecuni- 
arum  genera,  et  cognoscendis  et  probandis  vacando,  et  ad 
id  officinam  et  domum  conducendo.  Accidere  etiam  po- 
test interesse,  quia  moneta,  quam  dat,  fortassis  melior  est 
ad  deaurandum,  portatu  facilior,  commodior  ad  expenden- 
dum,  in  pluribus  locis  valens,  diutius  perseveratura  in  va- 
lore  vel  in  eo  forte  augenda.  Pro  hujusmodi  ergo  et  ser- 
vitio et  interesse  licet  campsori  justum  pretium  accipere. 
Est  autem  justum  pretium,  vel  quod  communiter  sine 
fraude  et  violentia  currit,  vel  quod  taxatur  a  bono  et  in 
hac  arte  peri  to  viro.  Et  campsor  quidem,  quia  expendit 
in  domo  et  ministris  et  laborat,  ut  serviat,  potest  pro  ser- 
vitio et  interesse  exigere  pretium.  Noncampsor  autem,  quia 
ab  his  expensis  et  labore  est  liber,  potest  quidem  ratione 
interesse,  quia  scilicet  meliorem  monetam  dat,  aliquid  juxta 
consuetudinem  dari  solitum  accipere ;  non  tamen  ratione 
servitii,  nisi  forte  notabilem  pperam  exhibu^rit  in  nume- 
rando ;  et  tunc  non  debet  tantum  accipere,  ut  campsor  ex 
officio,  qui  ultra  operam  habet  officinam,  ministros  etc. 
Vitiari  autem  potest  hoc  cambium  multis  modis,  utpote 
falsam  vel  non  usualem  vel  detonsam  et  minoris  ponderis 
monetam  dando,  et  meliorem  accipiendo,  vel  plus  justo 
pretio  extorquendo  etc. 

50.  Secundus  modus  licitus  est  cambium  reale  per 
litteras,  quo  ego  accipio  hie  pecunias,  quas  alibi  solve,  et 
insuper  certum  quid  pro  centenario,  prout  convenimus;  de 


Digitized  by  VjOOQIC 


208  Dispntatioiies  morales. 

qno  litterae  conficiuntur,  ut  solutio  fiat  eis  praesentatis. 
Quod  licitum  est,  qnum  et  sit  et  intendatar  pecuniarum 
commutatio  et  nihil  intendatur  vel  accipiatur  ab  eo,  qui  dat 
pecuniam  prius,  ob  expectationem,  ut  sibi  solvatur,  et  quon- 
iam  pro  interesse  et  servitio  justum  pretium  datur.  Quia 
autem  in  hoc  cambio  majores  expensae  interveniunt  ma- 
joraquepericula^etpersonae  qualitas  excedere  solet  [sic]  et  in- 
teresse majus  occurrere,  merito  justum  pretium  raajus  est, 
qmarn  illud  cambii  rainuti.  Est  autem  etiam  hie  justum 
pretium,  quod  sine  fraude  et  violentia  communiter  currit, 
Tel  qupd  a  bono  et  perito  viro  juxta  exigentiam  servitii 
vendibilis  taxatur.  Ad  quod  opus  est  respicere  distantiam 
locorum  et  differentiam  valoris  monetae  datae  et  accipien- 
dae;  non  autem  distantiam  temporis,  nisi  forte  ad  lucrum 
cessans  compensandum.  Ideo  suspecti  videri  possunt  certi 
mercatores,  qui  in  his  cambiis  de  loco  ad  locum  ultra  tem- 
pus,  quod  praescripserunt  ad  hoc,  quod  commode  possint  mitti 
litterae  ad  locum  solutionis,  (quod  merito  est  eo  majus, 
quo  locus  est  distantior),  taxaverunt  etiam  aliud  tempus 
a  die  praesentationis  litterarum  usque  ad  diem  solutionis, 
et  hoc  eo  majus  esse  voluerunt,  quo  locus  est  distantior. 
Quod  eo  factum  videtur,  ut  plus  mercatores  detineant  apud 
se  pecunias  et  illis  lucrentur;  quia,  sive  sit  locus  longin- 
quus  sive  propinquus,  postquam  illuc  pervenerunt  litterae, 
sat  est  tautum  temporis  sumere,  ut  solutio  fieri  commode 
possit.  Et  ideo  mercatores  Bomae,  sive  e  longinquo  ve- 
niant  litterae  sive  e  propinquo,  decimo  die  ab  eis  prae- 
sentatis  solent  (si  memini)  facere  solutionem.  Licet  autem 
praedictus  abusus  corrigi  pojsset,  non  damnarem  tamen  eos, 
qui,  illo  durante,  bona  fide  sine  respectu  ad  tempus  sol- 
vunt  in  termino  a  majoribus  praefixo.  Vitiari  autem  pos- 
set hie  modus  intendendo  pretium  illud  accipere  non  ob 
servitium  vel  interesse,  sed  ob  dilationem  a  tempore  datae 
a  se  pecuniae  usque  ad  tempus  recipiendae.  Vitiaretur 
etiam,  si  fraude  vel  vi  vel  iniqua  taxatione  interveniento 
plus  vel  minus,  quam  exigat  servitium  vel  interesse,  recipiatur. 
51.  Tertius  modus  etiam  licitus  et  realis  est  ille, 
quo  ex    gr.  ego,    habens  hie  pecunias,    do  illas    campsori, 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  Taiiis^e  contractibas.  269 

ut  mihi  reddat  alibi^  ubi  eis  indigeo^  dando  etiam  ei  juxta 
pactum  aliquid  pro  ceutenai'io^  intervenientibus  etiam  lit- 
teris,  ut  fiat  solutio.  Hie  modus  licitus  est^  sicut  praece- 
dens^  si  non  vitintur  iniquo  pretio;  est  etiam  remotus  ab 
usura,  quia  ego,  qui  in  hoc  casu  prior  do  pecuniam,  nihil 
ob  banc  anticipationem  a  mercatore  accipio,  sed  potius 
illi  aliquid  do,  ut  pecuniam  datam  alibi  mihi  reddat.  In 
modo  autem  praecedenti,  quia  campsor  prior  dat  pecuniam, 
poterat  intervenire  usura,  si  ob  hoc  solum  aliquid  accipe- 
retur,  et  non  ob  servitiiim  vel  interesse. 

Si  quis  autem  quaerat,  an  hoc  3^  vel  2^  modo  liceat 
lucrari  etiam  noncampsori,  dicendum  videtur,  quod  si 
illud  lucrum  accipitur  ob  compensationem  interesse,  quod 
inde  incurrit,  vel  melioris  monetae,  quam  ipse  dat,  licite 
id  lucrum  accipitur.  Et  ideo  fortassis  licebit  etiam  non- 
mercatori  danti  pecunias  in  Italia,  accipere  aliquid  plus 
in  Hispania,  quia  moneta  Hispaniae,  ubi  etiam  caetera  sint 
paria,  aliquid  minus  valet,  quia  inde  non  potest  libere 
extrahi  ob  regium  edictum.  Au  autem  ultra  interesse  et 
majorem  valorem  suae  monetae  liceat  noncampsori  aliquid 
accipere,  putant  aliqui  quod  non,  quia  in  eo  servitio  exhi- 
bendo  non  facit  expensas  nee  operas  collocat,  ut  campsor,  imo 
fortassis  id  est  sibi  commodum,  ideo  non  debet  vendi  pro- 
ximo. Sed  fortassis  dici  potest,  licere  etiam  huie  aliquid 
pro  hoc  servitio  accipere,  licet  non  tantum  ut  campsori; 
nee  requiritur,  ut  opus  aliquod  sit  mercede  dignum,  quod 
peculiares  exigat  expensas;  sed  satis  est,  quod  proximo 
utilitatem  exhibeat,  quae  pretio  emi  possit. 


Caput  XVII.    Genera  camblonim  llllclta. 

52.  Ut  praeeedentes  modi  communiter  habentur 
justi,  ita  hi,  qui  jam  sequentur,    merito    habentur   injusti. 

Et  primus  modus  injustus  est,  quum  in  loco,  in 
quo  accipitur  pecunia  cambii  nomine,  in  eodem  et  reddi- 
tur  post  aliquam  moram  temporis,  aliquid  etiam  ultra  sor- 
tem  addendo.     Cujus  rei  exempla,  quamvis  supra  sparsim 


Digitized  by  VjOOQIC 


270  Dispntationes  morales. 

posita  sint^  quia  mutua  potius  sunt;  quam  cambia,  taincu 
hie  denuo  colligentur,  quia  nomine  cambiorum  palliantur. 

Primum  ergo  exemplum  est:  Mercator  egenti  mutuat 
pecunias  pacto,  quod  post  certum  tempus  eas  reddat,  et 
insuper  lucrum ,  quod  succedet  eo  tempore  ex  cambiis 
Lugduni  vel  Besansone.  Hie  manifesta  usura  est,  si  re- 
vera  non  interveniat  ex  hoc  mutuo  tantum  lucri  cessantis, 
servatis  ejus  conditionibus,  quantum  est  lucrum  cambio- 
rum. Nee  excusatur  per  hoc,  quod  ajunt,  cambia  quando- 
que  nihil  lucrari ;  quia  hoc  rarissimum  est,  et,  ut  cpmmit- 
tatur  usura,  sat  est,  quod  frequentius  lucrentur;  nam  obli- 
gatio  ad  solvendum,  quod  lucrantur  cambia,  eis  frequentius 
lucrantibus,  onus  quoddam  est  pdcunia  aestimabile,  et  ideo 
id  exigere  pro  mutuo  -usura  est.  A  qua  etiam  non  ex- 
cusantur  dicentes,  se  hoe  ex  caritate  facere;  si  enim,  ut 
ajunt,  darent  pecunias,  expeditis  litteris,  oporteret  eum, 
qui  accipit,  gravari  in  expensis,  quae  dantur  ministris  et 
in  cambiorum  vectigalibus;  a  quibus  hoc  modo  excusan- 
tur ;  sed  hi  non  vident,  praestare  has  expensas  facere,  quam 
violare  Dei  praeceptum  usuram  committendo.  Si  vero 
quaerunt,  quare  hoc  sit  usura,  et  non  cambium  reale  facere, 
manifesta  est  responsio:  Quod  in  cambio  est  aliquod  ser- 
vitium  mercede  dignum,  ideo  aliquid  ultra  sortem  licet 
accipere;  in  mutuo  autem,  secluso  interesse,  nihil  est  non 
gratiose  donandum,  et  ideo  nil  accipiendum  ultra  sortem. 
Libet  jam  dictis  adjungere,  ultra  usuram  committi  in  hoc 
casu  injustitiam;  quia  mercator  mutuans  non  solet  omnes 
expensas  remittere  mutuo  acpipienti,  sed  partem;  et  ita 
pars  reliqua  injuste  accipitur,  quia  deberet  esse  merces 
servitii  cambii,  quod  nullum  hie  intervenit;  ideo  qui  non 
laborat,  injuste  manducat. 

Secundum  exemplum  est:  Mercator  mutuans  egenti 
fictas  litteras  expedit  ad  fictum  Lugdunum,  hoc  est  ad 
S.  Petrum  de  Arena,  ubi  convenientes  mercatores  tempore, 
quo  alii  conveniunt  Lugduni,  taxant  fere  pro  libitu  lucrum 
illius  ficti  cambii,  de  quo  denuo  fictas  litteras  faciunt. 
Juxta  quarum  tenorem,  qui  mutuo  accepit,  solvere  debet 
et  sortem  et  usuram.      Hie  etiam  usura   est    manifesta    et 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  nsura  variisque  contractibas.  271 

injustitia,  si  non  est  tantiim  lucrum  cessans;  imo  ubi  hoc 
asset,  in  illis  fictionibus  perniciosum  mendacium  existit, 
quia  quantum  ex  se  est,  isti  tollunt  fidem  mercatoribus, 
qua  ablata,  pereunt  humana  negotia  et  commercia. 

Tertium  exemplum  est:  M creator  egenti  pecuiiias  dat 
et  conficiuntur  verae  litterae  pro  Besansone,  sed  quae  sci- 
untur  non  debere  acceptari,  sed  insolutae  remitti  cum  fide 
lucri  currentis  cambiorum,  ut  id  ultra  sortem  reddat,  qui 
mutuo  accepit.  Hie  etiam  est  usura  et  hypocrisis  inuti- 
lium  litterarum. 

Quartum  exemplum:  Mercator  datis  pecuniis  egenti^ 
et  qui  non  habet  creditum  Besansone,  facit,  ut  suus  ibi 
oeconomus  acceptet  litteras  missas  ab  eo,  qui  pecunias. 
accepit,  facto  pacto  reddendi  lucrum  cambiorum.  Hie 
etiam  est  usura,  et  solo  nomine  cambium,  quia  nemo  cora- 
mutat  suas'  pecunias  cum  aliis  etiam  suis. 

Quintum  exemplum  est:  Quispiam  dat  egenti  pecu- 
niam  pacto,  post  certum  tempus  recipiendi  illam  summam 
in  alia  specie  monetae,  vel  certo  vel  probabiliter  plus  va- 
litura.  Hie,  secluso  interesse,  etiam  est  usura,  quia  am- 
plius  recipitur  ob  mutuum.  Secus  autem  res  se  haberet,^ 
si  gratiose  oflferretur,  et  acceptaretur  melior  moneta.  Si 
autem  dubium  esset  et  in  aequilibrio,  an  plus  vel  minua 
valitura  esset  recipienda  moneta,  quae  data  citra  usuram 
reciperetur,  sicut  etiam  ubi  dubium  esset  an  recipienda^  mo- 
neta valitura  esset  100,  an  vero  120,  liceret  ab  initio  pa- 
cisci  quid  certum  inter  utrumque  valorem,  nempe  100  et 
10,  quod  ex  2.  casu  cap.  Naviganti  De  usuris^  patet. 

Sextum :  Quispiam  dat  hie  et  in  his  nundinis  100^ 
ui  in  sequentibus  nundinis  habeat  100  et  4.  —  Septimum 
exemplum:  Quispiam  dat  hie  100,  ut  in  eodem  loco  recipiat 
unum  pro  uno  mense,  duo  pro  duobus,  tria  pro  tribus,  et 
sic  de  consequentibus.  In  his  quoque  casibus  usura  manifesta 
est.  —  Octavum :  Dat  quispiam  Florentiae  10  libras  grosso- 
rum,  sive  100  aureos,  ut  intra  mensem  reddantur  Florentiae, 
pretio  currenti  Venetiis  post  10  dies  contractus,  sic  sin- 
gulis mensibus  renovato  contractu.     Venetiis  autem   com- 

*  Et  in  —  recipieiulu  desunt  in  Ms.  II.      '  Est  cap.  19  (V,  19). 


Digitized  by  VjOOQIC 


272  Dispatanones  morales. 

muniter  plus  valent  10  librae  grossorum,  quam  Florentiae. 
Ideo  etiam  hie  usura  est,  et  non  cambium,  quia  lucrum 
ultra  sortem  in  eodem  loco  redditur. 

53.  Secundus  modus  etiam  manifeste  illicitus 
cambiorum  est,  quando  intervenit  quidem  differentia  lo- 
coTum  pecuniae  datae  et  acceptae,  intervenit  etiam  di- 
stantia  temporis,  sed  extraordinarie  praefixa  in  fraudem 
usurariam.  Cujus  modi  exempla,  etiam  Januensibus  usi- 
tata,  subjiciemus. 

Primum  ergo  exemplum  sit:  Quum  mercatores  quater 
in  anno,  juxta  quatuor  nundinas  totum  annum  absumentes, 
cambire  soleant,  quater  scilicet  in  annum  data  pecunia  et 
expeditis  litteris,  et  quater  recuperata,  aliqui  semel  tantura 
dantes  pecunias,  et  expedientes  litteras  duarum  vel  trium 
vel  quatuor  vel  plurium  nundinarum,  lucrum  accipiunt  de 
pecuniis  per  dictas  nundinas  semel  relictis;  quern  modum 
negotiandi  mercatores  Itali  vocant  „Cavalcar  fiere'*,  Hispani 
vero  „Atravesar  ferias."  Hie  igitur  intervenit  usura  vel 
alia  etiam  injustitiae  species.  Usura  quidem,  quia  quum 
lucrum  primarum  nundinarum  respondeat  servitio  cambii, 
cujus  est  merces,  reliquarum  nundinarum  lucra  pro  mu- 
tuo  et  dilatione  temporis  solum  dantur.  Vel  si  non  dan- 
tur  ratione  temporis  vel  servitii,  quia  unicum  tantum  in- 
tervenit, et  duplo  vel  triplo  vel  quadruple  pretio  solvitur 
pro  numero  nundinarum,  manifesta  injustitia  committitur; 
est  enim  ac  si  quis  vellet  locare  operam  unius  diei  pro 
pretio  laboris  quatriduaui.  Quae  omnia  intelliguntur,  si 
dans  pecunias  ex  hoc  non  incurreret  tantum  interesse, 
quantum  lucri  provenit  ex  cambiis  aliarum  nundinarum, 
quae  primas  sequuntur.  Nam  si  incurreret  exempli  gralia 
damnum  vel  lucrum  cessans  15  aureorum,  et  totidem  lu- 
crarentur  tres  primam  sequentes  nundinae,  lieeret  exigere 
20  pro  pecuniis  datis  ad  4  nundinas,  5  tantum  ratione 
cambii  et  15  ratione  interesse. 

Secundum  exemplum  sit :  Quum  sit  praefixum  certum 
tempus,  intra  quod  mercatores  bonae  famae  solent  litteras 
ad  instantes  nundinas  expedire,  aliqui  avidiores  tempus 
dandi  pecunias  anticipant,  ut  quo  plus  ab  accipiente  detinen- 


Digitized  by  VjOOQIC 


L  De  usura  variisque  contractibus.  273 

tur,  plus  lucri  reddat.^  Idcirco  quidam  missuri  pecuniae  Mes- 
sanam  vel  Consentiam,  ut  sericum  vel  emant  vel  solvant, 
dant  pecuniae  suas  illuc  deferendas  per  6  vel  8  menses, 
antequam  dari  soleant  ordinarie.  In  quo  absque  dubio 
usuram  committunt,  quia  per  totum  illud  tempus  antici- 
patum  censetur  pecunia  mutuat;a  et  ob  id  lucrum  recipi, 
si  non  ostenditur  lucrum  cessans,  quod  compenset  vel 
damnum 

Tertium  exeraplum  est  eorum,  qui  ex  eadem  lucri  avi- 
ditate  tempus  ordinarie  praefixum  prorogant  et  postponunt; 
ut  faciunt  illi,  qui  videntes,  esse  minus  temporis  a  data 
pecunia  usque  ad  eam  recuperandam  in  nundinis,  quae 
voc£^nt  apparitionis,  quam  in  aliis  nundinis,  ideo,  ne  pa- 
rum  ex  parvo  tempore  lucrentur,  nolunt  dare  pecunias 
suas  usque  ad  nundinas  apparitionis  solum,  sed  etiam  us- 
que ad  sequentes.  In  idem  redit,  quod  alii  faciunt,  qui 
quum  consueto  et  debito  reputato  modo  pecunias  suas  mi- 
serint  Lugdunum,  tempore  eas  recuperandi  et  Jauuam  re- 
mittendi,  nolunt  recuperare  vel  remittere,  sed  ibidem  eas 
dant  ad  alias  nundinas  ad  lucrum,  quod  refundent  cam- 
bia.  In  quo  usuram  committunt,  quia  quum  secundo  dant 
pecunias  Lugduni,  non  cambiunt,  sed  mutuant,  et  usura 
^st,  secundum  lucrum  accipere. 

Caput  XVIII.    Genera  dubia  oambiorum.    Divisio. 

54.  Post  modes  cambii  manifeste  licitos  et  clare  illi- 
■citos,  superebt,  ut  eos,  de  quibus  dubium  et  controversia 
est,  pertractemus.  Hi  autem  sunt,  qui  quamvis  sint  de 
loco  ad  locum,  mora  ordinaria  interveniente  inter  datam 
pecuniam  et  acceptam,  (ut  solet  esse  in  cambiis  realibus 
per  litteras,  quae  licita  ostensa  sunt),  tamen  videtur  in  eis 
considerari  potius  temporis  mora,  quam  loci  distantia  et 
in  ea  interveniens  servitium.  Et  ideo  merito  de  usura 
sunt  suspecti.  Et  quia  horum  varia  exempla  sunt,  et  inter 
•ea  magis  usitatum  cambium  Lugduni  sen  Besansonis, 
de  eo  prius  tractabimus,  quia  ejus  visa  vel  justitia  vel 
iniquitate  facile  erit  alios  casus  controversos  decidere. 

De  hoc  ergo  1®  videbimus,  quomodo  fit, 

L  a  i  n  e  z  ,  Vota  Tridentina  etc.  18 


Digitized  by  VjOOQIC 


274  Disputationes  morales. 

2^  an  liceat, 

3^  an  expediat,  si  licet, 

4®  an  si  non  licet,  corrigi  possit,  ita  ut  liceat,  et 
qua  via. 

Caput  XIX. 
Quomodo  flat  oambium  Besansonis,  quod  illioitum  esse  probatur. 

55.  Quoad  primum  igitur  feruiit,  nundinas  Lugdu- 
nenses  olim  celebrari  solitas  Januae,  illucque  confluere 
solitos  Germanos,  qui  afferebant  massulas  auri  ponderis 
8  uneiarum,  ut  illis  merces  suas  emerent.  Hae  igitur  auri 
massulae  marchae  vocabantur,  fortasse,  quod  aliquo  cha- 
ractere  vel  signo  justi  ponderis  insignitae  essent.  Translatis 
igitur  his  nundinis  in  Lugdunum,  cambium  Lugdunense 
hoc  modo  fiebat:  Quum  mercator,  cui  in  nundinis  marcha 
auri  solvenda  erat,  et  ante  nundinas  egebat,  adibat  mer- 
catorem  habentem  pecunias  et  commutabat  marcham  auri 
sibi  solvendam,  pro  pecunia  numerata  juxta  quod  inter 
eos  conveniebat ;  nam  pretium  non  erat  fixum,  sed  daban- 
tur  pro  marcha,  quae  65  scuta  Lugduni  valebat,  61  vel 
62  vel  63,  prout  inter  se  mercatores  conveniebant.  Mar- 
cha etiam  Lugduni  recepta  et  alio  remissa  varium  pretium 
reddebat,  nempe  61, 62  vel  63  etc.,  quod  communiter  pretium 
excedit,  cum  quo  marcha  erat  prius  empta  sive  commu- 
tata.  Atque  hoc  quidem  modo  fit  cambium  Lugduni.  Non 
ita  pridem  tamen  ob  dissensiones  Januensium  et  regi& 
Galliarum,  recesserunt  a  commercio  Lugdunensium  et  trans- 
tulerunt  cambiorum  negotia  ad  Besansonem  Burgundiae  ci- 
vitatem.  In  qua  tamen  non  nundinae  sunt,  nee  magna 
commercia,  ut  fiunt  Lugduni ;  sed  solum  mercatores  Ja- 
nuenses  ibi  in  cambiis  negotiantur;  qui  etiam  non  com- 
morantur  Besansone,  ut  faciebant  Lugduni,  sed  solum  tem- 
pore nundinarum  et  solutionis  sues  juvenes  et  negotiorum 
factores  illuc  mittunt,  intra  paucos  dies  reversuros. 

56.  Fit  igitur  modo  sequenti  cambium  Besansonis, 
do  quo  est  controversia:  Mercator,  habiturus  pecunias  in 
proximis  nundinis  Besansonis  et  ante  eis  indigens,  adit 
alium  mercatorem  pecunias   habentem,   et   commutat  cum 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  nsura  variisque  contractibus.  275 

eo  scuta  marehae  ibi  solvenda  tempore  nundinarum  pro- 
ximarum  pro  numerata  pecxinia,  prout  inter  se  conveniunt : 
quo  pacto  et  pretio  facto,  mercator  accipiens  pecunias, 
conficit  litteras,  quibus  jub'^t  scuta  marehae,  de  quibus 
est  conventum,  Besansone  solvi  tempore  nundinarum  pro- 
ximarum.  Mercator  etiam  dans  pecuniam  conficit  litteras, 
quibus  jubet  suo  oeconomo,  ut  dicta  scuta  marehae  recu- 
peret, et  ad  se  remittal  Januam,  vel  alio,  prout  sibi  vide- 
bitur  magis  expedire.  Besansone  autem  rare  vel  num- 
quam  fit  solutio  in  numerata  pecunia,  sed  tantum  fiunt 
schedulae  seu  litterae,  ut  Januae  vel  alibi  fiat  realis  so- 
lutio et  in  numerato. 

Ut  autem  quae  in  genere  dicta  sunt,  de  hoc  Besan- 
sonis  cambio  particulari  exemplo  intelligantur,  sciendum, 
scutum  marehae,  quod  Besansone  solvitur,  non  esse  rea- 
lem  aliquam  monetam  usualem,  sed  valere  44  solidos  Pa- 
risienses,  hoc  est  sdlidum  unum,  sive  10  quatrinos  minus, 
quam  valeat  scutum  solare ;  sicut  etiam  libra  non  est  una 
moneta  extans,  sed  valet  20  solidos  Italicos.  Quum  igitur 
scutum  solare  valeat  Januae  70  solidos  Januenses,  et  scu- 
tum marehae  valeat  Besansone  68  vel  circa,  solet  commu- 
tari,  seu  ut  alii  vocant,  vendi  pro  65  vel  66  yel  67,  prout 
convenit  inter  ipsos  mercatores.  Et  ut  hoc  pretium,  pro 
quo  commutatur  scutum  marehae,  non  est  fixum,  ita  etiam 
id,  quod  pro  scuto  marehae  redditur,  quando  fit  ejus,  jam 
Besansone  soluti,  remissio,  non  est  quid  fixum,  sed  varium ; 
licet  communiter  sit  plus  quam  prime  datum  fuerit  pro 
scuto  marehae.  Nam  si  ex.  gr.  mercator  dedit  66  solidos^ 
Januae  pro  scuto  marehae,  habebit  67  vel  plus  ex  dicto 
marehae  scuto. 

57.  De*  hoc  igitur  cambio  ad  modum  dictum  cele- 
brate, juxta  pretium  currens  et  pro  proximis  nundinis  et 
cum  expeditione  litterarum  est  jam  controversum ,  an 
liceat  necne.  Et  quamvis  aliqui  moderni  doctores  de 
hoc  haesitent,  et  rem  velut  dubiam  relinquant,  mihi  tamen 

*  Ms.  11  addit*  Eoinmws. 

'^  In  altero  codice  incipit  hoc  loco  caput  XX.,  ita  ut  nostrum  XX. 
illic  computetnr  XXL  et  ita  porro. 

18* 


Digitized  by  VjOOQIC 


276  Dispntationes  morales. 

videtur  minime  licere  eo  modo,  quo  communiter  lit.  Quod 
variis  rationibus  persuaderi  potest  non  protervo.  Adjunxi 
autem,  eo  modo,  quo  communiter  fit,  quia  dari  posset  mo- 
dus, quo  liceret,  de  quo  postea  videbimus. 

Quod  autem,  ut  communiter  fit,  non  liceat,  ex  eo  patet, 
quia  quum  ad  justitiam  cambii  tres  conditiones  requirantur, 
nempe,  quod  re  et  intentione  fiat  commutatio  pecuniarum, 
quod  non  habeatur  ratio  temporis  vel  expectationis,  et 
quod  pretium  sit  justum,  cambium  Besansonis  in  quavis 
harum  trium  conditionum  claudicare  videtur. 

58,  Nam  quoad  primam  conditionem,  ea  non  vi- 
detur plane  servari.  Saepe  enim  accidit,  ut,  qui  pecunias 
accipit  Januae,  non  habeat  nee  habiturus  sit  pecunias  Be- 
sansone.  Ideo  curat,  ut  vel  ipse  mercator  mutuans  vel 
alius  Besansone  acceptet  suas  litteras.  Quo  casu  clarum 
est,  quod  non  fit  nee  intenditur  realis  permutatio  pecuni- 
arum.  Nam  si  mercator,  qui  dedit  pecuniam  Januae,  ac- 
ceptet litteras  pecuniam  accipientis,  clarum  est,  quod  idem 
non  commutat  suas  pecunias  cum  suis.  Si  autem  alius 
mercator  acceptat  litteras,  quum  illi,  cujus  litteras  acceptat, 
non  tradat  pecuniam,  non  fiet  etiam  realis  commutatio; 
quia  ad  illam  requiritur,  quod  sint  duo  extrema,  quae 
commutentur,  hoc  est,  pecunia  Januensis  et  pecunia  Be- 
sansonis; quam  hie,  ut  dicimus,  non  habet.  Dato  etiam, 
quod  revera  mercator  accipiens  pecunias,  haberet  vel  ha- 
biturus esset  jus  ad  scuta  marchae  Besansone,  adhuc  non 
fieret  realis  commutatio;  et  hoc,  quia,  ut  dictum  est,  non 
fit  Besansone  realis  solutio  in  numerato,  sed  tantum  dantur 
litterae.  Causa  autem,  quare  non  fiat  solutio  in  numerato, 
est,  quia  domini  Januenses  statu erunt,  ut,  si  quis  exigeret 
solutionem  in  numerato  Besansone',  teneretur  dare  debitori 
20  dierum  spatium,  quo  mitteret  Januam,  et  inde  pecu- 
niam exportaret.  Ex  quo  fit,  ut  mercatores  non  exigant 
solutionem  in  numerato,  no  dictis  20  diebus  eorum  pecu- 
nia otiosa  et  sine  lucro  sit.  Quum  igitur  Besansone  non 
correspondeat  communiter  realis  uumeratio  monetae,  se- 
quitur,  non  servari  primam  conditionem.  Neque  valet,  si 
quis  respondeat,  tandem  mercatorem,  qui  Januae  dedit  pe- 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  277 

cuniam,  pecuniam  etiam  Januae  recipere,  quoniam  scuta 
marchae  Januae  solvenda  remittuntur  ex  Besansone:  non 
valet,  inquam,  haec  solutio,  quia  inter  pecuniam  datam 
Janiiae  et  ibidem  susceptam  non  intervenit  cambium,  quia 
in  eodem  loco  non  fit  cambium  monetae  cum  alia  ejusdem 
speciei.  Et  idcirco  hie  intervenire  dicunt  duo  cambia, 
alterum  quum  moneta  data  Januae  permutatur  cum  scutis 
marchae  Besansone,  alterum  vero,  quo  scuta  marchae  Be- 
sansone permutantur  cum  moneta  recipienda  Januae.  Et 
in  utroque  horum  alterum  tantum  extremum  est  realis 
moneta,  nempe  ilia,  quae  vel  datur  vel  recipitur  Januae; 
alterum  autem  extremum  non  est  realis  moneta,  sed  jus 
potius  ad  eam  Januae  vel  alibi  recipiendam;  quod  jus 
saepe,  dum  fieri  dicitur  commutatio,  hoc  est,  dum  pecu- 
niae primae  accipiuntur  Januae,  nondum  est  partum,  quia 
mercator,  qui  pecunias  accipit,  nondum  est  dominus  illius 
juris,  sed  futurus  est  tempore  nundinarum;  et  ideo  ante- 
quam  sit  dominus,  nihil  potest  cum  illo  jure  permutare. 
Ideo,  quia  dans  pecunias  Januae,  non  intendit  habere 
rudes  polizas  Besansone,  sed  potius  pecuniam,  quam  dedit 
Januae,  etiam  cum  lucre  ibidem  recipere,  potius  intervenit 
et  intenditur  hie  lucrum  ex  mutuo,  quam  realis  permu- 
tatio  pecuniarum. 

59.  Unde  etiam  deficit  huic  cambio  secunda  con- 
ditio, quia  pro  temporis  dilatione  et  expectatione  solutio- 
nis lucrum  intenditur  et  suscipitur,  et  non  pro  servitio  vel 
obsequio  vendibili,   quod  in  hoc  cambio  intervenit. 

Quod  ut  clare  intelligatur,  supponendum  prime,  in  hoc 
differre  cambium  Besansonis,  atque  adeo  omnia  cambia,  quae 
de  nundinis  ad  nundinas  fiunt,  a  cambiis  realibus,  quae 
fiunt  de  loco  ad  locum,  quod  in  cambiis  realibus  id  tem- 
poris tantum  praefigitur  a  data  pecunia  in  uno  loco  ad 
recipiendam  in  alio,  quod  commode  sufficit  ad  hoc,  quod 
litterae  commode  ab  uno  in  alium  locum  mittantur,  et 
praesententur  ;  in  cambiis  vero,  quae  fiunt  de  nundinis  ad 
nundinas,  longe  plus  temporis  statuitur,  quam  requiratur 
ad  litteras  commode  ferendas.  Nam,  ut  de  cambio  Besan- 
sonis loquamur,  quum  sufficiant  20  dies  ad  hoc,  quod  quis 


Digitized  by  VjOOQIC 


278  Disputatioues  morales. 

ex  Janua  illuc  eat  et  redeat  (tantum  enim  temporis  prae- 
figunt  mercatores  ei,  qui  debet  solvere  in  numerato,  ut 
jam  diximus),  in  cambiis,  quae  modo  fiunt,  longe  plus 
statuitur,  quia  in  4  cambiis  et  eorumdem  4  remissionibua 
insumuntur  12  menses,  et  tamen,  ut  dictum  est,  tres  suf- 
ficerent.  Secundo  supponendum  est,  quod  mercator,  qui 
pecuniam  numeratam  cum  scutis  marchae  commutat,  eo 
minus  pecuniae  pro  quovis  scuto  marchae  numerat  regu- 
lariter,  quo  majus  tempus  interest  inter  data m  a  se  Januae 
pecuniam  et  receptam  ab  eodem  ibidem  post  cambiorum 
remissionem ;  eo  etiam  plus  pecuniae  tradit  regulariter,  quo 
minus  temporis  est  a  data  ad  accipiendam  pecuniam;  ita 
ut,  quo  plus  temporis  detinetur  ab  accipiente  pecuniam,  eo 
plus  dans  lucretur,  et  quo  minus,  minus.  Dixi  autem  re- 
gulariter, quia  accidere  potest  ob  penuriam  pecuniae  nu- 
meratae,  vel  ob  copiam  eorum,  qui  ilia  indigent,  ut  licet 
parum  sit  temporis  a  data  ad  accipiendam  pecuniam,  parva 
tamen  pecunia  comparetur  marchae  scutum,  et  ita  multum 
lucretur  parvo  tempore.  Tertio  supponendum  est,  quod 
in  cambio  Besansonis  regulariter  interveniat  plus  lucri  pe- 
cuniam danti,  quo  plus  temporis  ea  ab  accipiente  detinetur, 
et  minus,  quo  minus,  etiam  si  non  interveniat  tantum  in- 
teresse  damni  emergcntis  vel  lucri  cessantis;  quia  etiam 
hi,  qui  hujusmodi  interesse  non  incurrunt,  exigunt  nihilo- 
minus  dictum  lucrum  pro  cambiis.  Addidi  autem  hoc  de 
interesse,  quia  ubi  illud  intervenit,  quamvis  non  interve- 
niret  cambium,  sed  solum  mutuum,  liceret  tantumdem 
accipere. 

His  igitur  suppositis,  quae  vera  esse  mercatores  fa- 
tentur  ex  eorum  experientia  quotidiana,  probatur  jam,  in 
cambio  Besansonis  non  servari  secundam  conditionem,  sed 
haberi  principaliter  respectum  ad  tempus  et  expectationem 
solutionis. 

Primo  ideo  quia  secundum  doctores  et  sapientiores  et 
meliores  mercatores  non  licet  vel  simul  pro  pluribus  nun- 
dinis  ad  cambium  dare,  vel  anticipare  praeter  solitum 
tempus  dandi  pecunias  ad  nundinas,  vel  prorogare  termi- 
num  et  pecuniam  pro  proximis  nundinis  datam  relinquere 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  279 

pro  sequentibus.  Ideo,  inquam,  ista  non  licent,  quia  pro 
longiori  tempore,  quo  detinetur  data  pecunia,  plus  lucri 
«xigitur.  Quum  igitur  idem  eveniat  in  cambio  Besanso- 
nis,  ut  ex  secunda  suppositione  patet,  sequitur  ex  hac  parte 
«8fie  illicitum,  et  illi  seeundam  conditionem  deesse. 

60.  Secundo  idem  probatur,  quia  si  in  cambio  reali 
de  loco  ad  locum  plus  temporis  praefigeretur,  quam  sta- 
tutum  est,  et  conveuiret  ad  commode  praesentandas  litte- 
ras,  et  hoc  tieret,  ut  ratione  prolixioris  temporis  plus  lucri 
obveniret,  manifeste  illicitum  esset  tale  cambium  et  vitiata 
esset  in  eo  secunda  conditio.  Quum  igitur  in  cambio  Be- 
sansonis  id  eveniat,  ut  ex,  prima  suppositione  probatur, 
patet,  id  illicitum  esse,  illique  deesse  seeundam  conditio- 
nem, et  in  fraudem  usurariam  hujusmodi  cambia  esse  in- 
venta.  Cui  rei  attestantur  fide  digni,  qui  tradunt,  in  Hi- 
spaniis  Ferdinandum  regem  cognominatum  Catholicum  se- 
vere animadvertisse  in  usurarios,  qui  ut  mulctam  fugerent, 
ubi  primum  mutuabant  ad  usuram  de  nundinis  ad  nun- 
dinas,  palliare  coeperunt  hujusmodi  mutua  nomine  cambi- 
orum  de  nundinis  ad  nundinas. 

Neque  satisfit  dictis  argumentis  respondendb  plus  lucri 
obvenire  in  prolixiori  tempore,  non  ratione  temporis  vel 
expectationis,  sed  quia  ita  currit  cambium;  quia  quaeren- 
dum  est  ab  his,  qui  ita  respondent,  quare  ita  currat  cam- 
bium, ut  minoris  constet  scutum  marchae  tardius  solven- 
dum,  quam  quod  cito  solvendum  est.  Et  si  mercatores 
consulere  conscientias  proprias  voluerint  et  se  ipsos  mi- 
nime  decipere,  respondebunt,  se,  quum  ab  eis  petuntur 
pecuniae,  statim  apud  se  supputare,  quantum  temporis  ea- 
rumdem  realis  solutio  difi'eratur,  et  quo  plus  reperitur,  plus 
se  v^lle  lucrari. 

Secundo  non  satisfaciunt  respondentes,  ideo  minori 
pretio  emi  vel  commutari  scutum  marchae  tardius  solven- 
dum, quam  quod  cito  solvitur,  quia,  quum  scutum  marchae 
secundum  eos  vendatur,  ubi  plus  distat  ejus  solutio,  plures 
invoniuntur  venditores,  et  ideo  scuta  ilia  minus  valent, 
quia  viliori  emitur  merx  copiosa  et  quae  a  pluribus  vendi- 
*ur,  quam  rara  et  quae   a    paucis;    haec,   inquam,    solutio 


Digitized  by  VjOOQIC 


280  Disputationes  morales. 

parum  est  solida;  P  quia,  licet  sint  plures  venditores  illo  tem- 
pore distante  a  solutione,  quam  tempore  illi  proximo,  sunt 
etiam  plures  emptores;  quia  sicut  qui  accipit  pecuniam^ 
vult  illam  tempestive  accipere,  ut  habeat  tempus  solveudi, 
ita  etiam  qui  dat  pecuniam,  vult  illam  tempestive  dare^ 
quia  plus  inde  lucratur;  et  ita,  sicut  plures  venditores  sunt 
scutorum  marchae  et  plura  scuta  vendenda,  ita  etiam  plu- 
res sunt  emptores  et  plures  pecuniae,  quibus  in  numerato 
emantur.  2^  deficit  haec  solutio,  quia  copia  venditorum, 
quae  solet  vilem  facere  mercem,  est  ilia,  qua  res  venditur 
in  numerato,  et  non  anticipata  solutione,  vel  ad  tempus; 
pretium  enim  rei  est,  quod  valet  in  numerato,  et  non  ad 
tempus,  vel  anticipata  solutione.  Quum  igitur  scuta  mar- 
chae vendantur  pro  solutione  anticipata,  quia  ante  recipi- 
untur  pecuniae,  quam  tradantur,  fit  ut  copia  venditorum 
non  ea  viliora  reddat.  3"  consulat  quivis  mercator  con- 
scientiam  suam  et  videbit,  quod  ubi  unus  tantum  esset 
Januae,  qui  venderet,  unus  item,  qui  emeret,  ubi  etiam 
aequalis  esset  copia  scutorum  marchae  in  vendente  et  pe- 
cuniae numeratae  in  emente,  adhuc  eraens  eo  vilius  vel- 
Jet  vendere  scutum  marchae,  quo  tardius  sibi  esset  remit- 
tendum.  Ergo  ex  dilatione  provenit  haec  diversitas,  et  non 
ex  copia  venditorum. 

Ex  quibus  etiam  liquet  non  stare  eorum  responsionem,. 
qui  dicunt,  ideo  plus  accipi  lucri  ab  eo,  cujus  pecunia 
diutius  detiuetur,  quia  talis  campsor  locat  operas  suas  ei^ 
cui  dat  pecuniam,  et  plus  valet  eadera  opera,  quo  plures 
sunt  locatores  et  pauciores  locantes.  Quod  evenire  ajunt 
eo  plus,  quo  magis  distat  pecuniae  datae  solutio.  Haec 
igitur  responsio  eodem  modo,  quo  praecedens,  impugnatur. 
Nam  sicut,  quando  plus  distat  solutio,  plures  sunt  locato- 
res, ita  et  plures  locantes,  et  copia  locantium  operas,  quas 
in  numerato  solvunt,  auget  operarum  pretium,  non  autem  co- 
pia eorum,  qui  solvunt  post  certum  tempus;  quales  sunt  hi^ 
qui  pecuniam  accipiunt;  nam  scuta  marchae  post  tempus  red- 
dunt,  et  non  in  numerato.  Licet  etiam  unus  tantum  esset 
locans,  et  unus  locator,  adhuc  hie  eo  plus  locaret  operam 
suam,  quo  tardior  futura  esset  solutio. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I    De  usara  variisqne  contractibas.  231 

Neque  bene  illi  respondent,  qui  hoc  ajunt  evenire  non 
ratione  temporis  vel  expectationis,  sed,  quia  merx,  qua 
non  possumus  statim  uti,  qualis  est  ilia,  quae  post  certum 
tempus  consignatur  vel  tardius  venditnr,  minus  valet,  quam 
ea,  quae  statim  traditur  et  statim  distrahi  potest,  et  per 
earn  lucrum  acquiri :  ita  etiam,  quia  scuta  marcliae  non 
statim  traduntur,  minus  valent,  et  eo  minus,  quo  tardius 
tradenda  sunt.  Sed  peccat  haec  solutio,  quia  pecunia  non 
est  merx,  et,  secluso  interesse,  ut  hie  loquimur,  tantum 
valent  100  aurei  certo  in  futurum  solvendi,  quantum  100 
praesentes,  quia  sine  aliquibus  expensis  iiunt  tandem  prae- 
sentes  per  solam  expectationem.  Secus  autem  habet  res 
in  absentibus  raercibus,  quae  sine  expensis  non  fiunt  prae- 
sentes. 

Constat  igitur  ex  jam  dictis,  respici  ad  tempus  et 
expectationem  in  cambio  Besansonis,  et  ideo  illicitum  et 
usurarium  esse. 

Quod  ex  eo  demum  probatur,  quia  lucrum,  quod  ac- 
cipitur,  non  accipitur  ob  interesse,  ut  ex  tertia  suppositi- 
one  accepimus,  nee  propter  obsequium  vel  servitium,  ut 
probabimus.  Ergo  ob  solam  expectationem  id  accipitur. 
Quod  autem  non  accipiatur  ob  servitium  ex  eo  patet,  quia 
imminente  de  proximo  solutione,  mercatores,  qui  dant  pe- 
cunias,  saepe  fere  nihil  lucrantur,  quum  tamen  ibi  interve- 
niat  obsequium  idem,  quod  intervcnit  ubi  differtur  solutio. 
Patet  etiam  hoc  ex  intentione  ipsa  mercatorum.  Nam  ille, 
qui  accipit  pecunias,  si  dat  lucrum  campsori,  non  intendit 
ob  id  illud  dare,  quod  serviat  sibi,  virtute  ferendo  pe- 
cunias e  Besansone  in  Januam;  quia  Besansone  nullas 
habet  pecunias,  quas  inde  Januam  cum  periculo  et  expen- 
sis asportet;  sed  solum  dantur  ibi  litterae,  quae  sine  pe- 
riculo et  paucissimis  expensis  a  cursoribus  portantur.  Ideo 
intentio  vel  sola  vel  praecipua  est,  ob  expectationem  so- 
lutionis mutuatae  pecuniae  lucrum  dare  vel  accipere;  quod 
usurarium  est. 

61.  Demum  deest  tertia  conditio  cambii  Besansonis. 
Non  enim  exigitur  justum  pretium,  sed  iniquum,  commu- 
niter  pro  hoc  cambio. 


Digitized  by  VjOOQIC 


282  Disputationes  morales. 

Quod  ut  intelligatur,  sciendum  est,  quod  quum  merca- 
tor  dat  Januae  pecunias^  ut  sibi  Besansone  reddantur  scuta 
marchae,  pretium,  pro  quo  coram utantur  scuta  marchae, 
taxatur  a  mercatore  dante  pecunias,  et  ab  eo,  qui  accipit. 
Nam  qui  dat,  respicit,  an  sint  multi,  qui  propter  bella  vel 
negotia  vel  alias  occurrentes  expeusas  indigeant  numerata 
pecunia;  et  quo  plures  sunt  hujusmodi  et  plus  temporis 
est  difFerenda  solutio,  eo  minus  pecuniae  dat  pro  quovis 
scuto  marchae.  Quo  autem  minor  est  copia  egentium  pe- 
cuniis  vel  citius  futura  est  solutio,  eo  plus  dat  pro  scuto 
marchae;  sed,  ut  dictum  est,  pretium  hoc  taxatur  a  dante 
et  accipiente.  Besansone  autem,  postquam  est  facta  so- 
lutio scutorum  marchae  per  scripturam  (nam  in  numerato, 
ut  dictum  est,  non  fit),  facta  ergo  solutione,  ut  remittant 
mercatores  scuta  marchae  Januam,  convenientes  simul  ta- 
xant,  quantum  numeratae  pecuniae  debeat  Januae  solvi 
pro  quovis  marchae  scuto.  Et  in  hac  taxatione  illi,  qui 
habent  scuta  marchae,  si  vident  alicui  imminere  fidei  jac- 
turam,  si  ea  non  acclpiat,  vel  si  vident  alicui  principi 
imminere  necessitatem  expeusarum  ob  bella  vel  aedificia 
vel  nuptias,  taxant  fere  pro  libito  valorem  illorum  scuto- 
rum, ita  ut  debitori  nimis  pro  quovis  sit  Januae  .vel  alibi 
solvendum. 

Ex  quo  patere  incipit,  quod  dictum  est,  pretium  esse 
injustum;  primo  quia  quum  homines  cupidi  sint,  in 
propria  causa  judices  nee  respiciunt,  quid  aequitas  velit 
sed  ad  quid  compellat  necessitas  egentis,  et  quantum  pos- 
sunt  lucrari  volunt.  Est  enim  usurarius,  teste  Basilio, 
„caupo  humanarum  calamitatum."  Deinde  testatur  expe- 
rientia  eos,  qui  hujusmodi  solum  cambiis  vacant,  ditiores 
evadere,  quam  vacantes  mercimoniis;  et  tamen  mercatores 
plus  industriae  et  laboris  et  periculi  et  expensarum  ha- 
bent, quam  campsores.  Quum  igitur  mercatores  juste  lu- 
crentur,  de  bonis  enim  loquimur,  campsores  ultra  justum 
lucrabuntur.  Demum  si  bene  res  inspiciatur,  lucrum  cam- 
bii,  ut  diximus,  redditur  non  mutuo,  quod  gratis  est  prae- 
standum,  neque  interesse,  quod  hie  non  intervenire  sup- 
ponimus,  sed  obsequio,  quo  campsor  dans  pecuniam  Januae 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  288 

ibi  egenti  pro  pecunia,  quam  habet  Besansone,  perinde 
illi  servit,  ac  si  virtute  illi  aflferret  pecuniam  ex  Besansone 
usque  ad  Januam.  Ob  quod  servitium  solent  campsores 
conducere  domos  in  aliis  locis  et  ibi  ministros  continuos 
habere.  Quandoque  etiam  accidit,  ut  cum  periculo  et 
expensis  transportent  pecunias  ex  uno  loco  in  alium,  ut 
ubique  possint  habere  paratam  pecuniam  ad  solvendum  in 
numerate,  quum  est  opus.  Ob  quae  omnia  justum  cen- 
setur  lucrum,  quod  illis  datur.  Sed  haec  fere  omnia  ces- 
sant  in  carabio  Besansonis.  Nam  non  portantur  pecuniae, 
sed  litterae  sine  periculis  et  fere  sine  expensis ;  non  habent 
ibi  ministros  continuos,  ut  habebant  Lugduni;  non  fit  ibi 
realis  solutio,  ut  fiebat  Lugduni  propter  merces,  quae  ibi 
venduntur;  non  servit  etiam  hoc  cambium  mercibus,  ut 
serviebat  cambium  Lugduni,  nisi  forte  eo  modo,  quo  mu- 
tuum  servit.  Et  ideo  revera  longe  cambium  Besansonis 
injustius  est  illo  Lugduni,  quia  idem  lucratur,  et  minus 
servit  minoribusque  expensis  merumque  pallium  videtur 
usurarii  mutui. 

Committitur  etiam  in  eo  saepe  alia  injustitia,  quod 
saepe  ejus  lucrum  solvit  ille,  cui  nullum  ex  hoc  cambio  prae- 
statur  obsequium.  Nam  si  quis  e.  g.  dat  Januae  pecunias 
carapsori,  quo  illas  reddat  in  Hispania,  vel  accipit  ab  eo 
in  Hispania  reddendas,  quum  possent  mitti  litterae  recta 
via  in  Hispaniam  et  ibi  fieri  solutio,  campsores  non  id 
faciunt,  sed  mittunt  Besansonem,  ut  ibi  solvatur  cambium 
et  inde  alio  novo  cambio  mittunt  in  Hispaniam;  quum 
tamen  ille  homo  nihil  negotii  habeat  Besansone,  ac  per 
hoc  nullum  ei  obsequium  fiat,  si  suae  pecuniae  illuc  mit- 
tantur,  quum  tamen  solvat,  perinde  ac  si  obsequium  inde 
recipiat.  Quod  etiam  evenit  illi,  qui  quum  Januae  accipiat 
pecunias,  et  ibidem  sit  eas  soluturus,  mittit  nihilominus 
litteras  Besansonem,  ubi  nihil  habet  negotii  vel  emolumenti 
et  perinde  solvit,  ac  si  aliquid  acciperet. 

62.  Neque  solum  cambium  Besansonis  probatur  illi- 
citum,  quia  ei  desunt  tres  cambii  justi  conditiones,  ut  pro- 
l)atum  est;  sed  etiam  quia,  quum  contractus  aliquis  in  se 
saltern    est    dubius    (quia    incertum    est,    an  liceat    necne), 


Digitized  by  VjOOQIC 


284  Dispntationes  morales. 

et  quum  hoc  faciens  se  periculo  infamiae  exponit  et 
aliis  praebet  occasionem  manifeste  illicita  committendi, 
talis  contractus  quasi  illicitus  habendus  est,  et  absque 
dubio  illicite  in  dicto  casu  exercetur.  Sed  cambium  Be- 
sansonis  saltern  dubium  habetur  ab  omnibus  doctoribus, 
qui  hujusmodi  res  tractant ;  quia  licet  hujus  in  specie  non 
meminerint,  meminerunt  tamen  cambii  Lugdunensis,  mi- 
nus, ut  vidimus,^  suspecti,  et  illud  tamquam  cambium 
siccum  et  dubium  ponunt.  Quibus  consentiunt  melio- 
res  aliqui  mercatores,  qui  hujusmodi  cambiis  vacare  no- 
lunt;  qui  Dunc  pauci  sunt,  ante  70  tamen  annos  erant 
quamplurimi  •,  imo  tam  rari  erant  tunc  mercatores  cambia 
haec  exercentes,  sicut  nunc  sunt  rari  qui  ab  eis  absti- 
neant. 

Quae    omnia  o^tcDdunt,    cambium  Besansonis,  si  non 
certe  illicitum,  saltern  dubium  esse. 

63.  Ex  quo  illud  sequitur  eum,  qui  id  exercet,  aliis 
praesertim  negoiiis  relictis,  periculo  infamiae  se  ipsum 
exponere.  Ut  enim  merito  dubitatur,  an  cambium  illud 
sit  usurarium,  ita  etiam  illud  exercens  suspectus  de  usura 
haberi  potest;  quod  non  fit  sine  infamiae  nota.  Quam 
non  solum  inurit  hoc  cambium,  sed  etiam  aliis  praebet 
occasionem  manifeste  illicita  faciendi.  Nam,  quia  homi- 
nes neque  vident  eos,  qui  boni  censentur,  cambium  Be- 
sansonis exercere,  illi  retento  nomine  mille  modis  rem  adulte- 
rant, vel  mutuando  cum  spe  lucri,  quod  eveniat  ex  eo 
cambio,  vel  factis  et  non  missis  litteris,  vel  missis  et  non 
acceptatis,  vel  fictis  litteris  et  nominibus  locorum,  vel  an- 
ticipate tempore  pecunias  dandi  ante  nundinas,  vel  proro- 
gate termino  solutione  dilata  usque  ad  alias  nundinas,  vel 
simul  pro  pluribus  nundinis  pecuniam  ad  cambium  dando, 
vel  simul  sumendo  totam  pecuniam  nundinarura,  ut  louge 
carius  earn  tradat,  quam  acceperit,^  vel  ut  depositionem  lu- 
cretur,  quam  cum  alio  prius  fecit  de  future  cambii  cursu 
(solent  enim  mercatores  deponere,  quod  in  proximis  nun- 
dinis curret  tale  pretium  cambiorura;  quod  ut  evenire  fa- 
ciant,  ut  praedixerunt,  et  inde  lucrentur,  assumuut  ad  cam- 

*  Ms.  II.  videbimus.  ^  318.  II.  a^cipiet. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisqoe  contractibus.  285 

bium  totam  pecuniam  nundinarnni)^  quae  omnia  et  plures 
alii  abusus  ex  cambiis^  quae  exercentur  de  nundinis  ad 
nundinaS;  oriuntur.     Ideo  illicita  sunt. 


Caput  XX.    Diluuntur  argumenta  in  favorem  cambii  Besansonis  prolata. 

64.  Nee  excusantur  cambium  Besansonis  et  alia  ei 
similia  per  argumenta,  quae  in  ejus  favorem  mercatores 
vel  alii  coUigunt,  quae  jam  proponenda  et  resolvenda  sunt. 

Primo  ergo  adducunt^  cambium  Besansonis  esse  lici- 
tum,  quia  in  eo  servantur  tres  quaedam  conditiones,  quas 
ajunt  necessarias  et  sufFicientes  esse,  ut  cambium  sit  lici- 
tum.  Harum  autem  1*  est,  quod  fiat  pro  proximis  nundinis, 
prioribus  jam  finitis;)  2*  quod  expediantur  et  mittantur  et 
acceptentur  litterae  Besansone ;  3*  quod  detur  pretium  cam- 
bii currens  in  foro  tempore  contractus.  Quum  igitur  has 
conditiones  servent  boni  nominis  mercatores,  fit,  ut  cam- 
bium videatur  licitum. 

Respondeo  praedictas  conditiones  non  annotari  ab  ali- 
quo  doctorum,  quem  legerim ;  neque  niti  ctiam  ratione, 
nisi  forte  trahantur  ad  conditiones  a  nobis  positas,  ita  ut 
expeditio  litterarum  eo  pertiueat,  ut  intentione  et  re  fiat 
pecuniarum  commutatio ;  cambium  pro  proxima  feria  eo, 
ut  non  habeatur  respectus  ad  tempus  vel  expectation  em ; 
pretium  vero  currens  eo,  ut  pretium  sit  justum,  quantum 
scilicet  exigit  obsequium  cambii  vendibile  vel  interesse. 
Si  ergo  in  hunc  sensum  ponantur  dictae  conditiones,  re- 
spondemus^  illas  non  servari  in  cambio  Besansonis,  ut 
probavimus.  Si  vero  ad  nudum  sensum,  quem  verba  por- 
rigunt,  accipiantur,  respondemus  conditiones  praedictas 
nee  sufllcientes  esse  ad  justitiam  cambii  nee  necessarias. 
Nam  quod  non  sufticiunt,  ex  eo  patet,  quia  adhuc,  eis  ser- 
vatis,  potest  cambium  remanere  illicitum.  Nam  esto,  quod 
quis  cambiat  pro  proxima  feria,  et  pretio  currenti  et  lit- 
teris  expeditis  cambii,  si  tamen  intentio  ejus  esset  aliquid 
lucri  accipere  pro  mora  solutionis,  vel  si  pretium  currens 
esset  iniquum  ex  causis  dictis,  cambium  esset  illicitum, 
licet  pro  forma  esset  vallatum  dictis  conditionibus.     Quae 


Digitized  by  VjOOQIC 


286  Disputationes  morales. 

etiam  non  sunt  necessariae.  Nam  si  quis  non  expediret 
litteras,  sed  ipseraet  iret,  ut  accidit,  Besansonem  et  ibi  fa- 
ceret  solutionem,  cambium  posset  esse  licitum  etiam  sine 
expeditis  litteris.  Si  dans  etiam  pecunias  tantura  interesse 
inde  acciperet,  quantum  valet  lucrum  cambiorum  ex  dua 
bus  nundinis,  posset  pro  duabus  nundinis  simul  cambire,  et 
non  tantum  pro  proximis;  sicut  etiam  ratione  interesse  posset 
quis  excedere  pretium  currens.  Ideo  dictae  conditiones 
non  sunt  necessariae. 

65.  Adducunt  secundo,  lucrum  in  hoc  cambio  esse 
incertum,  quia  quandoque  nihil  lucratur,  qui  dat  pecunias, 
quandoque  etiam  perdit.  Ex  qua  re  aequalitas  videtur 
induci,  quando  utraque  pars  potest  et  lucrari  et  perdere. 
Sed  resolvitur  haec  objectio,  quia  Ipquendo  de  certitudine 
morali,  quae  hie  tantura  locum  habet,  certum  est  lucrum 
pecunias  dantis,  quia  communiter  semper  lucratur,  et  ra- 
rissime  oppositum  evenit.  Ut  autem  servaretur  aequalitas, 
oporteret  rem  ancipitem  esse,  et  utramque  partem  aequa- 
liter  posse  lucrari  et  perdere. 

Probant  tertio  licitum  esse  hoc  cambium,  quod  ibi 
interveniat  venditio  scutorum  marchae  pro  numerata  pe- 
cunia;  et  ideo  ibi  non  esse  mutuum;  et  consequenter  non 
posse  esse  usuram,  cujus  sedes  est  mutuum.  Sed  et  hoc 
facile  solvitur;  quia  quamvis  proprie  cambium  non  sit 
venditio,  sed  pecuniarum  permutatio,  ut  supra  visum  est, 
tamen  sive  admittatur  esse  venditio,  sive  permutatio  (quia 
scuta  marchae  non  statim  redduntur,  sed  post  certum  tem- 
pus),  est  ibi  semper  tacitum  mutuum,  et  ideo  potest  esse 
usura. 

Probant  quarto  licere  hoc  cambium,  quia  non  est 
ibi  mutuum,  quum  soleat  alicui  dari  pecunia  et  ab  alio 
diversa  moneta  recipi ;  in  mutuo  autem  idem  qui  recipit 
solvit,  et  saepe  in  eadem  moneta.  Haec  vero  ratio  solvi- 
tur,  quia  saepe  ab  eadem  persona,  quae  pecunias  accipit, 
fit  solutio,  et  in  eadem  specie  pecuniae.  Quod  accidit,  quando 
qui  accepit  Januae,  solvit  etiam  Januae  in  moneta  Janu- 
ensi,  et  nullam  pecuniam  faabet  Besansone;  sed  ibi  tan- 
tum mendicat  aliquem,   qui   acceptat  litteras   suas.     Con- 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  iisura  variisque  contractibus.  287 

tiagit  etiam  in  mutiio,  quod  a  diversa  persona  fiat  solutio 
et  in  diversa  moneta;  quod  evenit,  quando  alius  et  in 
alia  moneta  pro  eo,  qui  mutuo  accepit,  solvit.  Demum 
quod  ad  rem  magis  attinet,  licet  variae  sint  personae  et 
monetae,  quia  cum  hac  varietate  potest  haberi  oculus  ad 
tempus  et  expectationem,  et  injustum  pretium  esse,  et  idea 
cambium  illicitum. 

66.  Argumentantur  quinto  ex  eo,  quia  carapsor  ad- 
hibet  industriam  suam  et  negotiatur  circa  pecunias,  sicut 
mercator  circa  merces.  Igitur,  sicut  huic  licet  lucrari,  ita 
et  illi.  Respondemus,  quod,  sicut  mercatori  licet  lucrari 
ex  negotiis  dumtaxat  justis,  ita  etiam  campsori  tantum  ex 
cambiis  justis ;  qualia  non  sunt,  quae  de  nnndinis  ad  nun- 
dinas  fiunt.  Ideo  non  faciunt  justum  lucrum,  industria 
circa  ea  adhibita;  quia  etiam  fur  et  usurarius  adhibent 
industriam,  ut  furetur,  vel  ut  usurara  faciat. 

Argumentantur  sexto  licere  hoc  cambium,  quamvia 
interveniat  lucrum,  quia  etiam  licet  monetam  ex  loco,  ubi 
minus  valet,  deferre  ad  alium,  ubi  plus  valet,  et  illic  plus 
lucrari.  Respondemus,  dissimilem  esse  casum,  quia  hie 
datur  lucrum,  ut  merces  laboris  portandi  pecuniara,  in 
cambiis  autem  datur  ob  expectationem. 

Argumentantur  septimo  ex  hoc,  quod  ipsimet  mer- 
catores  accipiunt  pecunias  a  campsore,  sicut  etiam  aliis^ 
dant;  ideo,  quum  utrumque  a  mercatoribus  fiat,  qui  callent 
artem  suam,  non  videtur  esse  deceptio.  Respondemus, 
quod  quamvis  mercator  a  campsore  accipiat,  hoc  facit,  vel 
quia  necessitate  ad  id  compellitur,  vel  ex  cupiditate  plus 
lucrandi  in  aliis  mercibus  vel  mutuis,  quae  praestant  prin- 
cipibus ;  ideo  parvam  jacturam  volunt  facere  solvendo  usu- 
ram  cambii,  quia  sperant,  illam  se  posse  resarcire  et  in- 
super  lucrari. 

Argumentantur  octavo,  quia  omnes  fere  mercatores 
hujusmodi  cambiis  utuntur,  et  inter  eos  etiam  illi,  qui  re- 
ligiosi  et  probi  videtitur;  absonum  autem  est,  tam  multos 
et  tales  viros  decipi  in  re  praesertim  tam  seria.  Respon- 
deo,  cupiditatem,  adjutam  consuetudine  et  aliorum  exemplo, 
posse  facile  esse  in  causa,    ut   non    existimetur   peccatum^ 


Digitized  by  VjOOQIC 


288  Disputation es  morales. 

quod  re  vera  peceatiim  est.  Et  ita  initio  haec  cambia  respue- 
bantur  ut  illicita;  sed  per  subtilitatem  et  cavillationem 
mercatorum  ea  colorantium  reddita  sunt  aliquibus  dubia, 
aliquibus  etiam  certo  bona,  quum  olim  certo  mala  habe- 
rentur.  Nee  mirum,  si  tantum  potest  eonsuetudo  in  his, 
quae  non  tarn  manifeste  apparent  peccata,  quando  etiam 
manifesta  peccata  obscurare,  ne  agnoscantur,  solet,  dicente 
magno  Basilio:  „Jamvero  etiam  legitima  gentium  facta, 
multam  inter  se  diversitatera  habentia,  confusionem  indu- 
cunt  animis  eorum,  qui  non  exactam  justitiae  rationem 
apprehenderunt.  Etenim  aliquae  gentes  parricidium  ju- 
stum  ducunt,  aliae  omnem  caedem  ut  scelestam  adversan- 
tur,  aliae  temperantiam  colunt,  aliae  matribus  et  iiliis  ac 
sororibus  miscentur.  Et  in  summa  multi,  veteri  consuetu- 
dine  detenti,  scelus  factorum  suorum  non  agnoscunt."^ 

Caput  XXI.    Quam  nocivum  sit  idem  cambium. 

67.  Est  igitur  illicitum,  ut  mihi  quidem  videtur,  cam- 
bium Besansonis.  Quod  quamvis  licitum  esse  fingeremus, 
adhuc  tamen  minime  expediret;  multa  siquidem  licent, 
quae  non  expediunt. 

Quod  vero  cambium  Besansonis  non  expediat,  patet 
inprimis,  quia  omnia  mala,  quae  ex  usura  dicta  sunt  oriri, 
€x  hoc  etiam  oriuntur.  Nam  eos,  qui  id  exercent,  infames 
reddit  et  merito  de  usura .  suspectos.  Reddit  etiam  eos 
otiosos;  nam  mercator  occupatur  in  itineribus  faciendis, 
in  mercibus  emendis  et  conservaudis  et  perficiendis  et 
vendendis,  et  earum  solutione  recuperanda ;  campsor  autem 
«edens  lucratur,  solum  brevissimis  litteris,  eisque  raris, 
confectis.  Otium  autem  sequitur  luxuria  et  gula  et  ava- 
ritia  (quia  dulcius  sapit  pecunia  sine  labore  parta),  su- 
perbia  et  omnia  mala.  Non  expedit  etiam  eis,  qui  pecu- 
nias  accipiunt,  quia  eis  praebetur  occasio  vel  otii,  vel 
inertiae  et  lusus,  vel  usuras  exercendi,  et  carius  vendendi, 
quae  pecunia  sumpta  ad  usuram  emuut.  Non  expedit 
«tiam  principibus,  quia  quum  mercatores  eis  prosint  sol- 
vendo  veetigalia  et  merces  aliunde  vehendo,  campsores  in 

*  Horn.  12.  in  principium  Proverb,  c.  8;  Migne  P.  G.  81,  401. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  289 

nullo  eis  prosuat,  et  in  multis  obsunt,  dum  eorum  patrimo- 
nia  usuris  exhauriunt,  et  ad  usuras  eis  mutuantes  mate- 
riain  bellorum  et  superfluarum  expensarum  eis  praebent. 
Noeent  etiam  aliis  nobilibus,  quia,  quum  hi  cito  in  immen- 
sum  lucrentur,  immensas  dotes  praebent  filiabus;  qua  con- 
suetudine  introducta  non  possunt  alii  nobiles  locare  suas 
filias  matrimonio  nobilium,  sed  vel  in  monasteria  saepe 
invitas  detrudunt  vel  ignobilibus  maritis  tradunt  Unde 
nobilitas  paulatim  extinguitur. 

68.  Noeent  quoque  cambia  negotiis  et  legitimae  mer- 
caturae ;  turn  quia  per  ilia  abolita  sunt  cambia  realia,  quae 
de  loco  ad  locum  fiebant,  turn  quia  mercatores,  invento 
hoc  secure  lucrandi  modo  per  otium,  et  ex  alia  parte  visis 
laboribus  et  expensis  et  periculis  mercaturae,  illam  relin- 
quunt  et  cambiis  se  tradunt,  quibus  etiam  miscentur  abu- 
sus  superius  recitati;  quorum  occasionem  praebent,  qui 
boni  videntur  et  haec  cambia  exercent.  Illi  etiam,  qui 
circa  merces  negotiantur,  quia  saepe  pecunias  a  campsore 
accipiunt;  quibus  merces  emant,  necessario  carius  illas 
vendunt.  Pauperibus  etiam  valde  noeent  haec  cambia, 
quia  mercator  valde  multos  occupat  in  lana  et  serico  et 
lino  et  pellibus  et  aliis  mercibus  tractandis,  campsor  au- 
tem  vix  uni  aut  alteri  ministro  prodest.  Non  vult  etiam 
mutuare  pecunias  pauperibus;  ex  quo  fit,  ut  nee  agricul- 
turam  nee  alias  artes  mechanicas  exercere  possint;  unde 
fames  et  penuria  in  republica  nascitur.  Minus  etiam  di- 
vites  mercatores,  qui  solum  pecuniis  a  campsore  sumptis 
negotiantur,  intra  paucum  tempus  jacturam  fidei  et  bono- 
rum  faciunt.  ^Ex  quo  rursus  nascuntur  dissensiones  et 
odia  inter  divites  et  pauperes,  ab  eis  praesertim  gravatos ; 
ex  odiis  autem  proditiones  et  bella  ac  ruina  civitatum  pro- 
deunt.  In  quibus  etiam,  qui  nimis  divites  sunt,  non  cu- 
rant  publicum  bonum,  private  vacantes.  Militibus  etiam 
excitant  invidiam  et  desiderium  tales  urbes  depraedandi. 
Ideo  Aristoteles  censebat,  civitatem  non  debere  esse  nimis 
pauperem,  quod  talis  se  tueri  non  possit,  nee  nimis  divi- 
tem,  quod  vicinos  hostes  ad  sui  praedam  alliciat.  Ubi 
enim  aliqui  sunt  nimis    divites  et  reliqui   nimis  pauperes, 

Lalnez,  VoU  Tridentina  etc.  19 


Digitized  by  VjOOQIC 


290  Disputationes  morales. 

solet  esse  utrumque  malum;  quia  privati  divites  movent 
alios  ad  praedam,  et  publicum  aerarium  inops  cum  reli- 
qua  paupere  plebe  non  potest  civitatem  tueri. 

Quamvis  igitur  talia  cambia  licita  essent,  quia  sunt 
tam  nociva,  ut  dictum  est,  possent  et  deberent  juste  pro- 
hiberi.  Ut  enira  arma  ferre  ex  se  non  est  peccatum,  et 
tamen  juste  prohibetur  ob  mala,  quae  inde  oriuntur,  ita 
de  cambiis  esset  faciendum.  Nee  esset  periculum  impe- 
diendi  ex  hoc  negotiationem ;  tum  quia  haec  cambia,  ut  dictum 
est,  potius  illam  impediunt;  tum  etiam  quia  ante  ilia  non 
minus  vigebat,  ut  hodie  viget  apud  Turcas  et  alias  gentes, 
quae  his  cambiis  non  utuntur. 

Caput  XXII.    Quomodo  cambium  Besansonis  possit  corrigi. 

09.  Postquam  vidimus,  cambium  Besansonis  ncque 
licere  neque  expedire,  ut  modo  communiter  fit,  superest 
considerare,  an  possit  ita  corrigi,  ut  liceat  et  expediat. 
Cui  quaestioni,  salvo  meliori  judicio,  respondetur,  posse  qui- 
dem  fieri.  Nam  quia  hoc  cambium  in  tribus  saepe  dictis  con- 
ditionibus  deficit  a  vero  et  reali  et  justo  cambio,  si  redu- 
ceretur  ad  talem  formam,  ut  conditiones  illi^  convenirent, 
remaneret  etiam  hoc  justum  et  reale.  Quod  fieret  quoad 
primam  conditionem,  si  ille  tantum  acciperet  pecunias  a 
campsore,  qui  revera  haberet  pecuniam  Besansone,  vel  in 
numerato,  vel  saltem  in  credito  vero,  et  non  fucato,  emen- 
dicato  ad  horam  ad  solam  apparentem  acceptationem  littera- 
rum;  qui  enim  ita  pecuniam  haberet  et  intentione  et  re 
vellet  eam  commutare  cum  pecunia  Januensi,  servaret  pro- 
cul  dubio  primam  conditionem.  Secunda  autem  servare- 
tur,  si  tern  pus  hodie  praetixum  a  data  pecunia  ad  acci- 
piendam  ita  breviaretur,  ut  tantum  solum  superesset  ante 
nundinas  ut^  commode  possent  fieri  et  praesentari  Htterae; 
sic  enim  non  haberetur  ratio  temporis,  nee  ob  id  pretium 
scuti  variaretur,  sed  tantum  ob  eventum  majoris  vel  mi- 
noris  indigentiae  pecuniae,  vel  ejusdem  copiae  vel  inopiae. 
Tertia  autem  conditio   servaretur,    si  non    ipsi  mercatores, 

»  Ms.  II.  illae.  ^  Ms.  IL  et. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisqne  contractibus.  291 

de  quorum  interesse  agitur,  taxarent  quantum  solvendum 
esset  Januae  pro  scuto  march  ae  e  Besansone  remisso,  sed 
alii  incorrupt!  et  periti  mercatores  statuerentur  judices,  qui 
nullum  in  ea  re  haberent  interesse. 

Si  hac  via  vel  simili  corrigeretur  hoc  cambium,  ma- 
nifestum  est,  quod  liceret  Sicut  etiam  nunc  in  aliquo 
casu  particulari  licere  potest;  utpote  si  mercator  pani- 
tus  esset  suis  pecuniis  negotiari,  et  probabiliter  speraret 
inde  tantum  lucri,  quantum  ex  cambio  solet  evenire,  li- 
cite,  imo  meritorie,  posset  roganti  ob  ejus  commodum  et 
amorem  suam  pecuniam  dare,  accipiens  inde  lucrum,  quod 
carabia  reddent;  quod  quidem  talis  accipit,  non  ob  teni- 
pus,   sed  ob  servitium  vendibile  et  interesse. 

Seclusis  autem  similibus  casibus,  ut  communiter  fit 
cambium,  hoc  nee  licet  nee  expedit.  Ideo  consulendum, 
ut  omnino  homines  ab  eo  abstineant.  Quod  si  obtineri 
nequit,  saltem  suadendum,  ut  non  se  totos  huic  negotio 
dedant,  sed  tantum  eam  partem  pecuniae  in  illo  occupent, 
quae  serviat  mercaturae,  et  tunc  etiam  curent,  quantum 
poterunt,  servare  conditiones  dictas,  intendendo  realeni 
commutationem,  et  non  habendo  oculum  ad  tempus,  sed 
ad  servitium  et  interesse,  pro  quo  etiam  mite  pretium  ac- 
cipiant,  et  non  fraude  vel  violentia  extortum. 


Caput  XXIII.    Rationes  contra  cambium  Besansonis  correctum  solvuntur. 

70.  Ubi  autem  cambium  Besansonis  ita  justificatuni 
esset,  ut  nuper  dictum  est,  non  militarent  in  illud  argu- 
menta,  quae  aliqui  objiciunt,  sicut  nee  militant  in  cam 
bium  reale. 

Horum    igitur  primum  sumitur  ex  cap.  Ejiciens  dist.- 
88.,^  ubi  prohibetur  lucrum  ex  pecunia,  in  quo  etiam  cam 
bia  videntur  prohiberi,  quia  ex  pecunia  lucrantur,  Respon 
detur  in  praedicto  capite    non  simpliciter  et  absolute  pro 
hiberi  lucrum  ex  pecunia;    nam  etiam  mercatores   ex    pe- 
cuniis lucrantur.    Prohibetur  autem  lucrum  ex  mutuata  p •- 


*  C.  Ejiciens  11.  Dist.  88.,  Palea. 

19* 


Digitized  by  VjOOQIC 


£92  Disputationes  morales. 

cuDia  Et  idcirco  non  prohibentur  justa  cambia,  quia  noi> 
ob  mutuum  luerantur,  sed  ob  interesse  ,vel  servitiuni.  — 
Secundum  est:  Finis  hujusmodi  cambiorum  est  lucrum; 
ergo  illicita  sunt,  quum  non  videatur  licere  in  lucro  si- 
stere.  Responderaus,  tunc  esse  illicitum  lucrum  pro  fine 
habere,  quando  in  eo  sistitur,  ita  ut  alio  non  referatur. 
Ideo  qui  juste  exercet  hujusmodi  cambia,  ordinat  lucrum 
ad  alendum  se  et  suos  et  pauperes,  et  ad  rempublicam 
juvandam.  —  Tertium  argumentum :  Proprius  usus  pecuniae 
est  servire  comrautationi ;  ergo  abusus  ejus  est  et  pecca- 
tum,  velle  ilia  absque  mercium  commutatione  lUcrari.  Re- 
spondemus,  pritoarium  finem  et  usum  pecuniae  esse  ser- 
vire commutationi  mercium.  Ultra  hunc  habet  secunda- 
rium,  nempe  lucrum  ex  commutatione  ejus  cum  alia  pe- 
cunia.  Kec  est  peccatum  ea  uti  in  hunc  secundarium 
finem.  Nam  quamvis  finis  primarius  calcei  sit  tegere 
pedem,  potest  quis  eo  uti,  eum  vendendo,  ut  lucretur;  si- 
cut  etiam  finis  proprius  pilei  est  tegere  caput,  tamen  abs- 
que peccato  potest  quia  in  eo  ferre  fructus.  —  Quartum  argu- 
mentum est:  Cambia  hujusmodi  prodeunt  ex  cupiditatet 
ergo  illicita  sunt,  quum  mala  arbor  non  faciat  bonos  fruc- 
tus. RespondemuS;  fortassis  prima  justa  cambia  non  fuisse 
orta  ex  cupiditate,  sed  ex  ordinato  desiderio  se  et  alios^ 
juvandi;  quamvis  etiam  concedatur  ex  cupiditate  ortum 
habuisse,  non  protinus  sequitur,  quod  nunc  ex  cupiditate 
ab  omnibus  exerceantur;  quia  potest  esse,  quod  inventor 
alicujus  artis  ex  cupiditate  ad  eam  moveatur,  ubi  sequen- 
tes  ejus  imitatores  ordinate  ea  utantur,  non  ad  explendam 
cupiditatem,  sed  ad  necessaria  vitae  comparanda  et  ad 
publicum  bonum  promovendum;  et  ita  potest  evenire  ii> 
campsoria  arte. 

Quintum  argumentum  est:  Talia  cambia  valde  no- 
cent  reipublicae,  ut  experientia  monstrat,  quod  non  evenit 
nisi  ob  eorum  injustitiam;  ideo  injusta  sunt.  Respondemus, 
justa  cambia  non  nocere,  sed  prodesse  reipublicae,  sicut 
aliae  honestae  artes.  ei  prosunt.  Quae  vero  nocent,  sunt, 
ilia,  quae  injusta  sunt,  quale  non  esset  cambium  Besan- 
sonis  si,  sicut  dictum  est,  corrigeretur.  —  Sextum  argumen- 


Digitized  by  VjOOQIC 


r.  De  osura  variisque  cohtractibus.  293 

turn  est :  In  hoc  cambio  lucrum  dantis  pecunias  in  nume- 
rate est  certum,  ergo  injustum  est,  quia  gravatur  ille,  Jjui 
•eas  accipit.  Respondemus,  quod  quamvis  lucrum  sit  cer- 
tum,  nulla  committitur  injustitia,  quia  etiam  est  certum 
«ervitium,  quod  exhibet  campsor.  Ideo  certo  lucro  debet 
compensari : '  Quod  clare  videmus  in  cambio  reali,  sive 
minuto,  sive  de  loco  ad  locum,  quia  campsores  in  talibus 
temper  fere  lucrantur;  et  merito,  quia  semper  serviunt, 
«t  ideo  non  debent  suis  stipendiis  militare. 

71.  Sep ti mum  argumentum  est:  Quia,  ut  ex  cap.  In 
civitate^  et  cap.  Naviganti  De  usuris*  colligitur,  usura  est, 
<)uum  quis  dat  pecunias  et  aliquid  certo ^  plus,  quam  dedit,  ac- 
cipit post  aliquod  tempus;  sicut  non  est  usura,  quando  id, 
quod  post  recipitur,  non  est  certo  plus,  quam  quod  ftiit 
^atum,  sed  quandoque  plus,  quandoque  minus,  quandoque 
forte  aequale.  Sed  in  cambio  Besansonis  sic  etiam  justi- 
ficato  campsor  certo  plus  accipit  Besansone,  quam  dedit 
Januae.  Igitur  usuram  committit  et  injustitiam.  Respon- 
demus, decipi  ita  argumentantes  in  hoc,  quod  solum  com- 
parant  pecunias  datas  pecuniis  acceptis.  Sic  enim  compa- 
rando  procul  dubio  receptae  sunt  plures;  sed  non  ob  id 
<;ommittitur  usura  vel  injustitia,  quia  campsor  non  solum 
censendus  est  dare  suas  pecunias,  sed  etiam  suum  vendi- 
bile  obsequium  et  servitium  ao  interessc,  si  quod  occurrit. 
<^ui  autem  accipit  pecunias,  quamvis  plures,  quam  accipit, 
reddat,  pensandum  tamen,  quod  accepit  Januae  et  reddit 
Besansone;  minus  autem  valent  mercatori  Januae  degenti 
pecuniae  Besansone  existentes,  quam  aliquando  pauciores 
«xistentes  Januae,  sicut  etiam  minus  valet  Januae  merx 
Venetiis  existens,  quam  eadem  existens  Januae;  quia  ex- 
pensis  opus  est,  ut  absens  Januam  feratur.  Quae  omnia, 
si  considere/itur,  invenietur  aequalitas,  et  nulla  injustitia. 
Nam  in  altera,  ut  ita  dicamus,  bilance  ponenda  est  pecu- 
nia,  quae  datur  Januae,  et  valor  vendibilis  servitii  et  in- 
teresse;    in  altera  vero  pecuniae  absentes,    quae  solvuntur 


»  C.  In  civitate  6.  (V,  19).  ^  C.  Naviganti  19.  (ibid.). 

^  Certo  deest  in  ms.  II. 


Digitized  by  VjOOQIC 


294  Disputationes  morales. 

Besansone;  et  invenietur  tunc  aeqiialitas.  Nam  si  quid 
differentiae  reperietur,  subintelligitur  tunc  occulta  donatio 
ejus,  qui  in  aliquo  non  malitiose  gravatur,  sicut  etiam  fit 
in  emptione  vel  venditione  bona  fide  facta.  Nam  qui  in 
aliquo  minus  habet,  censeturalteri  id  minus  donare^  Haec 
autem  vera  esse  manifestat  reale  cambium,  quod  secundum 
omnes  habetur  justum,  et  tamen  in  illo  campsor  recipit 
plus  pecuniae,  quam  dat;  juste  tamen,  quia  cum  sua  pe- 
cunia  dat  etiam  suum  servitium  et  intei^esse,  quae  ilia  pe- 
cunia  compensantur,  quam  accipit  ultra  eam,  quam  dedit. 
Et  haec,  quae  hactenus  dicta  sunt,  sufficiant  ad  oxpli- 
candum,  quid  de  cambio  Besansonis  mihi  videatur.  Quae 
omnia  veritati  libenter  submitto. 

Caput  XXIV.    Reliqua  genera  cambiorum  dubia. 

72.  Ex  his,  quae  dicta  sunt  de  cambio  Besansonis^ 
facile  erit  conjicere  responsionem  ad  alios  casus  vel  modos 
cambiorum,  de  quibus  pariter  doctores  dubitant,  an  sint 
liciti  necne.     Quos  hie  subjiciemus. 

Primus  ergo  modus  est  cambium  Lugduni  vel  Besan* 
sonis,  satis  jam  discussus;  ideo  non  est,  quod  de  eo  amplius 
dicamus.  —  Secundus  modus  est:  Quispiam  dat  Florentiac 
100  aureos  Florentinos,  ut  recipiat  Venetiis  100  Venetos,  qui 
ibi  plus  valent.  Qui  modus  Justus  esset,  si  excessus  ille 
valoris  non  esset  ultra  justum  pretium  obsequii  vel  inter- 
esse,  quod  praestat  vel  incurrit,  qui  dedit  Florentiae  pe- 
cuniam,  et  si  talis  non  habet  oculum  ad  tempus  vel  expec- 
tationem,  seJ  ad  dictum  servitium  vel  interesse.  Si  autem 
excessus  valoris  pecuniarum  Venetiis  receptarum  est  ultra 
pretium  justum  servitii,  et  ultra  quam  exigit  interesse,  vel 
si,  qui  dat  pecuniam  Florentiae,  respicit  ad  tempus  et 
expectationem,  usura  committitur  vel  injustitia.  Denique 
hie  modus  simillimus  est  cambio  Besansonis.  Ut  enim 
ibi  pro  moneta  data  Januae  recipitur  Besansone  scutum 
marchae  plus  valens,  ita  hie  pro  aureis  datis  Florentiae 
recipiuntur  Venetiis  totidem  plus  valentes.     Ideo  licet  hie 

*  Ms.  I.  donari. 


Digitized  by  VjOOQIC 


r.  De  usura  variisque  contractibus.  295 

modus,  si  corrigatur,  ut  ille  Besansonis;  in  quo,  sicut  in 
illo,  judex  justi  pretii  debet  esse  peritus  et  Justus  mercator. 

Tertius  modus  est:  Dat  quispiam  Florentiae  10  libras 
grossorum  sive,  quod  idem  est,  100  aureos,  ut  intra  men- 
sem sibi  reddantur  Venetiis  eo  pretio,  quo  current  Ve- 
netiis  post  10  dies  a  facto  Florentiae  contractu.  Pretium 
autem,  quod  currit  Venetiis  dicto  decimo  die  post  contrac- 
tum,  communiter  solet  esse  majus,  quam  id,  quod  currit 
Florentiae,  quia  communiter  plus  valent  10  librae  grosso- 
rum Venetiis,  quam  Florentiae.  Renovatur  autem  prae- 
dictus  contractus  quovis  mense.  Hie  etiam  modus  fere 
non  diflFert  a  praecedenti.  Ideo  etiara  est  licitus,  si  ex- 
cessus  valoris  est  justum  pretium  laboris  et  interesse,  et 
non  respicitur  ad  tempus;  secus  si  sit  injustum  i»retium, 
vel  ad  tempus  respiciatur;  nam  tunc  est  injustus. 

73.  Q.uartus  modus  est:  Dat  quis  Mediolani  100  flo- 
renos  in  auro  vel  argento  Florentiae  reddendos,  ubi  plus 
valent.  Qui  modus  Justus  est  vel  injustus,  ut  praecedentes. 
Esset  autem  usurarius,  si  etiam  Mediolani  deberent  prae- 
dicti  floreni  solvi  eo  pretio,  quo  tunc  valent  in  cambiis 
Florentiae;  quia  hoc  non  esset  cambium,  sed  mutuum,  in 
quo  ultra  sortem  acciperetur;  si  tamen  ille,  qui  dedit  flo- 
renos  Mediolani,  eos  sine  expensis  delaturus  erat  Floren- 
tiam,  licite  Mediolani  reciperet  quantum  valent  Florentiae  ob 
interesse  lucri  cessantis.  Quintus  modus :  Dat  quispiam  Januae 
100  aureos  reddendos  Londrae  vel  Brugis,  ita  ut  pro  quovis 
aureo  reddantur  52  grossi,  quum  tamen  in  iisdem  locis  aureus 
valeat  tantum  50  grossos.  Hie  modus  similis  est  tribus 
prioribus,  et  ideo  ut  illi  judicandus. 

Sextus  modus:  Dat  quis  Januae  60  et  5  aureos,  sol- 
vens  pro  quovis  aureo  28  grossos,  ut  reddatur  sibi  Lug- 
duni  marca  auri,  ibi  valens  60  et  5  scuta,  quorum  quod- 
vis  valet  30  grossos.  Sic  enira  mercator  solet  facere,  ut 
si,  ubi  dat  pecuniam,  ducatum  valet  plures  grossos,  quam 
ubi  recipit,  exigat  tunc  tot  grossos,  quot  dedit  in  ducatis  sol- 
vendis;  si  autem,  ubi  dat  ducatum,  valet  pauciores  grossos, 
quam  ubi  recipit,  tunc  exigit  solutionem  in  ducatis,  prout 
ibi  valent,  ubi,  ut  diximus^  pauciores  valent  grossos,  quam 


Digitized  by  VjOOQIC 


296  Disputationes  morales. 

ubi  ipse  dedit.   Est  autcm  de  hoc  modo  censendum,  sicut 
de  praecedenti. 

Septimus  modus:  Quispiam  dat  Romae  alicui  clerico 
100  aureoSy  ut  expediat  bulias  suas,  ut  det  in  patria  sua 
100  in  moneta  ibi  currenti,  et  ultra  hoc  septem  pro  100, 
vel  plus  vel  minus  juxta  tempus.  De  qua  re  conficitur 
instrumentum,  in  quo  clericus  fatetur,  se  recepisse  et  de- 
bere  non  100,  ut  accepit,  sed  100  et  7;  dat  insuper  mer- 
catori  bulias  loco  pignoris.  Dicendum  est,  contractum 
huQC  usurarium  esse,  turn  quia  juxta  majus  tempus  plus 
accipit,  tum  etiain,  quia  quum  ait,  7  deberi  pro  100,  vi- 
detur  subintelligi  pro  100  mutuatis.  Liceret  autem  hie 
contractus,  si,  nuUo  habito  respectu  ad  tempus,  propter 
servitium  vel  interesse  quidpiam  justum  exigeretur  ultra 
sortem,  modo  major  valor  monetae  redditae  praedicta  non 
compensaret.  —  Octavus  modus  est:  Dat  quispiam  principi 
100,  ut  alibi  post  6  menses  reddat  15  ultra  sortem,  et  insuper, 
si  non  solveret,  12  quotannis ;  quae  etiam  solvit,  non  solum 
ob  capitale,  sed  ob  interesse.  Dicendum  hunc  casum  quoad 
priorem  ejus  partem  iniquum  esse,  et  forte  etiam  usura- 
rium ;  iniquum  quidem,  quia  injustum  est,  ut  pro  illo  ser- 
vitio  15  exigat;  usurarium  autem,  quia  habent  communi- 
ter  respectum  ad  dilationem  6  mensium.  Quoad  secundam 
autem  partem  est  usurarium,  quia  in  eodem  loco,  ubi  mu- 
tuat,  recipit  non  solum  in  usuram  certissimam^,  sed  etiam 
usuram  usurarum,    nisi  forte   tantum    interesse    incurretet. 

74.  Nonus  modus:  Quispiam  dat  in  aliquo  loco  100 
aureos  pacto,  ut  sibi  reddantur,  quo  ipse  erat  delaturus, 
reddantur  autem  eodem  valore,  quo  cambia  ibi  currunt. 
Qui  modus  licitus  esset,  si  in  cambio  non  plus  valerent, 
quam  communiter  in  ilia  urbe  valent,  vel,  si  valerent  plus 
quinque,  contingeret  etiam  aequaliter  valere  vel  minus.  Si 
autem  communiter  plus  valerent,  vel,  si  oculus  haberetur  ad 
expectationem,  injustus  esset;  sicut  etiam  injustum  est  mu- 
tuare  pecuniam,  ut  in  eodem  loco  recipiatur  alia  moneta 
melior,  nisi  forte  dubius  ejusdem  monetae  valor  vel  inter- 
esse incursum  rem  compensaret.* 

'  Ms.  I.  centesimam.  '  Ms.  I.  incursum  recompeiisaret , 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  297 

Decimus  modus  est,  non  novi  cambii,  sed  circa  cam- 
bia  solita  negotiandi,  sequenti  modo :  Aliquis  mercator  ac- 
cipit  a  campsore  pecuniam  in  aliquo  loco,  prout  cambium 
ibi  currit,  et  mittit  illam  solvendam  ad  alium  locum,  ubi 
est  copia  pecuniarum;  in  quo  tamen  ipse  non  habet  pe- 
cunias,  sed  a  campsore  ibi  illas  accipit  pro  parvo  interesse, 
et  ita  lucratur.  Solet.etiam  in  loco,  ubi  abundat  pecunia, 
illam  ad^  cambium  accipere  et  mittere  alio,  ubi  est  inopia 
pecuniae,  ut  quamvis  aliquid  perdat  in  hac  missione,  in 
remissione  multo  plus  lucretur;  quia  nonnisi  magno  inter- 
esse  remittitur  pecunia  e  loco,  in  quo  est  ejus  penuria. 
Hie  modus  licitus  esset,  si  in  quovis  in  eo  intervenien- 
tium  cambiorum  non  habere tur  oculus  ad  tempus,  et  ju- 
stum  interesse  vel  servitium  solveretur,  et  lucrum  inde 
proveniens  tribuendum  esset  industriae  campsoris,  qui  ne- 
gotiatur  circa  pecuniam,  sicut  mercator  circa  merces.  Ideo, 
ut  mercatori  licet  in  locis,  ubi  abundant  merces,  eas  pre- 
tio  currenti,  licet  vili,  emere  et  ad  loca,  in  quibus  rarae 
sunt,  delatas  care  vendere,  modo  ibi  etiam  currenti  pretio, 
ita  licet  campsori  parvo  interesse  currenti  sumere  pecu- 
niam, ubi  est  ejus  copia,  et  mittere  ad  loca,  ubi  est 
ejus  inopia,  ut  eam  ibi  magno  interesse,  currenti  tamen,  tradat. 

Qua  ratione  etiam  aliqui  excusant  eum,  qui  quum  alio- 
qui  suis  expensis  missurus  esset  alio  suas  pecunias,  quia 
industrius  est,  invenit  aliquem,  qui,  illas  accipiens,  non 
solum  sine  ejus  expensis,  sed  cum  lucre  reponat,  ubi  vo- 
lebat ;  sicut  contingit,  quod  remissurus  equum  in  patriam 
suis  expensis,  eum  alicui  locet,  qui  cum  lucre  eum  in  pa- 
triam agat.  Ob  quam  industriam  et  eventum  fortunae 
utrimque  aequalem  salvari  solent  depositiones,  quas  faciunt 
mercatores,  modo  caveatur  fraus  et  res  non  pendeat  ex 
turpi  et  vano  eventu,  et  modo  homo  non  temere  commit- 
tat  totas  facultates  suae  fortunae. 

Ex  qua  radice  salvari  solet  hoc  pactum,  quo  quis, 
nata  filia,  deponit  pro  ea  100  aureos  hac  lege,  ut  si  atti- 
gerit  XV.  annum  dentur  illi  quingenti  pro  dote,  si  autem 
non  attigerit,  amittantur  ilia  100. 

^llsriL  vel 


Digitized  by  VjOOQIC 


298  Dispntationes  morales. 

Caput  XXY.     Usura  in  venditione  ad  tempus,  vel  anticipata  solutione. 

75.  Viso,  quando  reperiatur  usura  vel  alia  species  in- 
justitiae  in  cambiis,  et  quando  sint  justa,  superest  videre, 
quando  sit  usuraria  vel  injusta  venditio  ad  tempus  vel 
emptio  anticipata  solutione,  et  quando  sit  justa  Quam 
rem,  breyibus  regulis  adbibitis  et  quibusdam,  quae  ex  eis 
ducuntur,  corollariis,  absolvemus. 

Quibus  tamen  praemittendum  quidem  1®  est,  vendi- 
tionem  ad  tempus  earn  esse,  in  qua  merx  statim  traditur 
emptori,  sed  solutio  diflfertur  ad  tempus;  emptionem 
autem  anticipata  solutione  esse  illam,  in  qua  solutio  sta- 
tim traditur,  sed  merx  post  certum  tempus,  sicut  in  ven- 
ditione ad  numeratum  simul  fit  traditio  mercis  et  ejus  solutio. 

2®  Supponendum  est,  quamvis  harum  venditionum  du- 
pliciter  fieri,  summatim  scilicet  et  minutim  posse.  Est  au- 
tem summaria  venditio,  in  qua  multa  merx  simul  vendi- 
tur;  minuta  vero,  in  qua  venditur  paulatim. 

3^  Supponendum  est,  pretiura  mercis  esse  regulariter 
id,  quod  valet  in  numerato,  quum  ipsa  statim  traditur 
emplori;  non  autem  illud,  quod  reperitur,  si  ad  tempus 
vendatur,  vel  si  anticipetur  ejus  solutio,  quando  hoc  pre- 
tium  a  priori  differt.  Haec  autem  suppositio  probatur 
vera  I.  ex  communi  usu  loquendi;  quia,  si  quis  quaerat 
pretium  frumenti  vel  lanae  vel  serici,  communiter  respon- 
detur  explicando  pretium,  quod  in  numerato  valet.  II.  Pro- 
batur, quia  si  pretium  esset  id,  quod  expectando  solutio- 
nera  inveniretur,  non  posset  sciri  pretium  alicujus  mercis. 
Quia,  si  mensnra  aliqua  tritici  valet  15  in  numerato  et 
20  cum  tempore  unius  anni,  valeret  25  ad  duos  annos, 
30  ad  tres  et  sic  cousequenter.  Idemque  eveniret  in 
emptione  anticipata  solutione,  nam  si  valeret  30  aliqua 
merx  statim  pro  pecunia  tradita  et  valeret  25  post  annum 
a  solutione  tradita,  valeret  20  post  duos  annos  et  15  post 
tres  et  sic  corisequenter.  III.  Idem  probatur,  quia  ita  di- 
cendo  daretur  ansa  palliandi  usuras;  quia,  quum  quis  ob 
expectationem  solutionis  care  rem  venderet,  vel  ob  anti- 
cipationem    vili    rem   emeret,   negaret   se    usurarium   esse, 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibn.s.  299 

asserens,  rem  tantum  valere  in  illo  modo  vendendi  vel 
emendi,  licet  in  alio  modo,  hoc  est  in  numerato  plus  vel 
minus  valeret  Diximus  autem  regulariter,  quia  in  aliquo 
casu  potest  esse  oppositum,  ut  videbimus. 

4®  Supponendum  est,  pretium  rei  non  consistero  in 
indivisibili,  sed  latitudinem  quandam  habere.  Quod  ex 
eo  probatur,  quia  contingit,  mercem  siraul  in  numerato 
venditam  valere  15,  minutim  autem  venditam  a  mercatore 
valere  16,  venditam  vero  a  nonmercatoro  valere  14;  et 
quodvis  horum  habetur  justum  pretium. 

5*^  Supponendum,  banc  pretii  latitudinem  non  solum  ha- 
bere locum  in  diversis  modis  vendendi,  ut  explicatum  est,  sed 
etiam  in  eodem  modo  vendendi.  Quod  ex  eo  probatur, 
quia,  consultis  seorsum  tribus  peritis  et  probis  mercatori- 
bus  de  valore  alicujus  mercis,  ut  puta  unius  mensurae 
serici,  quivis  horum  suum  pretium  taxabit.  Unus  dicet  va- 
lere 13,  alius  14,  alius  15;  at  merito  doctores,  qui  de  hac 
re  loquuntur,  dividant  pretium  in  mite  et  rigorosum  et 
horum  medium,  ut  in  ultimo  exemplo  mite  pretium  esset 
13,  rigorosum  15,  medium  14.  Quamvis  autem  in  di- 
versis modis  vendendi,  magis  quam  in  eodem,  reperiatur 
justi  pretii  latitudo,  est  tamen  differentia,  quum  in  diversis 
modis  vendendi  major  est  latitudo,  in  eodem  tamen  est 
minor.  Nam  in  diversis  gradibus  vendens  pretio  rigoroso, 
lucratur  in  anno  juxta  peritos  mercatores  8  vel  10  pro  100 
plus  quam  vendens  pretio  miti ;  in  eodem  autem  modo 
vendendi    lucratur   tantum  2  vel  3  pro  100  plus  in  anno. 

70.  His  igitur  suppositis,  loquendo  de  venditione  ad 
tempus,  statuitur  1*  regula:  Quod  vendens  ad  tempus  non 
potest  excedere  justum  rei  pretium  ob  tempus  sive  ob  expecta- 
tionem  solutionis.  Quod  facile  probatur;  quia  in  venditione 
ad  tempus  reperitur  tacitum  mutuum.  Est  enim  perinde 
ac  si  emens  statim  solveret  et  postea  mutuaret  ei  usque  ad 
certum  tempus  pecuniam,  quam  solvit.  Quia  igitur  inter- 
venit  mutuum,  et  ob  id  exigitur  ultra  justum  pretium,, 
absque  dubio  usura  committitur.  Etideo  regula  haec  vera  est. 

2^  regula  sit,  quod  ob  interesse  damni  emergentis 
vel  lucri  cessantis  ex  venditione  ad  tempus  licet  ultra  ju- 


Digitized  by  VjOOQIC 


•300  Disputatione^  morales. 

stum  pretium,  quantum  interesse  exigit^  accipere,  modo 
«erventur  conditiones  superius  positae,  quae  acceptionem 
interesse  a  mutuante  licitam  reddunt.  Quae  regula  vera 
probatur  ex  cap.  In  civitate^  et  cap.  Naviganti  De  usu- 
ris.^  Praeterea  etiam,  quia  quum,  ut  dictum  est,  hie  in- 
terveniat  mutuum,  et  supra  probatum  sit,  licere  mutuanti 
accipere  ultra  sortem  quantum  exigit  interesse,  quod  in- 
currit,  servatis  quibusdam  conditionibus,  licebit  etiam 
idem  facere  in  venditione  ad  tempus.  Sic  enim  faciendo, 
pro  merce  tantum  accipitur  justum  pretium,  quod  in  nu- 
merato  valet;  et  quod  plus  datur  non  pro  merce  nee  pro  expec- 
tatione  datur  vel  accipitur,  sed  pro  interesse.  Unde  etiam  lice- 
ret  quid  ultra  justum  pretium  accipere,  si  non  acciperetur  pro 
merce  vel  pro  expectatione,  sed  vel  ex  dono,  vel  ex  poena,  si 
non  solveret  tempore  praefixo,  vel  quia  alias  illud  erat 
«uum,  vel,  ut  dictum  est,  ob  interesse;  quia,  ut  dictum 
«st,  ex  eis  quatuor  causis  licet  quid  ultra  sortem  accipere 
in  mutuo,  modo  serventur  conditiones  ibi  positae. 

77.  Ex  hac  regula  sequitur  1®,  quod  si  vendens 
servaturus  erat  mercem  plus  forte  valituram,  licite  potest 
«am  vendere,  non  solum  pretio  currenti  venditionis  tem- 
pore, sed  tanto  illo  majori,  quanto  credit  interesse  valere, 
quod  incurrit,  non  servans  mercem  suam.  Quod  quidem 
interesse  sciri  potest,  vel  id  ita  taxando,  ut  possit  tarn 
^mens  quam  vendens  aequaliter  vel  perdere  vel  lucrari. 
Ita  enim  taxatum  adjunctum  pretio  currenti  facit  cum  eo 
justum  pretium  mercis  servandae  et  ad  tempus  venditae, 
quidquid  in  re  post  eveniat,  hoc  est,  sive  lucratur  emens 
sive  vendens,  sive  hie  sive  ille  perdat.  Sic  enim  justum 
pretium  censetur  id,  in  quo  conveniunt  piscator  et  ab  eo 
emens,  quod  jactu  retis  extrahetur,  sive  parum  sit  illud 
sive  multum  sive  nihil.  Eodem  etiam  modo  habetur  ju- 
stum pretium  census  ad  vitam  empti  illud,  quo  dato  po- 
test aequo  perdere  vel  lucrari  emens  ac  vendens,  licet  con- 
tingat  ementem  cito  mori  et  ita  multum  lucrari  venden- 
tern,  vel  ementem  diutius,  quam  taxatum  erat  vel  putaba- 


C.  In  civitotc  6.  (V,  19).  «  C.  Naviganti  19.  (ibid.). 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  301 

tur,  vivere,  ac  per  hoc  lucrari,  venditore  perdente.  Potest 
etiam  pretium  non  praetaxari,  sed  vendi  ilia  merx  eo 
pretio,  quo  pro  tempore,  pro  quo  erat  servanda,  vel  ei 
vieino  similis  merx  vendetur.  Esset  autem  iniquum  eo^ 
pretio  vendere,  quod  valebit  similis  merx  tempore,  qua 
plus  valebit;  hoc  enim  casu  vendens  esset  securus  de  lucra 
et  emens  certus  de  jactura.  Ratio  autem  quare,  quum 
servanda  est  merx,  licet  plus  pretio  currenti  accipere,  est, 
quia  quamvis  valor  rei  sit  ille,  quo  statim  venderetur^ 
tamen,  quum  servanda  est,  ob  interesse  respicitur  ad  pre- 
tium futurum;  quod  quia  magis  probabiliter  creditur  li- 
cere,  si  prius  taxetur,  excedit  pretium  currens.  Sive  autem 
pretium  hoc  praetaxetur,  sive  non,  semper  ex  pretio,  quod 
revera  curret,  vel  existimatur  cursurum,  deducendae  sunt 
expensae,  quae  fierent  in  merce  servanda. 

Sequitur  2®  ex  dicta  regula,  quod  non  servaturus 
mercem  licite  potest  eandem  ad  tempus  vendere  vel  pretia 
tempore  venditionis  currenti  in  numerato,  vel  eo,  quod 
curret  tempore  solutionis;  modo  non  sit  certum,  quod  dic- 
tum futurum  pretium  excedat  id,  quod  currit  tempore 
venditionis,  sed  ita  est  res^  anceps,  ut  possint  aequaliter  vel 
lucrari  vel  perdere  emens  et  vendens.  Si  autem  certum 
esset,  pretium  futurum  tempore  solutionis  fore  majus,  vel 
si  non  aequaliter  posset  uterque  contrahentium  perdere  vel 
lucrari,  si  eo  pretio  fieret  venditio,  tunc  plane  non  liceret 
tali  futuro  pretio  mercem  non  servandam  ad  tempus  ven- 
dere; P  quia,  licet  id  pretium  sit  valitura  dicta  merx 
tempore  solutionis,  non  tamen  id  valebit  non  servaturo^ 
2^  quia  licet  in  cap.  In  civitate  De  usuris*  excusetur 
venditio  ad  tempus  pro  majori  pretio,  quam  tunc  currat 
propter  dubium,  quod  plus  valebit  tempore  solutionis,  ta- 
mgn  in  cap.  Naviganti  De  usuris  additur  haec  conditio, 
quod  merx  esset  servanda,  quae  conditio  etiam  subintelli- 
genda  est  in  cap.  In  civitate  De  usuris,  quando  futurum 
pretium  non  creditur  tale,  quod  aeque  possit  uterque  con- 
trahentium   perdere  vel  lucrari;    3®  quia  pretium  rei  ven- 


Ms.  I.  ex.  \  Ms.  II.  now.  »  Supra  p.  800  n.  1. 


Digitized  by  VjOOQIC 


302  Disputatioues  morales 

ditae  i\d  tempus  non  est,  quod  currit  tempore  solutionis; 
quia  eo  plus  et  minus  licet  rem  eraere  vel  vendere  ; 
sed  est,  quod  currit  tempore  contractus,  in  quo  essentia- 
liter  consistit  venditio;  nam  solutio  el  mercis  traditio  ef- 
fectus  sunt  venditionis,  non  autem  ejus  essentiae  pars;  et 
licet  venditio  periiciatur  solutione  vel  traditione,  sicut  arbor 
fructu,  non  tamen  licet  non  servaturo  mercem,  earn  ven- 
dere pretio,  quod  curret  tempore  solutionis,  nisi  tale  me- 
rito  censeretur  futurum,  ut  possent,  sicut  dictum  est,  con- 
trahentes  aequo  lucrari  vel  perdere.  Et  si  contingit  quan- 
doque  ad  tale  pretium  respicere,  non  fit  hoc,  quasi  illud 
sit  pretium  rei,  sed  ut  videatur  per  id  interesse,  quod  in- 
currit  non  servans  mercem,  quam  ad  tempus  vendit. 

Sequitur  3^,  quod  ob  verisimile  periculum  incursurum 
ad  instantiam  ementis  ad  tempus,  vel  ob  justum  timorem 
et  anxietatem,  vel  ob  probabile  dubium,  quod  non  solvet, 
vel  ob  litem  et  expensas,  quae  probabiliter  futurae  cre- 
duntur,  licet  vendenti  excedere  justum  pretium  in  nume- 
rato  currens,  tantum  quantum  praedicta  valere  existiman- 
tur.  Ut  enim  periculosa  assecuratio  mercium  vel  fidei- 
jussio  pecunia  existimatur,  ita  etiam  praedicta  omnia.  Et 
ideo  pars  interesse  censenda  sunt,  et  ob  id  licere  pretium 
currens  augere,  sicut  pejus  tractaturo  equum  licet  eura 
pluris  locare. 

Sequitur  4*^,  quod  mercator  laturus  merces  ad  alium 
locum,  ubi  plus  essent  valiturae,  licite  eas  ad  tempus 
vendit  exigendo  tanto  plus,  quam  in  illo  loco  valeant,  quan- 
to  pretium  loci,  quo  erant  ferendae,  excedit  pretium, 
quod  currit,  ubi  fit  venditio ;  modo  ex  illo  deducantur  ex- 
pensae,  quae  fierent  in  mercium  delatione.  Hoc  etiam  co- 
rollarium  verum  esse  probatur  ex  praedicta  regula,  quia 
tali  mercatori  cessat  lucrum  ex  hac  venditione,  quam  ad 
instantiam  alterius  facit.  Ideo  licite  id  resarcit  vendens 
ad  tempus  ultra  pretium  currens. 

78.  3*  regula  est,  quod  cessante  interesse,  vel  eo  inter- 
veniente  sine  suis  tamen  circumstantiis,  non  licet  vendere 
mercem  ad  tempus  ultra  justum  pretium  currens  in  nu- 
merate.    Quae  regula  vera  probatur,  quia  vendere  ad  tem- 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  303 

pus  mercein  nihil  addit  nisi  expectationem,  quae  non  est 
vendenda;  eVgo^  merx  non  plus  valet  ad  tempus  vendita, 
quara  in  numerate.  Quod  autem  nihil  addatur,  nisi  ex- 
pectatio,  ex  eo  patet,  quia  per  hoc  merx  in  se  non  fit 
melior.  Nam  si  hoc  fieret,  pertineret  jam  ad  interesse. 
Nam  si  quis  venderet  puUum  equi  annuum,  quern  servatu- 
rus  erat  usque  ad  triennium,  si  ad  tempus  triennii  ilium 
vendit,  licite  potest  exigere  ejus  valorem  in  fine  triennii, 
deductis  expensis  et  periculo  etc.,  quia  hie  intervenit  in- 
teresse lucri  cessantis.  Non  fit  etiam  merx  per  hoc,  quod 
ad  tempus  venditur,  melior  ipsi  venditori,  quia  hoc  ipso, 
quod  eam  vendit,  desinit  esse  sua,  ac  proinde  sibi  melior. 
Sed  nee  redditur  melior  emptori,  ita  ut  juste  carius,  quam 
in  numerate  ei  vendatur^;  quia  si  fit  melior,  hoc  provenit 
vel  ex  tempore  vel  ex  emptoris  industria  vel  ex  natura 
rei  jam  suae.  Quae  omnia  emptori  vendi  non  possunt 
nee  mercem  ei  cariorem  reddere. 

Ex  quibus  etiam  probatur,  quod  tertio  supposuimus 
(pag.  298),  nempe,  regulariter  pretium  mercis  esse,  quod 
currit  in  numerate,  et  non  quod  ad  tempus  vcndendo  in- 
venitur.  —  Neque  militant  in  hanc  suppositionem  vel  in  banc 
tertiam  regulam,  quae  aliqui  objiciunt,  probando,  pretium 
rei  esse,  quod  invenitur  ad  tempus  eam  vendendo,  idque 
excedere  debere  pretium  justum  in  numerate  currens; 
primo  quia  res  ad  tempus  vendita  communiter  pluris  ven- 
ditur, quam  in  numerate ;  ergo  id  est  justum  pretium  ejus. 
Respondemus,  quod  si  pretium  in  numerate  currens  est 
justum,  id  quod  illud  excedit  in  totam  ejus  latitudinem 
injustum  est;  et  idee  abusus  est  ita  vendentium,  in  quern 
justi  et  discreti  non  incurrunt.  Secundo  argumentantur, 
quia  pluralitas  emptorum  facit  mercem  plus  valere;  sed 
plures  sunt  emptores  ad  tempus,  quam  in  numerate;  ergo 
res  plus  valebit  ad  tempus  vendita.  Respondemus  quod 
ubi  pretium  in  numerate  currens  est  justum,  plures  empto- 
res ad  tempus  non  augent  rei  pretium,  sed  plures  empto- 
res  in    numerate.       Cujus    ratio   est,    quia   quum    plures 

*  Ms.  II.  quia.  *  Ms   II.  vendat. 


Digitized  by  VjOOQIC 


304  Disputationes  morales. 

8unt  tantum  emptores  ad  tempus^  licet  plus  aestimetui 
res  ab  eis,  non  tamen  est  vera  aestimatio ;  quia  non  habet, 
in  quo  fundetur,  quum  merx  per  hoc  solum,  quod  ad  tem- 
pus  venditur,  nee  in  se  nee  emptori  nee  venditori  melio- 
retur,  ut  dictum  est;  secus  autem  habet  aestimatio  mercis 
orta  ex  pluralitate  emptorum  in  numerate  quia  hoc  ipso, 
quod  est  carior  pluribus  in  numerate,  eam  solvere  volen- 
tibus,  plus  valet.  Tertio  argumentantur,  quia  perderent 
mercatores,  si  non  pluris  venderent  merces  ad  tempus, 
quam  in  numerate.  Respondemus,  quod  si  cesset  interesse 
et  pretium  currens  in  numeratb  sit  justum,  non  perdent 
ob  id  mercatores  communiter;  quod  si  aliquid  perdant,  id 
compensatur,  quia  saepe  lucrantur. 

79.  Ex  hac  autem  3*  regula  sequitur  prime,  quod 
quum  vendens  ad  tempus  etiam  mercem  servandam  sol- 
licitat  emptorem,  ut  eam  ad  tempus  emat,  non  debet  accipere 
plus  justo  pretio  currenti  etiam  ob  interesse;  quia  emptor, 
quum  soUicitatus  sit  ad  emendum,  non  est  causa  illius  in- 
teresse, nisi  forte  instaret  pro  dilatione  solutionis,  vendi- 
tore  solum  instante,  ut  emat;  tunc  enim  liceret  recipere 
interesse  incursum  ob  dilatam  solutionem.  Sequitur  se- 
cundo  quod,  qui  non  potest  ad  numeratum  v^ndere,  non 
potest  plus  justo  pretio  numerate  vendere,  quia  quum  non 
possit,  ut  dictum  est,  vendere  in  numerate,  non  cessat  ei 
lucrum  suae  pecuniae,  ut  ob  id  possit  augere  pretium. 
Quod  intelligitur,  quoniam  pro  tote  tempore,  quo  detinetur 
pecunia  ab  emptore  non  solvente,  non  posset  mercem  ven- 
dere in  numerate.  Nam  si  vel  pro  parte  illius  temporis 
vendere  potuisset,  licite  acciperet  interesse  respondens  tali 
temporis  portioni.  Sequitur  tertio  quod,  qui  sponte  sua 
et  non  ob  instantiam  eorum,  qui  empturi  sunt,  emit  mer- 
ces pecunia  ad  usuram  sumpta,  non  potest  easdem  naer- 
ces  carius  vendere  justo  pretio  in  numerate,  ut  sic  ven- 
dendo  usuras  compenset.  Quod  autem  hoc  non  liceat,  ex  eo 
patet,  quia  emptores  in  casu  posito  non  sunt  in  causa,  ut 
mercator  incurrat  damnum  usurae.  Idee  injuste  ab  eis 
extorquetur  ejus  damni  compensatio.  Qua  in  re  multi 
animas  suas  laedunt,  qui  quum  nolint  laborare,  neque  cu- 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  305 

piditati  vel  pompae  aliquid  detrahere,  non  habentes  pecu- 
niaS;  eas  sumunt  ad  usuram  et  tale  pretium  taxant,  ut  ab 
emptoribus  mercium  solvuntur.  In  quo,  ut  dictum  est, 
gravantur  emptores,  qui  si  ab  ipsis  non  deciperentur,  vi- 
lius  emerent  ab  aliis,  qui  pecuniis  suis,  et  non  ad  usuram 
sumptis  merees  emissent. 

80.  Quarta  et  ultima  regula  est,  quod  ubi  pretium 
currens  in  numerato  est  minus  justo,  licet  vendere  ad  tem- 
pus  pretio  illo  majori;  modo  pretium  justum,  quod  in  nu- 
merato deberet  currere,  non  excedatur.  Quae  regula  per 
se  patet;  quia  si  pretium  illud  non  est  majus  justo,  liceret 
illo  vendere  etiam  mercem  in  numerato ;  ergo  licebit  ad 
tempus  vendere.  Praeterea  ob  interesse  licet  vendere  ad 
tempus  ultra  justum  pretium  currens;  ergo  in  casu  nostro 
licebit  pertingere  usque  ad  verum  justum  pretium;  sic 
enim,  et  non  aliter  vitabit  mercator  damnum. 

81.  Ex  liac  regula  sequitur  primo,  quod  mercatores 
Januae  et  Florentiae,  qui  honesti  et  bonae  conscientiae 
habentur,  qui  vendunt  ad  tempus  praetixum  15  vel  18 
mensium  honesto  aliquo  pretio,  licet  majori,  quam  vende- 
rent  in  numerato,  licite  fortasse  id  faciunt,  quia  tale  pre- 
tium non  excedit  justum  pretium,  saltem  rigorosum,  quod 
in  numerato  deberet  currere.  Nam,  ut  rem  exemplo  mon- 
stremus,  si  Florentiae  v.  g.,  etiam  a  probis  mercatoribus,  ven- 
ditur  brachium  velluti  15  libris,  infra  tempus  15  mensium  sol- 
vendis,  justum  pretium  haberi  debet,  quia  eodem  pretio 
liceret  in  numerato  vendere,  nam  sic  vendendo  mercator 
non  immoderate  lucratur,  sed  tantum  8  vel  10  pro  cen- 
tenario  quotannis,  et  si  minori  pretio  venderet,  ut  puta 
14  libris,  nihil  lucraretur  vel  tam  parvum,  ut  non  digne 
compensaretur  sua  industria  et  labor.  Ex  quo  raanifeste 
conjicitur,  pretium  15  librarum  esse  justum,  etiam  si  eo 
brachium  velluti  in  numerato  venderetur.  Nam  sicut  in- 
justum  et  excessivum  ^st  pretium  illud,  quo  si  raerx  ven- 
deretur, immoderatum  lucrum  veniret  vendenti,  plus  sci- 
licet, quam  ejus  opera  et  interesse  valeret,  et  minus  justo 
est  illud,  quo,  merce  distracta,  vendens  vel  communiter 
perderet  vel  nihil  lucraretur  vel  tam  parum,  ut  non  corn- 
Lain  ez,  Vota  Tridentina  etc.  20 


Digitized  by  VjOOQIC 


306  Disputationes  morales. 

pensaretur  ejus  opera  et  interesse,  ita  eliam  illud  est  ju- 
stura  pretium,  per  q.uod,  distracta  merce,  evenit  commu- 
niter  moderatum  lucrum,  quod  tunc  esse  censetur,  quum 
mercator  lucratur  in  anno  7  vel  8  vel  9  vel  10  pro  cen- 
tenario.  Quum  igitur  tale  sit  pretium  15  librarum,  quo 
venditur  vellutum  summatim,  sequitur,  id  esse  justum  pre- 
tium etiam  in  numerate.  Quod  verum  esse  ex  eo  etiam 
probatur,  quia  contingit  quandoque,  licet  raro,  eundem 
mercatorem,  qui  ad  tempus  15  mensium  vendit  summa- 
rie  sericum  pretio  15  librarum  pro  quo  vis  brachio,  ven- 
dere  etiam  eodem  pretio  in  numerato,  minutim  vendendo : 
quinimo  institor  ab  eo  emens  pretio  15  ad  tempus,  vendit 
in  minuto  pretio  16;  nee  habetur  injustum  pretium,  quia 
adhibet  suam  industriam  et  habet  expensas  officinae  et 
ministrorum ;  ideo  lucrari  debet,  ut  inde  vivat. 

Nee  impugnatur  haec  Veritas  per  hoc,  quod  contin- 
git, mercatorem  etiam  pro  14  libris  vendere  summarie  vel- 
lutum in  numerato,  ac  per  hoc  id  videtur  esse  justum  pre- 
tium. Respondemus,  quod  juxta  jam  dicta  pretium  14 
fortassis,  si  aliud  non  interveniret  id  justificans,  esset  mi- 
nus justum,  quia  qui  sic  venderet,  communiter  non  lucra- 
retur,  saltem  quantum  exigeret  ejus  opera  et  interesse.  Et 
ideo  non  contingit  eo  pretio  vendere,  nisi  mercator  vel 
pressus  sit  et  indigens  numerata  pecunia  ad  solvendum 
debita  vel  sperans,  se  tantum  lucraturum  ex  praesenti  nu- 
merata pecunia,  ut  possit  resarcire  jacturam  praescntis 
venditionis  et  insuper  lucrari.  Quamvis  autem,  ut  dictum 
est,  videatur  hoc  pretium  minus  justum  nude  considera- 
tum,  quia  tamen  etiam  in  se  non  multum  distat  a  justo, 
et  ultra  hoc  intervenit  occulta  donatio  ita  vendentis,  fit, 
ut  censendum  sit  etiam  justum  pretium,  sed  mite,  sicut 
pretium  15  est  medium.  Pretium  autem  16  esset  rigo- 
rosum ,  quo  solent  uti  institores ,  qui  minutim  merces 
vendunt. 

Si  quis  autem  quaerat,  unde  introductus  sit  hie  mos, 
ut  merces  ad  tempus  vendantur  pretio,  quod  in  numerato 
deberet  esse  justum,  et  unde  etiam  ortus  sit  abusus,  ut 
pretium    in   numerato    currens,    quum    merces    summatim 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  307 

venduntur,  sit  minus  justo,  respondent  mereatores,  partim 
id  evenisse  ex  defectu  pecuniae,  ex  quo  factum  est,  ut 
emptores  noluerint  pertingere  usque  ad  justum  pretium, 
dum  in  numerato  erant  soluturi,  ad  quod  ut  pertingerent, 
expectarunt  mereatores  solutionem;  pctuit  etiam  oriri  ex 
cupiditate  multas  merces  distrahendi;  pauci  enim  vende- 
rent  in  numerato,  multi  vero  ad  tempus.  Quia  etiam  non 
habens  pecuniam  et  emens  lanam  et  sericum,  ex  eadem 
merce  arte  sua  elaborata  extrahunt  pecunias,  unde  mer- 
cem  solvant,  et  insuper  vivant.  Quod  valde  commodum 
est  pauperibus.  Et  in  hunc  finem  statutum  est  tempus 
conveniens,  ut  possit  mercem  laborare  et  solvere.  Nam 
praefiguntur  15  menses,  ita  ut  in  medio  13.  mensis  solva- 
tur  medietas  debiti  et  in  fine  15.  mensis  roliqua  medietas. 

Sequitur  secundo,  quod  emens  ad  tempus  pretio  15 
mercem  summarie  sine  usura  potest  illam  vendere,  ita  ut 
honeste  lucretur.  Quia  pretium  15  censetur  justum  etiam 
in  numerato.  Secus  autem  esset,  si  excederet  pretium  ju- 
stum in  numerato,  quia  tunc  non  liceret  ita  vendere  mer- 
cem, ut  ab  ementibus  resarciretur  id,  quod  plus  justo  mer- 
cator  dedit,  nisi  forte  ad  instantiam  emptorum  plus  justo 
pretio  emit.  Sic  enim  liceret  id  pretium  ab  eis  exigere 
ct  insuper  suae  industriae  mercedem;  siquidem  ementi 
pecunia  sumpta^  ad  usuram  ad  aliorum  instantiam  licet 
tali  pretio  mercem  ei  vendere,  ut  usurae  damnum  resar- 
ciat;  quod  secus  haberet,  si  sua  potestate  emisset  pecunia 
fiumpta  ad  usuram,  ut  superius  dictum  est. 

Sequitur  tertio  licere  vendere  velluti  brachium  minori 
pretio,  quam  15,  modo  ad  minus  tempus  vendatur  et  re- 
servetur  ea  proportio  minuendi  pretium  juxta  temporis 
diminutionem,  ut  8  vel  10  pro  centenario  in  anno  respon- 
deant.  Nam  si  ad  tres  menses  tantum  fieret  venditio,  ut 
per  annum  minus  expectaretur  solutio,  quam  expectatur, 
quum  fit  venditio  ad  15  menses,  licite  fieret  venditio  ad 
3  menses  14  libris;  quia  qui  ita  venderet,  8  vel  10  pro 
centenario  minus  lucraretur,  quam  qui  venderet  15  libris. 
Quod  autem  praedicta  venditio  justa  sit,  modo  non  minus 
ofFeratur  ob  minus  tempus,  patet  ex  eo,   quia  pretium  ju- 

20* 


Digitized  by  VjOOQIC 


308  Disputationes  morales. 

stum  in  nuinerato  non  consistit  in  indivisibili,  sed  habet 
latitudinem  non  parvam.  Nam  contingit  P,  aliquem  emere  ad 
tempus  pro  15  vel  16  et  postquam  mercem  ex  officina  ex- 
traxerit,  quia  ea  forte  non  eget  vel  eget  pecuuia,  vendit 
illam  in  numerato  pro  13,  et  habetur  justa  emptio;  quia 
merx  ex  officina  extracta  minus  habet  reputatiouis,  ac  per 
hoc  minus  valet.  Est  ergo  13  minimum  pretium  in  nu- 
merato velluti  braehii.  2*^  Contingit,  mercatorem,  qui  ad 
tempus  15  mensium  vendit  mercem  summatim  pretio  15, 
vendere  eandem  in  numerato  pretio  14,  quod  pretium 
etiam  justum  habetur.  3^  Contingit,  ementem  ad  numc- 
ratum  pretio  14  multam  mercem  simul,  vendere  eandem 
minutim  pretio  15  in  numerato,  quod  etiam  habetur  ju- 
stum pretium  ob  expensas  et  operam  ita  vendentis.  4^ 
Contingit,  ementem  ad  tempus  pro  15  mercem  multam^ 
vendere  illam  minutim  in  numerato  pro  16,  quod  etiam 
ob  expensas  et  labores  justum  habetur,  Quum  igitur  pre- 
tium justum  in  numerato  tantae  latitudinis  sit,  ut  vel  13- 
vel  14  vel  15  vel  16  habeatur  justum  pretium  in  nume- 
rato ejusdem  mercis  vario  modo  emptae  et  venditae,  sequitur,. 
quod  qui  aliquo  horum  pretiorum  vendit,  etiam  in  nume- 
rato juste  vendat;  Juste  ergo  vendit,  qui  simili  pretia 
vendit  ad  minus  tempus,  quam  sint  15  menses;  modo,  ut 
dictum  est,  non  habeatur  respectus  ad  tempus,  sed  ad  hoc,, 
quod  tale  pretium  est  intra  latitudinem  justi  pretii  in  nume- 
rato ;  et  ideo  juste  eo  merx  emitur  vel  venditur,  sive  ad 
tempus  sive  in  numerato. 

Sequitur  quarto  injuste  et  usurarie  agere  eos,  qui  ut 
carius  ad  tempus  vendant,  quam  boni  mercatores  commu- 
niter  faciunt,  solent  ad  majus  tempus  vendere,  ut  juxta. 
temporis  proportionem  crescat  pretium.  Quales  sunt  illi^ 
qui  ad  tempus  duorum  annorum  vendunt  pro  16,  ad  tem- 
pus trium  pro  17  et  sic  consequenter ;  qui  procul  dubio  in- 
justi  et  usurarii  sunt.  Injusti  quidem,  quia  excedunt  to- 
tam  latitudinem  justi  pretii  in  numerato,  quia  ultra  pre- 
tium rigorosum  vendunt;  usurarii  autem  sunt,  quia  ol> 
majorem  expectationem  carius  vendunt.  Sicut  etiam  in- 
justi censentur  illi,   qui  emunt  viliori  justo  pretio,    et  mi- 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  309 

nimo.  Quales  sunt  ilH,  qui  pretio  12  librarum  emunt 
brachium  velluti  ab  eo,  qui  in  hunc  finem  male  vendendi, 
ut  haberet  pecunias,  emerat  ad  tempus  pretio  15  vel  16 
librarum.  Quod  autem  tales  injusti  sint,  ex  eo  patet,  quia 
minimum  pretium  justum  in  numerate  est  13,  et  hi  pretio 
12  illo  minori  emunt. 

Et  haec  dicta  siut  de  venditione  ad  tempus. 

Caput  XXVI.    De  emptione  anticipata  solutione. 

82.  Quae  autem  ad  emptionem,  anticipata  solutione, 
spectant,  similibus  aliis  quatuor  regulis  breviter  absolve- 
mus.  —  1*  regula  sit,  non  licere  anticipata  solutione  emere 
minus  justo  pretio,  habendo  respectum  ad  tempus,  quo 
anticipatur  solutio,  et  vendens  utitur  pecuniis  ementis,  in- 
terim dum  mercem  tradit.  Quod  autem  hoc  non  liceat, 
probatur,  quia  hie  etiam  intervenit  tacitum  mutuum.  Nam 
perinde  est,  ac  si  pecunia,  quae  tradenda  erat  venditori 
tempore,  quo  ipse  traderet  mercem,  illi  usque  ad  illud 
tempus  mutuaretur.  Ideo  qui  hoc  ob  mutuum  vel  ejus 
usum  minuit  justum  pretium,  perinde  facit,  ac  si  id,  in 
quo  pretium  minuit  ob  mutuum,  vellet  lucrari,  quod  esset 
usura. 

83.  2*  regula  est,  eum  qui  emit  anticipando  solu- 
tionem,  juste  tan  to  minori,  quam  sit  justum  pretium,  emere, 
quantum^  ex  hoc,  quod  anticipate  solvit,  interesse  incurrit; 
inodo  serventur  conditiones  requisitae,  ut  juste  sibi  quis 
faciat  resarciri  interesse.  Haec  regula  eo  modo  probatur, 
quo  secunda  de  venditione  ad  tempus  probata  est. 

84  Ex  qua  regula  sequitur  prime,  licere  emere  an- 
ticipata solutione  vel  eo  pretio,  quod  valebit  merx,  quCim 
tradetur,  vel  eo,  quod  ante  traditionem  juste  taxatur.  Hoc 
autem  est  medium  inter  maximum  et  minimum  pretium, 
quod  merx  tempore,  quo  traditur,  solet  vjilero.  Ut  si 
maximum  v,  g.  est  7,  minimum  autem  3,  pretium  justum 
ante  tempus  solutionis  taxandum  erit  5.  Quod  quidem 
ob  dubium  valorem  mercis  tempore,  quo  traditur,  est  justum 

'  Ms.  I.  quantitatem. 


Digitized  by  VjOOQIC 


310  Disputati6nes  morales. 

sive  contingat  earn  valere  3  sive  7,  dumraodo,  ubi  ita 
taxatur  pretium,  intclligatur  exceptus  inopinatus  eventus 
belli  vel  pestis  vel  calamitatis;  eo  enim  casu  rescindendus 
est  contractus  vel  ad  aequitatom  redigendus.  Sequitnr 
secundo,  non  licere  eum,  qui  anticipata  solutione  emit, 
cogere  vendentem,  ut  det  inercem  pretio,  quod  valebit 
eo  tempore,  quo  volcbat  earn  vendere.  Nam  si  venditor 
volebat  frumentum  vendere  in  mense  Majo,  injuste  cogitur 
ob  anticipatam  solutionem  vendere  pretio  currenti  in  Ja- 
nuario;  nisi  forte  anticipate  solvens  tantum  interesse  in- 
curreret,  quantum  pretium  frumenti  in  Majo  excedit  pretium 
ejusdem  in  Januario.  Quod  esse  verum  probatur,  quia  ut  pre- 
tium rei,  quae  statim  traditur,  quuni  solvitur,  est  pretium,  quod 
tunc  currit,  et  non  quod  ante  vel  post,  et  sicut  in  venditione 
adtempuSjUbi  merx  non  erat  servanda,  est  etiara,  quod  tunc 
currit,  et  non  quod  curret  tempore  solutionis.  Unde  etiam  fit^ 
ut  qui  venditurus  erat  frumentum  mense  Decembri,  si  id  mu- 
tuet  usque  ad  mensem  Junium,  non  debet  pro  eo  accipere 
pretium  Junii  sed  Decembris,  et  ita  mense  Junii  non  po- 
terit  eandem  mensuram  frumenti,  quam  mutuavit,  reci- 
pere,  sed  tanto  minus,  quanto  minus  valet  mensura  fru- 
menti in  Decembri,  quam  in  Junio.  Secus  autem  res  ha- 
beret,  si  servaturus  erat  frumentum  usque  ad  Junium; 
tunc  enim  licite  reciperet  eandem  mensuram.  Sequitur 
tertio,  quod  ob  verisimile  periculum  incursum  ad  instan- 
tiam  vendentis  anticipata  solutione,  vel  ob  justum  timo- 
rem  et  anxietatem,  vel  ob  probabile  dubium,  quod  ita 
vendens  non  tradet  mercem  suo.  tempore,  vel  ob  litem  et 
expensas,  quae  probabiliter  praesumuntur,  licet  tanto  mi- 
nori  pretio,  quam  valebit  tempore  traditionis,  mercem  an- 
ticipate emere,  quantum  aestimatur  damnum  ex  praedictis 
incursum;  haec  enim  omnia  ad  interesse  reducuntur. 

85.  3*  regula  est,  quod  cessante  interesse,  vel  eo 
existente  sine  requisitis  circumstantiis,  non  licet  anticipate 
emere  mercem  minori  justo  pretio;  quia,  interesse  dicto 
cessante,  non  valet  minus  pecunia  post  danda,  quam  prae- 
sens,  nee  etiara  pecunia  anticipata,  quam  futura,  quia  hoc 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  iisura  variisque  contractibus.  311 

interesse  secluso,  pecuDia  non  parit  pecuniam  nee  lucrari 
aliquid  potest,  sicut  merx. 

Ex  qua  regulasequitur  prime:  Ubi  non  est  interesse, 
non  licet  pro  90  numeratae  pecuniae  emere  jus  ad  centum 
in  line  anni  solvenda.  Nam,  quia  secluditur  interesse,  pro  sola 
expectatione  accipit  10,  vel  si  pro  expectatione  nihil  acci- 
pit,  superest,  ut  pro  90  100  accipiat.  Quod  iniquum  est, 
etiamsi  ilia  100  post  annum  recipiantur;  quia  secluso  in- 
teresse, perinde  est,  ac  si  statim  reciperentur ;  quod  etiam 
pecunia  praesens  pluris  comrauniter  aestimetur,  quam  fu- 
tura,  ubi  interesbc  tantum  est.  Nee  salvatur  hie  contractus 
per  hoc,  quod  aliqui  dicunt  in  eo  non  emi  100  pro  90, 
sed  jus  ad  100;  prime  quia  jus  sive  actio  ad  100  tantum 
valet,  ut  100  secundum  doctores  jurisperitos ;  deinde  actio 
sen  jus  istud  tantum  pro  forma  emi  dicitur,  quum  revera 
ipsa  100  emantur,  sine  quibus  jus  nihil  valet;  tertio  li- 
ceret  volenti  mutuare  90  pro  eis  emere  novam  actionem 
ad  100;  vendens  etiam  dictam  actionem  ad  100,  posset 
eam*  redimere  90,  et  ita  per  hujusmodi  teohnas,  pallia- 
retur  usura  et  injustitia;  quarto  quia  liceret  non  servaturo 
mercem,  et  pro  ea  non  plus  valitura,  et  sine  interesse, 
plus  ad  tempus  accipere,  quam  in  numerate  valeat,  quia 
diceretur  emi  jus  ad  illud  plus  ad  tempus,  quod  tamen  est 
contra  capita  Consuluit,  In  civitate,  Naviganti  De  Usuris. 

Sequitur  secundo,  quid  dicendum  sit  de  pagiis,  quas 
vocant  S.  Georgii,^  circa  quas  negotiantes  minori  pecunia 
numerata  emunt  jus  ad  majorem  post  tempus  solvendam. 
Dicendum  enim  est,  id  licere  eis  tantum,  qui  ex  hoc,  quod 
numerant  pecuniam,  tantum  incurrunt  interesse,  quantum 
pecunia  recipienda  superat  numeratam. 

Sequitur  tertio,  quid  dicendum  sit  etiam  ad  casum 
frequentem  mercatoribus,  praesertim  Januensibus.  Emunt 
enim  a  principibus  jura  vel  liberanzas,  quas  vocant,  hoc 
pacto,  ut  in  numerate  tradant  10  vel  12  minus  pro  cen- 
tenario,    quam  post  tempus   ex  praedictis  juribus   sint  re- 

V  Ms.  II.  etiam. 

•  Pagia  hie  idem  significare  videtur  quod  solutio.  Cf.  Du  Cange 
8.  h.  V. 


Digitized  by  VjOOQIC 


312  Disputationes  morales. 

cepturi,  addentes  etiam  pactum,  quod,  si  tempore  praefixo 
non  fiat  sibi  solutio  dictorum  juriura,  lucrentur  12  pro 
centenario  quotannis  tam  de  capitali,  quam  de  interesse. 
Dicendum  enim  ad  hunc  casum,  quod  licet  quidem,  si 
mercator  tantum  interesse  patiatur,  quantum  plus  pecu- 
niae, quam  numeret,  recipit.  Quod  quia  communiter  non 
fit,  communiter  casus  est  periculosus,  sicut  esset  mani- 
feste  usurarius,  si  pro  sola  anticipatione  solutionis  illud 
plus  exigeretur. 

Sequitur  quarto,  quod  secluso  interesse  v el  donatione^ 
est  usura  emere  lanam  anticipata  sc.  solutionis*  parte  minori 
pretio,  quam  tempore  contractus  credatur  fore  valitura  tem- 
pore, quo  consignanda  est.  Unde  inique  faciunt,  qui  Julio  an- 
ticipate soluto^  a  pastore  emunt  vellus  tempore  tonsionis  suis 
expensis  consignandum,  vel  loco  ejus  Julium  cum  dimidio, 
quo  pretio  ab  hujusmodi  emptoribus  jam  erat  venditum  aliis 
mercatoribus ;  addentes  insuper  quandoque,  quod  si  hoc  anno 
non  possit  vellus  reddi,  reddatur  anno  sequenti  tanto  minori 
pretio,  quauto  majori  tempore  difi'ertur  traditio.  Quod 
autem  pactum  hoc  iniquum  sit,  videtur  ex  hoc,  quod,  quia 
mercator  emit  vellus,  et  venditioue  fit  suum,  sibi  perire 
deberet,  et  non  pastori,  qui  non  esset  cogendus  id  reddere, 
tanto  praesertim  suo  damno.  Nam  quum  ipsi  vendant  vellus 
Julio  cum  dimidio,  iniquum  est,  id  Julio  emere,  secluso 
interesse.  Sicut  etiam  male  conveniunt  inter  se  merca- 
tores,  ut  nemo  eorum  emat  a  pastore  lanam,  a  quo  alius 
earn  emere  solebat.  Ex  quo  fit,  ut  pastores  non  habentes 
copiam  emptorum,  cogantur  lanam  vilius  vendere,  quam 
facerent  fraude  cessante. 

86.  4*  regula,  quod  quum  ob  fraudem  venditorum, 
simul  convenientiura,  vel  ob  aliquem  alium  abusum  merx 
plus  justo  pretio  venditur  in  numerato,  licet  anticipata  so- 
lutione  ementi  tantum  minuere  de  pretio  currenti,  quan- 
tum ipsum  justum  pretium  excedit.  Quae  regula  per  se 
est  manifesta;  quia  ex  quo  pretium,  quo  talis  emit,  justum 
est,  liceret  in  numerato  illo  eam  emere  tempore  traditionis ; 

*  In  ras.  II    deest  donatione.  '  Ms.  IL  antieipatae  solutionis. 

*  In  ras.  II.  deest  solutv. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  313 

ergo  a  fortiori  licebit  earn  emere  anticipate  solvendo,  quum 
anticipata  solutio  in  bonum  venditoris  cedat. 

Et  haec  de  anticipata  solutione  dicta  sufficiant. 


Caput  XXVII.    Remedla  contra  usurae  vitium. 

87.  Quum  hactenus  docuerimus,    quando    in  mercato- 
rum  frequentioribus  negotiis  reperiatur  usura,  quam  etiam ' 
grave   peccatum    esse   ostendimus,    superest   nunc  remedia 
aliqua  proponere,  quibus  tantum  malum  vel  aboleatur  vel 
coerceatur,  ne  tam  saeve  in  ecclesia  Dei  grassetur  et  serpat. 

Primum  autem  remedium  esse  videretur,  si  mercato- 
res,  desiderio  suae  salutis  ducti,  fideliter  et  sincere  sedi 
apostolicae  proponi  facerent  negotia  sua,  vel  manifesto 
iniqua  vel  dubia;  et  eadem  s.  sedes  per  viros  doctos  et 
probos,  tam  theologos  quam  jurisperitos,  ilia  mature  et 
diligenter  discuti  faceret;  et  post  discussionem  declarare 
dignaretur,  quae  essent  justa  et  quae  injusta,  addens  op- 
portunas  et  convenientes  censuras  in  eos,  qui  iniqua  de- 
clarata  deinceps  committerent.  Hoc  remedium  non  est 
novum  nee  inconsuetum  in  ecclesia  Dei.  Saepe  enim  in 
conciliis  nonnulla  ad  usuram  spectantia  decisa  sunt,  ut  de 
concilio  Nicaeno^  et  Lateranensi^  et  Lugdunensi^  et  Vien- 
nensi*  constat.  Saepe  quoque  sedes  apostolica  de  his  re- 
bus fuit  consulta,  et  sententiam  tulit,  ut  ex  multis  epistolis 
decretalibus  in  titulo  De  usura  constat.  Et  signanter  epi- 
scopi  Suetiae  a  Martino  V,^  episcopi  Germani  a  Calisto  III, 


*  Vide  locum  supra  p.  239  n.  1  allegratum. 

^  Videlicet  concilium  Lateranense  quintum,  in  quo  bulla  Leonis  X. 
(flupra  p.  261  n.  1)  publicata  est.  Praeterea  concilium  Lateranense  lU. 
a.  1179  poenas  statuit  contra  manifestos  u'surarios  cap.  25.,  quod  de- 
cretum  in  corpus  juris  canonici  receptum  est;  cap.  Quia  in  3.  (V.  19). 

'  Cap.  usurarum  1. 

*  Cap.  Ex  gravi  un.    Clement.  (V,  5). 

^  Martini  V.  bulla  Regimini  universalis  inserta  est  Extravaganti- 
bus  comra.  (Ill,  5,  1).  Data  esset  juxta  corpus  j.  c  ad  episcopos  „Tre- 
verensem,  Lubicinensem  et  Almicensem."  —  Calixtus  III.  buUam  pari- 
ter  incipientem  Reijimini  universalis  et  ibidem  exstantem  (III,  5,  2) 


Digitized  by  VjOOQIC 


314  DisputationeB  morales. 

Alphonsus  rex  Aragoniae  et  Neapolis  a  Nicolao  V.  obti- 
nuerunt  responsum,  an  contractus  censuum  annuorum  esset 
usurarius  necne.  Definieruntque  praedicti  pontifices,  con- 
tractum  ilium  licitum  esse,  modo  annui  census  fundentur 
in  re  aliqua  certa,  fructuosa,  quae  justo  pretio  cum  onere 
vendatur,  et  possit  vel  in  toto  vel  in  parte  redimi  aut 
etiam  non  redimi,  et  modo,  perdita  re  tali,  venditor  non 
'  teneatur  reddere  pecunias  emptori,  quia,  quum  vere  emerit 
rem  hypothecatam,  eo  casu  sibi,  et  non  venditori,  perit. 
Archiepiscopus  etiam  Januensis  consuluit  olim  Alexan- 
drum  III.  super  venditionem  ad  tempus,  ut  patet  ex  cap. 
In  civit.  De  Usura.  Ut  ergo  olim,  ita  nunc  saepe  deberet 
consuli  sedes  apostolica.  Neque  dicat  aliquis,  sufficere 
deBnitiones  in  hac  re  olim  factas;  quia  videmus  per  sub- 
tilitatem  mercatorum  multa  negotia  inventa  non  solum 
non  decisa  a  sede  apostolica,  sed  neque  cognita  doctoribus 
etiam  modernis,  qui  de  usura  scripserunt.  Eadem  etiam 
subtilitate  et  consuetudine  factum  est,  ut  multa  negotia, 
quae  olim  manifesto  iniqua  habebantur,  nunc  vel  habean- 
tur  licita,  vel  ad  minus  dubia.  Quae  omnia  novam  ex- 
poscunt  discussionem  et  decisionem. 

Si  vero  sedes  apostolica  non  definiret  ea,  quae  jam 
diximus,  secundum  remedium  esset,  si  metropolitan! 
vel  alii  episcopi  in  suis  dioecesibus  rem  discuterent  et  in- 
ventos  iniquos  contractus  prohiberent.  Sic  enim  reperi- 
mus,  non  solum  in  conciliis  universalibus,  sed  etiam  in 
provincialibus  usuras  esse  discussas  et  prohibitas,  ut  in 
concilio  Eliberitano  can.  20.^  et  concilio  Arelatensi^  can.  12. 
et  in  conciliis  quibusdam  orientalibus. 


mittit  ad  decanos  „Magdeburgen8i8,  Numburgensis  et  Halberstadensis 
ecclesiae.*  —  Nicolai  V.  rescriptom  ad  Alphonsum  regem  invenitur 
apud  Sigisin.  Scaccia,  Tract,  de  commerciis  et  cambio,  Venet.  1669, 
§  9.  nr.  44.  pag.  465. 

*  Hoc  concilium  habitum  est  a.  306  ejusqne  canon  allegatus  eistat 
apnd  Mansi  II,  10.  Initium  canonis  in  corpus  juris  canonici  receptum 
est,  c.  5.  Difit.  47. 

*  Concilium  Arelatense,  celebratum  a.  314,  can.  12.  repedt  ea  quae 
initio  canonis  lUiberitani  citati  statuuntnr. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usura  variisque  contractibus.  315 

Dicta  autem  duo  remedia  parum  prodessent,  nisi  eis 
adderetur  tertium  reraedium.  Hoc  autem  est  censura 
severa  priucipum  et  civiliura  magistratuum  in  eos,  qui 
post  definitionem  contractus  usurarios  facere  probarentur. 
Adeo  euira  nostro  infelici  saeculo  languet  fides  et  viget 
carnis  sensus,  ut  longe  plus  coerceantur  homines  poenae 
temporalis  metu,  quam  spiritualis  et  aeternae. 

88.  Quartum  remedium  esset,  si  episcopi  in  suis 
dioecesibus  exarainarent  confessores  et  tantum  viros  doctos 
et  probos  confessionibus  audiendis,  horura  praesertim  ne- 
gotiatorum,  praeficerent,  eis  sub  gravissimis  censuris  in- 
jungentes,  ne  hujusmodi  usurarios  absolverent,  antequam 
satisfaeerent  vel  cautionem  de  satisfaciendo  praestarent, 
nisi  forte  impossibilitate  excusarentur.  Admonendi  quoque 
essent  confessores.  ut  hujusmodi  homines  ad  se  venientes 
interrogarent  et  exigerent,  ut  negotia  sua  explicarent. 
Quia  experientia  testatur,  quod  hujusmodi  mercatores,  etiam 
qui  probi  et  sanctuli  videntur,  non  explicant  in  confessi- 
one  negotia  gua,  sed  tantum  dicunt  se  nihil  in  his  scru- 
puli  habere;  et  ideo  illis  omissis,  quae  gravissima  sunt 
et  maxime  Beria,  de  quibusdam  tantum  levibus  naeniis  se  in 
confcssione  accusant.  Hoc  autem  remedium  esse  valde  neces- 
sarium  satis  ostendit  experientia,  quia  culpa  confessorura 
vivificantium  animas,  quae  non  vivunt,  et  verbo  tenus 
absolventium,  quos  Deus  ligatos  tenet,  multos  perse verare 
in  suis  peccatis  facit,  qui,  si  certo  scirent,  se  non  esse 
absolvendos  vel  ad  communionem  admittendos,  vel  absti- 
nerent  ab  usuris  vel  saltem  non  indigne  communicarent, 
ut  faciunt.  Juvaret  etiam  prohibere  confessoribus,  ne  ab 
hujusmodi  hominibus,  qui  sibi  confitentur,  aliquid  exigant 
vel  oblatum  acceptent;  quia  fortassis  blanditiis  et  muneri- 
bus  multi  confessores  corrumpuntur,  ut  absolvant  non  ab- 
solvendos, praesertim  Januae,  ubi  multi  de  more  solent 
aureum  exhibere  confessori,  quoties  confitentur. 

Si  autem  praedicta  remedia  desunt,  esset  quintum 
remedium,  ut  mercatores  attentius  considerarent  et  mala 
usurae  superius  descripta  et  vanitatem  divitiarum,  quas 
per  cam  curant;  quae  nee  conservari  possunt,  nee  si  con- 


Digitized  by  VjOOQIC 


316  Disputationes  morales 

servarentur,  quietura  redderent  possessorem.  Ut  recte  di- 
xerit  Magnus  Basilius  homil.  sup  psal.  61.:  ^Magis  pos- 
sibile  est,  ut  aquam  raanu  comprehensam  eontineas^  quam 
ut  divitias  durabiliter  conserves."^  Sed  demus  servari 
posse,  adhuc  tamen  minime  liabenti  sufFicerent,  eodem  s. 
Basilio  dicente :  „Qui  collectas  ex  iniquitate  divitias  suf- 
ficientem  sibi  causam  ad  robur  et  potentiam  esse  judicat, 
similis  est  aegroto,  qui  in  redundantia  morbi  bonara  vale- 
tudinem  ponit."*  Qui  igitur  talem  esse  naturam  divitia- 
rum  perspexerint^  curabunt  in  primis,  ne  nimium  affectum 
illis  apponant,  et  se  in  eas  transformare  non  sinent,  ut 
faeit  avarus,  cui  recte  ait  idem  Basilius  homil.  34.  de  ava- 
ritia:  „Quemadmodum  enim,  qui  per  insaniam  moti  sunt, 
res  non  vident,  sed  ex  affectione  imaginantur,  sic  anima 
pecuniae  amore  occupata  omnia  aurum,  omnia  argentum 
videt;  jucundius  aspicis  aurum,  quam  solem,  optas  om- 
nia ad  auri  naturam  transmutari,  et  huic  rei  pro  viribus 
intentus  es."^  Qui  vero  sapientes  sunt,  hac  auri  amentia 
relicta,  audiunt  potius  ejusdem  Basilii  consilium  dicentis: 
„,Divitiae  si  affluunt,  nolite  cor  apponere/  nee  animi  tui 
affectus  apponas,  sed  utilitatem  ab  ipsis  excipe,  non  ut 
unum  aliquod  bonorum  ipsas  diligens  ac  admirans,  sed 
instrumentarium  ipsorum  ministerium  eligens  ac  amplec- 
tens."*  Haec  ille.  Quem,  qui  ut  par  est,  audierit,  procul 
dubio  ob  vanas  divitias  usura  partas  animae  jacturam  mi- 
nime faciet,  sed  in  primis  decernet  abstinere  a  manifesto 
iniquis  contractibus,  et  etiam  a  dubiis,  donee  liciti  decer- 
uantur.  Deinde  revolvens  conscientiam  suam  et  si  opus 
est,  etiam  libros,  videbit,  quae  quibus  per  iniquitatem 
usurariam  tulit,  et  illis  reddere  curabit  vel  veram  remis- 
sionem  ab  eis  obtinet.     Quod  si  domini    nesciuntur,    pau- 


»  Basil,  hom.  cit.  nr.  5.  Migne  P.  G.  29,  181. 

«  Ibid.  Migne  180. 

^  Haec  homilia  de  avaritia  est  sermo  VI.  inter  sermones  Symeo- 
nis  Metaphraatae  confiatos  ex  homiliis  S  Basilii.  Locus  ipse  habe- 
tur  in  S.  Basilii  homil.  in  Luc.  12,  18  nr.  4;  Migne  P.  G.  31.  269. 

*  Hom.  in  ps.  61.  nr.  5.  3Iigne  29,  81.  Locus  s.  scripturae  alle- 
gatus  est  ps.  61,  11. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  nsura  variisqiie  contractibus.  317 

peribus  eroget.  Quae  si  praestare  poterit,  nee  ob  timorem 
nee  ob  verecundiam  desistat;  satius  enim  est  in  hac  vita 
brevi  pauperem  esse,  et  si  opus  est  etiam  mendicare,  quam 
in  aeternum  esurire  et  opprobriis  saturari.  Si  vero  quia 
non  possit  restituere,  doleat  se  aliena  abstulisse,  et  firmum 
propositum  reddendi,  si  posset,  faciat.  Et  sic  facienti 
Dominus  non  deerit,  qui  animam  a  se  creatara  et  proprio 
sanguine  redemptam  numquam  damnabit  ob  fragilia  bona 
temporalia,  si  ilia  reddere  non  potest.  Qui  enim  damna- 
tui',  non  tam  damnatur,  quia  ilia  non  reddit,  quam  quod 
ilia  detinens,  quae  vilia  sunt,  Domini  mandato  et  dilecti- 
oni  praefert.  Debet  autem,  qui  restitutioni  obnoxius  est, 
victum  et  vestitum  sui  et  suorum  restringere,  ut  restitu- 
tionem  vel  paulatim  faciat.  Quod  dixerim,  quia  multi 
mercatores,  qui  jacturam  fidei  suae  fecerunt  et  multos 
forte  ob  id  ad  mendicitatem  redegerunt,  quum  interim 
ipsi  sibi  retinuerint,  unde  non  solum  parce  vivant,  sed 
etiam  unde  luxui  et  pompis  vacent  et  ducant  in  bonia 
dies  sues. 

Nee  exeuset  se  mercator  nolens  abstinere  ab  usuris, 
quod  illis  jam  sit  assuetus,  poterit  enim  deinceps  alicui 
arti  licitae  vel  justo  negotio  vacare;  ut  „qui  furabatur, 
jam  non  furetur,  magis  autem  laboret .  .,  ut  habeat,  unde 
tribuat  necessitatem  patienti;"^  quod  qui  fecerit,  gratissi- 
mas  Domino  usuras  facit.  Ut  enim  recte  ait  Clemens 
Alexandrinus :  „Lex  prohibet  fratri  foenerari,  fratrem  no- 
minans  non  eum  solum,  qui  ex  eisdem  natus  parentibus,. 
sed  etiam  qui  fuerit  ejusdem  tribus  ejusdemque  sententiae 
et  ejusdem  verbi  particeps;  nop  aequum  censens,  ut  ex 
pecuniis  usuras  accipiamus,  sed  laxis  manibus  et  animis 
gratificemur  egentibus.  Deus  enim  est  talis  doni  conditor. 
Jam  vero,  qui  libenter  largitur,  satis  magnas  accipit  usu- 
ras, ea  quae  sunt  apud  homines  pretiosissima,  nempe  man- 
suetudinem,  benignitatem,  magnificentiam,  bonam  famam 
laudemque  et  gloriam."* 


»  Eph.  4,  28. 

^  Clem.  Alex.  Stromat.  lib.  2.  c   ]8.    Migne  P.  G.  8,  1023. 


Digitized  by  VjOOQIC 


318  Disputationes  morales. 

89.  Sex  turn  etultimum  remedium  in  accipientibus  ad 
usuram  si  turn  est,  ut  si  nee  pastores  ecclesiae  nee  magi- 
stratus  providerent,  nee  ipsi  usurarii  vellent  desistere,  sal- 
tern id  facere  cogerentur,  quod  lieret,  si  homines  non  ac- 
ciperent  ad  usuram.  Quod  fortassis  faciet  profundius  con- 
siderans,  quod  qui  sine  magna  necessitate  ad  usuram  ac- 
cipit,  graviter  peccat;  quia  et  usurario  et  sibi  valde  nocet, 
usurario  quidem,  quia  peccati  usurae  et  eorum,  quae  ei 
admiscentur,  occasionem  praebet,  dicente  Basilio  homil. 
super  psal.  14.:  „Principium  mendaeii  est  mutuum  su- 
mere,  ingratitudinis  occasio  perfidiaeque  et  perjurii."^  Quod 
ait,  quia  hujusmodi  criraina  usurarius  incurrit,  ut  idem 
pater  egregie  describit  dicens:  „At  vero  avarus,  ubi  videt 
virum  prae  necessitate  se  incurvantem  ante  genua  suppli- 
cem,  quid  non  humile  facientem,  quid  non  loquentem,  non 
miseretur  ejus,  qui  praeter  dignitatem  agit  ac  supplicat, 
non  reputat  naturam,  non  mollitur  precibus,  sed  immobilis 
et  implacabilis  stat,  non  precibus  cedit,  non  lacrimis  fran- 
gitur,  in  negatione  perdurat  jurans  ac  obtestans,  se  pecu- 
niis  penitus  carere,  et  se  ipsum  quoque  circumspicere,  an 
aliquem  reperire  possit,  qui  mutuum  tradat;-  atque  sic 
mendacium  per  juramentum  confirmans  malum  inhumani- 
tatis  ut  accessorium  quaestum  perjurium  acquirit.  Post- 
quam  vero  is,  qui  mutuum  petit,  usurarum  mentionem  fe- 
cerit  et  pignora  nominaverit,  tunc  demisso  supercilio  ar- 
ridet.  Et  t'ortissis  paternae  quoque  amicitiae  mentionem 
facit  et  familiarem  appellat  ac  amicum.  Et,  videbimus, 
inquit,  an  aliqua  nobis  sit  reposita  pecunia;  est  autem  de- 
positum  viri  amici,  qui  lucri  gratia  apud  nos  deposuit. 
Verum  ille  graves  ex  ipso  usuras  exigit,  nos  autem  omnino 
remittimus  aliquid  et  pro  minoribus  usuris  dabimus.  Talia 
fingens  ac  talibus  verbis  blandiens  ac  inescans  miserum, 
ubi  libellis  ipsum  alligavit  et  supra  urgentem  paupertatem 
etiam  libertatem  viri  detraxit,  abit."^ 


*  Homil.  n.  anper  psalmum  14.  nr.  2.  Jligne  P.  G.  29,  269. 
3  Ibid.  nr.  1.  Migne  265. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  nsura  variisque  contractibus.  319 

Non  solum  autem  ad  usuram  accipiens  nocei  usurario, 
sed  nocet  sibi,  turn  quia  peccat,  peccati  occasionem  dans. 
Turn  quia,  si  usurarius  est  sibi  amicus,  ex  amico  ilium 
inimicum  facit,  qui  ex  paupere  et  infelici  amico  ditari  vult.  . 
Si  autem  inimicus  est,  fit  inimici  servus;  dum  enim  qui 
pauper  erat,  ad  usurarium  accedit,  recedit  et  pauperior 
et  servus  culpabili  paupertate  et  servitute.  Ut  enim  hujus- 
modi  homini  ait  Basilius:  „Si  mutuum  non  acceperis,  simi- 
liter eris  pauper,  et  hodie,  et  deinceps;  mutuo  vero  ac- 
cepto,  gravius  divexaberis,  usura  paupertatem  amplius  au- 
gente;  et  nunc  quidem  nemo  vitio  tibi  vertit  pauperta- 
tem, involuntarium  enim  est  malum ;  si  autem  usuris  ob- 
noxius  fueris,  nemo  est,  qui  te  non  reprehendat  ac  dete- 
stetur  in  consulta  teraeritate."^  Haec  ille,  quem  sequentes 
idem  d^  servitute  dicere  possumus.  Nam  sine  vitio  in- 
vite quis  incurrit  servitutem,  vitiose  autem,  qui  se  servum 
usurarii  reddit.  Fit  etiam,  ut  in  varia  desideria  et  in 
varies  affectus  nocivos  incidat;  quum  enim  videt  divitias, 
illas  desiderat,  utsolvat;  quum  pulsatur  ad  ostium,  timet, 
ne  forte  sit  creditor;  quum  adveniunt  festa,  dolet,  quod 
pignoribus,  quibus^ornari  solebat,  sit  privatus;  affligitur 
etiam  dum  transeunt  menses,  quod  sint  usurarum  patres. 
Ut  enim  Basilius  ait:  „Centesimatores  et  decimatores  ap- 
pellantur  quidam,  horrenda  etiam  auditu  nomina.  Item 
menstrui    exactores,    quemadmodum    daemones    comitiales 

morbos  inducentes,   juxta   lunae   circuitus   pauperes   inva- 
dunt."2 

Quod  si  quis  alleget  paupertatem,  ex  qua  cogitur  ad  usu- 
ram accipere,  is  si  non  ita  pauper  est,  quin  habeat  super- 
flua  aliqua,  quae  vendere  possit,  praestat  ilia  vendere, 
quam  usurario  loco  pignoris  tradere.  Sic  enim  Sapiens 
ait:  „Bibe  aquam  de  cisterna  tua  .  .  nee  sint  alieni  par- 
ticipes  tui;"*  quod  proverbium  declarat  Basilius  innuere, 
praestare  de  sua  substantia  vel  industria  vivere,  quam  ab 


*  Ibid  nr.  2.  Migne  272. 
^  Ibid  nr  6  Migne  279. 
»  Prov.  5.  15.  17. 


Digitized  by  VjOOQIC 


320  Disputationes  morales 

alieno  usurario  victum  sumere.  ^Praestabilius  enim,"  ait, 
„est  consiliis  paulatim  inventis  necessitatera  mitigare,  quam 
alienis  acervatim  elatum  postea  omnibus  simul  rebus  de- 
nudari."  Si  vero  quis  ita  egeat,  ut  nihil,  quod  vendat, 
habeat,  is  in  primis  voluptates  et  superfluas  expensas  fu- 
giat;  ob  haec  enim  nonnulli  novas  usuras  subinde  acci- 
piuntantiquissolutis,  de  quibus  egregie  Basilius  ait:  „Quem- 
admodum  aqua  subtercuti  laborantes  de  carnositate  suspecti 
sunt,  sic  etiam  hie  in  opulentiae  opinione  existit  semper 
accipiens  et  semper  dans,  et  ex  secundis  priora  dissolvens, 
ex  mali  perpetuitate  sibi  ipsi  fidem  ad  accipiendum  com- 
parans.  Deinde  quemadmodum  hi,  qui  per  ventrem  ac 
OS  sursum  et  deorsum  exeernunt  [id  est  cholera  laborantes] 
semper,  quod  praeinsidet  ejicientes,  et  priusquam  penitus 
purgati  fuerlnt,  alium  cibum  superingerentes,  hunc  rursus 
cum  dolore  et  convulsione  evomunt;  sic  etiam  hi  usuras 
ex  usuris  transmutantes,  et  priusquam  priora  expurgantur, 
alterum  mutuum  superinducentes,  ubi  modico  tempore  in 
alienis  deliciati  fuerint,  postea  etiam  ob  propria  lugent."^ 
Ultra  fugam  autem  voluptatis  opus  est  pauperi,  ut  laboret; 
vel  si  id  non  potest,  mendicare  non  erubescat;  ric  enim 
ait  Basilius:  „Quomodo  igitur,  inquis,  me  nutriam?  Ha- 
bes  manus,  habes  artem?  Labora  pro  mercede,  ministri 
munus  obi,  multae  sunt  victus  parandi  solertiae,  multae 
occasiones.  At  impoiens  ad  laborandum  es  ?  Pete  a  pos- 
sidentibus.  An  turpe  est  petere?  Turpius  est  sane  ali- 
quem  eo,  quod  mutuo  accepisti,  privare."^ 


Caput  XXVIII.    Conclusio. 

90.  Possent  quoque  juvari  pauperes,  ne  usuras  su- 
mant,  si  et  divites  illis  gratis  mutuarent  et  montes,  quos 
vocant  pietatis  in  urbibus  constituerentur.  Quibus  remediis 
adhibitis  procul  dubio  cum  Dei  auxilio  usurae  malum 
tolleretur,  si  non  omnino,  saltem  majori  ex  parte.     Cujus 


»  Horn.  n.  in  ps.  14.  nr.  4.  Migne  P.  G.  29,  276. 
»  Ibid. 


Digitized  by  VjOOQIC 


I.  De  usiira  variisque  coiitractibus.  321 

rei  gratia  hactenus  discurrimua  mercatorum  contractus, 
non  quidem  omnes,  sed  magis  solemn es  et  crebros ;  et  lios 
quidem  plane  in  transcufsu  tractavimus,  quia  nee  tarn 
profunde  meditati  sumus,  quantum  exigeret  rei  difiicultas^ 
nee  per  temporis  brevitatem  et  valetudinem  licuit  omnes 
tractatores,  qui  de  hoc  argumento  scripserunt,  mature  con- 
sulere.  Quo  fit,  ut  quae  diximus  omnia,  utpote  nondum 
plane  discussa,  eo  libentius  submittamus  non  solum  s.  ec- 
clesiae  censurae,  sed  cujusvis  verius  sentientis  judicio. 
Nobis  enim  satis  visum  est,  si  quod  sentiebamus,  ad  Dei 
gloriam  et  mercatorum ,  praesertim  Januensium,  utilitatem 
in  medium  proferremus,  ne  in  genere  tantum  detestantes 
usurae  vitium  videremur  negligere  vel  fugere  sermones 
particulares,  qui  in  hoc  et  similibus  argumentis  teste  phi- 
losopho  utiliores  et  aptiores  sunt. 


Lainez,  Vota  Tridentina  etc.  21 


Digitized  by  VjOOQIC 


II. 

Tractatus  de  simonia. 


1.  Quaestio  a  Sanctissimo  Domino  nostro  Papa  Paulo  IV. 
proposita :  Num  liceat  pro  usu  potesfatis  spiritualis  commo- 
dum  aliquod  temporale  percipere,  triplicem  inihi  sensum 
porrigere  videtur.  Aut  enim  quaeritur  1^  utrum  liceat 
commodum  temporale  pro  usu  potestatis  spiritualis  perci- 
pere, non  quidem  tanquam  pretium  usus,  sed  tanquam  su- 
stentationem  ministri,  ut  possit  gratis  potestate  uti.  Aut 
quaeritur  2^,  numquid  liceat  id  commodum  accipere  quasi 
pretium  usus  potestatis.  Aut  quaeritur  3^  an  liceat  per- 
cipere commodum  temporale  pro  usu  potestatis,  ut  Romae 
fit,  ubi  (licet  forte  non  accipiatur  ut  pretium)  est  tamen 
praescripta  aliqua  taxa,  qua  persoluta  conceditur  gratia 
petenti,  et  non  aliter;  quod  intelligo  fieri  tarn  a  datario 
quam  a  ministris  summi  poenitentiarii  vel  cancellarii. 


Caput  I.    Licet  pro  usu  potestatis  spiritualis  aliquid  accipere  ad 
sustentatlonem  ministrl. 

Ut  ergo  ad  quaestionem,  quod  occurrit,  respondeam^ 
juxta  triplicem  sensum  propositum  earn  examinando,  di- 
cerem  inprimis,  licere  quidem  accipere  pro  usu  commo- 
dum temporale  ad  primum  ((cnsum.  Quod  ex  scripturis 
«t  patribus  et  ex  ipsa  ratione  facile  probatur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


ir.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  323 

2.  Dicitur  iDprimis  in  lib.  Num. :  „ Omnia,  quae  sanc- 
tificantur  a  fill  is  Israel,  tradidi  tibi  et  filiis  tuis  pro  of- 
ficio sacerdotali,  legitima  sempiterna."^  De  Levitis  quo- 
que  subjungitur:  ^Filiis  autem  Levi  dedi  omnes  decimas 
Israelis  in  possessionem  pro  ministerio,  quo  serviunt  mibi 
in  tabernaculo  foederis."^  Ex  quibus  locis  aperte  colligi- 
tur,  dari  temporalia  pro  officio  sacerdotali  et  ministerio 
tabernaculi,  non  quidem  tanquam  pretium  ipsius  ministerii, 
sed  tanquam  sustentationem  necessariam  et  debitam,  ut 
quis  ministrare  possit;  ita  ut  idem  sit  conferre  quid  tem- 
porale  pro  ministerio,  atque  conferre  id  ad  ministerium 
sive  ut  quis  ministret.  Quod  ipse  Dominus  exponit  ibi- 
dem dicens  de  Levitis:  „Nihil  aliud  possidebunt,  decima- 
rum  oblatione  contenti,  quas  in  usus  eorum  et  necessaria 
separavi."^  Dabantur  igitur  decimae,  ut  eis  nutriti  mi- 
nistri  spiritualia  gratis  ministrarent  juxta  apostolum  di- 
centem:  „Quoniam  gratis  evangelium  Dei  evangelizavi 
vobis.  Alias  ecclesias  expoliavi,  accipiens  stipendium  ad 
ministerium  vestrum.*^*  Verum  Dominus  et  per  Malacbiam 
ait:  „Inferte  omnem  decimam  in  horreum,  et  sit  cibus  in 
domo  mca."^ 

Ex  evangelio  quoque  idem  licere  probatur,  dicente 
Domino  discipulis  suis,  quos  ad  praedicandum  misit:  „In 
eadem  autem  domo  manete  edentes  et  bibentes,  quae  apud 
illos  sunt,  dignus  est  enim  operarius  mercede  sua."^  Apo- 
stolus quoque  Paulus  diversis  in  locis  probat,  licere  tem- 
poralia sumere,  ut  spiritualia  quis  ministret.  Ait  enim: 
„Probaverunt  Macedonia  et  Achaja  coUationem  aliquam  fa- 
cere  in  pauperes  sanctorum,  qui  sunt  in  Jerusalem.  Pla- 
cuit  enim  eis,  et  debitores  sunt  eorum.  Nam  si  spiritua- 
lium  eorum  participes  facti  sunt  gentiles,  debent  et  in 
canaalibus  ministrare  illis.*^^  Ad  Corinthios  quoque  ait: 
„Numquid    non   habemus    potestatem    manducandi    et   bi- 


»  Num    18,  8.  »  V.  21. 

»  V.  23.  *  II.  Cor.  11,  7.  8. 

*  Mai.  3.  10.  *»  Luc.  10,  7. 

'  Kom.  15   26.  27. 


21* 


Digitized  by  VjOOQIC 


324  '  Disputationes  morales. 

bendiV  Nuraquid  non  habemus  potestatem  mulierera  soro- 
rem  circumducendi,  sicut  et  ceteri  apostoli  et  fratres  Do- 
mini et  Cephas?  Aut  ego  solus  et  Barnabas  non  habe- 
mus potestatem  hoc  operandi?  Quis  militat  suis  stipen- 
diis  unquam?  Quis  plantat  vineam  et  de  fructu  ejus 
non  edit?  Quis  pascit  gregem  et  de  lacte  gregis  non 
manducat?  Numquid  secundum  hominem  haec  dico? 
An  et  lex  haec  non  dicit?  Scriptum  est  enim  in  lege 
Moysi :  ,Non  alligabis  os  bovi  trituranti^  Numquid  de  bo- 
bus  cura  est  Deo?  an  propter  nos  utique  hoc  dicit?  Nam 
propter  nos  scripta  sunt;  quoniam  debet  in  spe,  qui  arat, 
arare,  et  qui  triturat,  in  spe  fructus  percipiendi.  Si  nos 
vobis  spiritualia  seminavimus,  magnum  ,est,  si  nos  carna- 
lia  vestra  metamus?  Si  alii  potestatis  vestrae  participes 
sunt,  quare  non  potius  nos?  Sed  non  usi  sumus  hac  po- 
testate,  ne  quod  ofFendiculum  demus  evangelio  Christi. 
Nescitis,  quoniam,  qui  in  sacrario  operantur,  quae  de  sa- 
crario  sunt,  edunt,  et  qui  altari  deserviunt,  cum  altari 
participant?  Ita  et  Dominus  ordinavit  iis,  qui  evangelium 
annuntia;nt,  de  evangelio  vivere."^  Ad  Thessalonicenses 
rursus  ait:  „Neque  enim  aliquando  fuimus  in  sermone 
adulationis,  sicut  scitis,  neque  in  occasione  avaritiae,  Deus 
testis  est;  nee  quaerentes  ab  hominibus  gloriam,  neque  a 
vobis,  neque  ab  aliis,  quum  possemus  vobis  oneri  esse,  ut 
Christi  apostoli;  sed  facti  sumus  parvuli  in  medio  vestri, 
tanquam  si  nutrix  foveat  filios  suos."*  Ad  Timotheum 
scribens  ait:  „Qui  bene  praesunt  presbyteri,  duplici  ho- 
nore  digni  habeantur,  maxime  qui  laborant  in  verbo  et 
doctrina.  Dicit  enim  scriptura:  ,Non  alligabis  os  bovi 
trituranti',  et  ,Dignu8  est  operarius  mercede  sua'."^  Et  ad 
Oalatas:  „Communicet  autera  is,  qui  catechizatur  verbo, 
ei,  qui  se  catechizat  in  omnibus  bonis."* 

3.  Patres  etiam  omnes  idem  sentiunt,  quod  scriptura 
in  hac  parte,  ut  ex  multis  eorum  decretis  constat,  imo  ex 
omnibus  illis,    in  quibus  vel  decimas  exigunt   a    fidelibus, 


»  I.  Cor.  9,  4—14.  ''  I.  Thess.  2,  5.  6.  7. 

^  I.  Tim.  5,  18.  *  Gal.  6,  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Pauhim  Papain  IV.  325 

vel  praebendas  seu  beneficia  ministris  deputant,  quod  in- 
numeris  decretis  faciunt.  Ideo  superfluum  esset  et  opero- 
sum  ilia  recensere.  Signanter  autcm  id  licere  dicunt  C. 
1.  q.  1.  cap.  Judices;^  C.  1.  q.  2.  cap.  Clerici;*  cap.  Quam 
pio  C.  1.  q.  2;^  cap.  Ecqlesias  C.  16.  q.  7;*  cap.  Rever- 
timini  et  cap.  Apostolicis.^ 

Ratio  quoque  naturalis  docet,  ministros  cultus  et  reli- 
gionis  alendos  esse  a  populis,  quibus  serviunt,  ut  nulla 
sit  tam  barbara  gens,  nulla  tam  superstitiosa  religio,  quae 
hoc  non  servet.  Nam  vel  Aegyptiaci  sacerdotes  possessi- 
ones  habebant  ab  aliis  oneribus  exemptas,  ut  in  lib.  Ge- 
nesis c.  47.  legimus.*^ 

Licet  igitur  commodum  temporale  percipere,  non  quasi 
pretium  ipsius  usus  potestatis  spiritualis,  sed  ut  sustenta- 
tionem  necessariam,  ut  quis  potestate  utatur. 

4.  Quam  tamen  tunc  tantum  licet  accipere,  quum  ac- 
cipiens  ea  indiget,  et  quantum  opus  est  sumit,  et  sine  pro- 
ximi  scandalo.  Nam  si  non  eget  et  accipit,  non  jam  su- 
stentationem  videtur  accipere,  sed  vendere  usum  potestatis ; 
ut  recte  dixerit  Hieronymus:  „Si  indiges  et  accipis,  das 
potius  quam  accipis;  si  non  indiges  et  accipis,  rapis  "  Vide 
Prosperum  de  vita  contemplativa  lib.  2.  cap.  14.'  Opus 
est  enim,  ut  id,  quod  ad  sustentationem  accipitur,  mode- 
ratum  sit,  dicente  Bernardo :  „Conceditur  ergo  tibi,  ut  si 
bene  deservis,  de  altario  vivas,  non  autem,  ut  de  altario 
luxurieris,  ut  de  altario  superbias,  ut  inde  compares  tibi 
frena  aurea,  sellas  depictas,  calcaria  deargentata,  varia 
griseaque  pellicea  a  coUo  et  manibus  ornatu  purpureo  di- 
versificata.  Denique  quidquid  praeter  necessarium  victum 
ac  simplicem  vestitura  de  altario  retines,  tuum  non  est; 
rapina  est,  sacrilcgium  est.     Orabat  quidem  sapiens,  victui 


*  Cap.  4   quod  tamen  secundnra  meliorem  lectionem  incipit  Duces. 

-  Cap.  10.  fin.  »  Cap.  2.  *  Cap.  28. 

^  C.  16.  q    1.  cap.  65;  C.  16   q.  1.  cap.  67. 

""  Cf.  vers.  22. 

'  Opus  supposititium ,  quod  sub  nomine  Juliani  Pomerii  edidit 
Migne  P.  L.  59,  41183.  In  cap.  citato  (Migne  col.  457)  verba  apo- 
stoli  I.  Cor   9,  13  exponuntur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


326  Dispntationes  morales. 

tantum  suo  tribui  necessaria,  non  superflua.^  ,Habeiites/ 
ait  apostolus,  ,victum  et  vestitum/^  non  victum  et  orna- 
tum.  Et  quidani  alius  sanctus:  ,Si  dederit/  inquit,  ,mihi 
Dominus  paneni  ad  manducandum,  et  vestimentum,  quo 
operiar/^  Nota,  quo  operiar.  Sic  ergo  et  nos  content! 
simus  vestimentis,  quibus  operiamur,  non  quibus  lascivia- 
inus,  non  quibus  superbiamus,  non  quibus  mulierculis  vel 
similari  vel   placere  studeamus."  *     Haec  ille. 

Demum  opus  est,  ut  etiam  necessaria  et  moderata 
sustentatio  sine  scandalo  sumatur,  dicente  apostolo:  „Qua- 
propter,  si  esca  scandalizat  fratrem  meum,  non  mandu- 
cabo  carnem  in  aeternum,"^  et  alibi:  „Si  nos  vobis  spiri- 
tualia  seminavimus,  magnum  est,  si  carnalia  vestra  raeta- 
mus?  Si  alii  potestatis  vestrae  participes  sunt,  quare  non 
potius  nos?  Sed  non  usi  sumus  hac  potestate ;  sed  omnia 
sustinemus,  ne  quod  offendiculum  demus  evangelio  Christi."** 
Et  paulo  inferius:  „ Quae  est,"  ait,  ^,merces  mea,  ut  evan- 
gelium  praedicans  sine  sumptu  ponam  evangelium,  ut  non 
abutar  potestate  mea  in  evangelio?"'  Et  alibi;  „Gratis 
evangelium  Dei  evangelizavi  vobis;  alias  ecclesias  expo- 
liavi,  accipiens  stipendium  ad  ministeriura  vestrum."® 

Ubi  ergo  hoc  scandalum  vitatur  et  sustentatio  mode- 
rata et  necessaria  sumitur,  licet  illam  accipere  pro  usu 
potestatis,  hoc  est,  ut  ilia  quis  utatur;  ut  supra  multis 
probavimus. 

Quae  dicta  sint  de  primo  quaestionis  propositae  sensu. 


Caput  II.    Non  licet  accipere  commodum  quasi  pretium  usus  potestatis 

spirituails. 

5.  Secundus  sensus  erat  quaestionis  pix)positae:  Num 
liceat   accipere   temporale   commodum   quasi    pretium    seu 


»  Prov.  30.  6.  '-»  I.  Tim.  4.  8. 

=  Gen.  28,  20. 

*  Epistola  II.  ad  Fulconem  c.  5.  Migne  P.  L.  182,  82. 

••  r.  Cor.  8,  13.  •  Ibid.  9,  11.  12. 

'  Ibid.  V.  18.  "  II   Cor.  11,  7.  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  siinonia  ad  Paulum  Papam  IV.  327 

wercedem  venditi  vel  locati  usus  spiritualis  potestatis.  In 
quo  sensu  accepta  quaestione  rcsponderem :  Nequaquam 
esse  licitum,  sed  iujiistum  et  simoniacum,  pretium  vel  mer- 
cedem  accipere  pro  usu  gratiae  vel  potestatis  spiritualis 
a  Spiritu  Sancto  infusae  vel  concessae  ad  spiritualem  ec- 
clesiae  aedificationem. 

Dixi  autem  „pro  usu  spiritualis  gratiae  vel  potestatis 
a  Spiritu  Sancto  infusae  vel  concessae,"  quia,  si  quis  vel 
dote  aliqua  naturali  polleret  vel  humana  aliqua  potestate 
vel  acquisita  arte  vel  scientia,  procul  dubio  liceret  pro 
earundem  usu  raercedem  et  pretium  accipere.  Neque  enim 
harum  facultatum  opera  vel  sacra  sunt  vel  tarn  sublimia, 
ut  non  possint  pecunia  comparari.  Addidi  secundo  „ad 
spiritualem  ecclesiae  aedificationem",  quia  licet  Deus  in- 
funderet  alicui  rerum  naturalium  scientiam,  ut  infudit  Sa- 
lomoni,  qui  disputabat  a  cedro  Libani  usque  ad  hyssopum, 
licet  etiam  infunderot  artem  aliquam  mechanicam,  ut  in- 
fudit Beseleel  et  Ooliab,^  non  putarem  illicitum,  hujusmodi 
scientiae  vel  artis  operam  locare  vel  vendere,  quia  non 
fuere  specialiter  ordinatae  hujusmodi  gratiae  ad  spiritua- 
lem animarum  aedificationem.  Quum  ergo  potestas  vel 
gratia  est  a  Spiritu  Sancto  donata  ad  aedificationem  ani- 
marum, nullo  pacto  licet  ejus  usum  vendere. 

Quae  autem  sint  hujusmodi  gratiae  et  potestates,  docet 
diversis  locis  apostolus.  Nam  ad  Romanos  ait:  „Sicjit 
enim  in  uno  corpore  multa  membra  habemus,  omnia  au- 
tem membra  non  eundem  actum  habent,  ita  multi  unum 
corpus  sumus  in  Christo,  singuli  autem  alter  alterius  mem- 
bra; habentes  autem  donationes  secundum  gratiam^  quae 
data  est  nobis,  difi^erentes;  sive  prophetiam  secundum  ra- 
tionem  tidei,  sive  ministerium  in  ministrando,  sive  qui 
docet  in  doctrina,  qui  exhortatur  in  cxhortando,  qui-  tri- 
buit  in  simplicitate,  qui  praeest  in  soUicitudine^  qui  miseretur 
in  hilaritate."^  Ad  Corinthios  etiam  ait:  „Divisiones  vero 
gratiarum  sunt,  idem  autem  Spiritus;  et  divisiones  mini- 
strationum  sunt,  idem  autem  Dominus;  et  divisiones  ope- 


'  Exod.  35,  30.  34.  ^  Rom.  12,  4—8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


H28  Disputation es  morales. 

rationum  sunt,  idem  vero  Deus,  qui  operatur  omnia  is 
omnibus.  Unicuique  autem  datur  manifestatio  Spiritus  xd 
utilitatem.  Alii  quidem  per  Spiritum  datur  sermo  sapien- 
tiae,  alii  autem  sermo  scientiae  secundum  eundem  Spiri- 
lum ;  alteri  fides  in  eodem  Spiritu,  alii  gratia  sanitatum 
in  uno  Spiritu;  nlii  operatio  virtutum,  alii  prophetia,  alii 
discretio  spirituum,  alii  genera  linguarum,  alii  intfirpretatio 
sermonum."*  Et  paulo  post  ait:  „Et  quosdam  quidem  po- 
suit  Deus  in  ecclesia  primum  apostolos,  secundo  prophetas^ 
tertio  doctores,  deinde  virtutes,  exinde  gratias  curationum^ 
opitulationes,  gubernationes,  genera  lingua rum^  interpreta- 
tiones  sermonum."^ 

Quod  ergo  pro  hujusmodi  gratiartun  usu  nihil  tan- 
quam  pretium  sit  accipiendum,  probatur  manifesto  tam  ex 
sacris  scripturis  quam  etiam  ex  doctoribus  Sanctis  et  ex 
ipsa  ratione. 

6.  Et  quod  ad  scripturas  attinet,  adducemus  primo  loca 
novi  testamenti,  quod  ut  dignitate  ita  et  perspicuitate  ve- 
tus  excedit.  Ideo  ordine  doetrinae  ab  eo  est  incipiendum. 
Dominus  igitur  mittens  discipulos  suos  ait:  ^Euntes  prae- 
dicate,  dicentes:  Quia  appropinquavit  regnum  coelorum. 
Infirmos  curate,  mortuos  suscitate,  leprosos  mundate,  dae- 
mones  ejicite.  Gratis  accepistis,  gratis  date."*  Hie  mani- 
feste  Dominus,  loquens  de  usu  potestatis  docendi  et  fa- 
ci^ndi  miracula,  praecipit^  ut  tam  docentes  quam  signa 
facientes  gratis  et  doceant  et  signa  faciant.  Quod  non 
est  aliud,  quam  prohibere,  ne  usum  praedictae  potestatis 
vendant;  ita  ut  idem  sit  dicere:  „6rati8  accepistis, 
gratis  date,"  ac.  si  dixisset :  Gratis  accepistis  potesta- 
tem  praedicandi  et  signa  faciendi ,  gratis  igitur  ea  uti- 
mini.  Quod  Hilarius  explicans  pulchre  dicit:  „Et  ut  ex 
toto  -secundum  Genesis  prophetiam  Dei  similitudinem  con- 
sequantur,  dare  gratis,  quod  gratis  acceperunt,  jubentur, 
ut  sit  sacra  ministratio  gratuita  muneris  gratuiti."*  Haec 
ille,  docens  in  hoc  Dei  rainistros  ei  similes  fieri,  si  bene 
faciant,  idque  gratis,  quod  est  summo  bono  proprium.    Id 

>  I    Cor.  12,  4—10-  ^  Ibid.  v.  28.  ^  Matth.  10,  7.  8. 

*  In  Matth.  c.  10.  n.  4;  Migne  P.  L.  9.  967. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulnm  Papam  IV.  329 

enim  omnibus  se  communicat  gratis,  quum  bonorum  no- 
strorura  non  egeat. 

7.  Petrus  apostolus  ,eandem  Domini  sententiam  velut 
explicans  ait:  ^Unusquisque,  sicut  accepit  gratiam,  in  al- 
terutrum  illani  administrantes,  sicut  boni  dispensatores 
multiformis  gratiae  Dei.  Si  quis  loquitur,  quasi  ser- 
mones  Dei;  si  quis  ministrat,  tanquam  ex  virtute,  quam 
administrat  Deus,  ut  in  omnibus  honorificetur  Deus  per 
Jesum  Christum."^  In  quibus  apostoli  verbis  notandum 
inprimis  est,  eum  loqui  de  ilia  gratia  Spiritus,  quam  Deus 
ad  utilitatem  proximi  largitur,  qualis  est  gratia  sermonis 
vel  rainisterii.  Ideo  de  ilia  jubet,  ut  in  alterutrum  ad- 
miuistretur.  Deinde  advertendum,  multis  modis  prohibere 
apostolum,  ne  usus  hujusmodi  gratiae  vendatur.  Jubens, 
ut,  sicut  accepimus  gratiam,  ita  illam  administremus,  jubet 
procul  dubio  gratis  eam  administrare;  quod  etiara  praeci- 
pit,  quum  docet,  ut  eam  administremus  ut  boni  dispen- 
satores multiformis  gratiae  Dei.  Non  est  autem  bonus  et 
fidelis  dispensator,  qui,  quod  Dominus  jubet  dispensare, 
sibi  vindicat,  et  tanquam  proprium  vindicat.  Quod  ne 
fiat,  admonet  apostolus  dicens:  „Si  quis  loquitur,  quasi 
sermones  Dei ;  si  quis  ministrat,  tanquam  ex  virtute,  quam 
administrat  Deus."  Planum  autem  est,  quod,  qui  verbum 
et  ministerium  sacrum  vendit,  non  ut  divinam  rem  id  admi- 
nistrat, sed  quasi  propriam.  Ideo  ipsemet  in  hoc  ditatur 
et  honoratur,  et  non  Deus  per  Jesum  Christum,  ut  jubet 
apostolus  Petrus. 

Idem  quoque  princeps  apostolorum  ait  senioribus  et 
presbyteris:  ,,Pascite,  qui  in  vobis  est,  gregem  Dei,  provi- 
dentes  non  coacte,  sed  spontanee  secundum  Deum,  neque 
turpis  lucri  gratia,  sed  voluntarie."^  Ubi  expresse  pro- 
hibet  pascere  turpis  lucri  gratia.  Nullum  autem  est  tur- 
pius  lucrum,  quam  id,  pro  quo  venditur  usus  potestatis 
pascendi.  Ideo  Beda  hunc  locum  exponens  ait:  „,Coacte' 
pasfcit  gregem  Dei  et  providet  ille,  qui  propter  rerum  tem- 
poralium  penuriam,  non  habens  unde  vivat,  idcirco  prae- 


I   Pet.  4,  10.  11.  M.  Pet.  5,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


330  Disputationes  morales. 

dicat  evangelium,  ut  de  evangelic  vivere  possit ;  ,8pontanee 
vero  secundum  Deum',  qui  nullius  terrenae  rei,  sed  tan- 
tum  supernae  mercedis  intuitu  verbum  Dei  praedicat." 
Et  paulo  inferius  ait:  ,,,Turpis  lucri  gratia*  providet  gregi 
Dei,  qui  propter  quaestum  et  terrena  commoda  praedicat, 
quum  religionis  opera  euncta  spontanee  fieri  debeant."* 
Haec  ille. 

Idem  rursus  apostolus,  postquam  pracmisit:  ,,Fuerunt 
vero  et  pseudoprophetae  in  populo,  sicut  et  in  nobis  erunt 
magistri  mendaces,  qai  introducent  sectas  perditionis,  et 
eum,  qui  emit  eos,  Dominum  negant,  superinducentes  sibi 
celereni  perditionera,"  postquam  haec,  inquara,  pracmisit, 
subjunxit:  „Et  multi  sequentur  eorum  luxurias  (sive  perdi- 
tiones),  per  quos  via  veritatis  blasphemabitur,  et  in  ava- 
ritia  fictis  verbis  de  vobis  negotiabuntur,  quibus  judicium 
jam  olim  non  cessat,  et  perditio  eorum  non  dormitat."^ 
Hie  licet  apostolus  de  haereticis  loquatur,  non  puto  tamen 
alienum  esse  ab  ejus  mente,  si  per  hos  magistros  menda- 
ces et  eorum  sectatores  intelligamus  simoniacos  et  usum 
spiritualis  potestatis  vendentes.  Nam  et  ipsi  haerctici 
a  Sanctis  patribus  vocantur.  Ipsi  autem,  „per  quos  via 
veritatis  blasphematur,"  ipsi  sunt,  qui  fictis  verbis  de  chri- 
stiano  populo  negotiantur,  dum  pulchras,  sed  fictas  narra- 
tiones  in  supplicationibus  ponunt,  quibus  justificetur  im- 
pius  pro  muneribus  et  mortificetur  pius.  Ipsis  quoque  con- 
venit,  quod  apostolus  ait:  „Quibu8  judicium  jam  olim  non 
cessat,  et  perditio  eorum  non  dorraitat;"  nam  et  morte 
aeterna  a  Domino  plectuntur  et  temporalia  quoque  amit- 
tunt,  dum  populi  et  regna  ob  crudelem  eorum  avaritiam 
ab  obedientia  sedis  apostolicae  et  ecclesiae  sanctae  reces- 
serunt. 

Quadrat  etiam  eis,  quod  subjunxit  Petrus  de  illis  di- 
cens:  „Pellicientes  animas  iustabiles,  cor  exercitatum  ava- 
ritia  habentes,  maledictionis  tilii ;  derelinquentes  rectam 
viam  erraverunt,    secuti    viam  Balaam  ex  Bosor.  qui  mer- 


*  In  primam  epist.  S.  Petri,  cap.  5.  Migne  P.  L.  93    65. 
•-*  11   Pet.  2    1-3. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papain  IV.  331 

cedem  iniquitatis  amavit."^'  Animae  igitur  instabiles,  quas 
isti  pelHciunt,  sunt,  vel  qui  manentes  in  religione  excu- 
tere  jugum  Domini  volunt,  vel  qui  non  contenti  ecclesia- 
stica  regula  nocivas  et  injustas  dispensationes  ambiunt, 
vel  qui  ambitiosi  sunt  et  stare  loco  nesciunt,  quin  primas 
cathedras  occupent.  Omnibus  autem  his  adsunt  simoniaci 
et  „cor  exercitatum  avaritia  habentes",  versutias  et  fictio- 
nes  miseros  homines  docentes,  quibus  possint  sua  iniqua 
desideria  explore,  modo  ab  illis  „mercedem  iniquitatis,  se- 
cuti  Balaam",  pro  maledictione  hac  accipiant.  Demum 
est  manifesta  sententia  ipsius  Petri  contra  Simonem  Ma- 
gum,  referente  Luca:  „Quum  vidisset  autem  Simon,  quia 
per  impositionem  manus  apostolorum  daretur  Spiritus 
Sanctus,  obtulit  eis  pecuniam  dicens :  Date  et  mihi  banc 
potestatem,  ut,  cuicunque  imposuero  manus,  accipiat  Spi- 
ritum  Sanctum.  Petrus  autem  dixit  ad  eum :  Pecunia  tua 
tecum  sit  in  perditionem,  quum  donum  Dei  existimasti  pe- 
cunia possideri.  Non  est  tibi  pars,  neque  sors  in  sermone 
isto;  cor  enim  tuum  non  est  rectum  coram  Deo.  Poeni- 
tentiam  itaque  age  ab  hac  nequitia  tua,  et  roga  Deum, 
si  forte  remittatur  tibi  haec  cogitatio  cordis  tui.  In  felle 
enim  amaritudinis  et  obligatione  iniquitatis  video  te  esse."* 
In  quibus  principis  apostolorum  gravissimis  verbis  vide- 
mus  prohiberi  venditionem  vel  emptionem  usus  spiritualis 
potestatis.  Nam  hac  potestate  utentes  apostoli  Spiritum 
Sanctum  credentibus  tribuebant^  ac  etiam  creabant  epi- 
scopos,  qui  per  impositionem  manus  Spiritum  Sanctum 
dabant.  Voluit  igitur  Simon  usum  hujus  potestatis  emere, 
quem  postea  aliis  vendens,  lucraretur.  Et  quia  ad  hoc 
nefas  voluit  apostolum  inducere,  ut  usum  spiritualis  pote- 
statis venderet,  audivit  ab  illo:  „Pecunia  tua  tecum  sit 
in  perditionem;"  ac  si  diceret:  Tu  me  pecunia  vis  per- 
dere,  aequius  tamen  est,  ut,  quum  ita  vis,  tecum  sit  in 
perditionem,  quoniam  existimasti  donum  Dei  posse  pecu- 
nia possideri.  Subjunxit  autem :  „Non  est  tibi  pars  vel 
sors  in  sermone  isto,"  quia  simoniacus  ab  omni  commercio 


'  Ibid.  V.  14.  15.  ^  Act.  8,  18-23. 


Digitized  by  VjOOQIC 


332  Dispntationes  morales. 

et  negotio  ecclesiastico  est  exclusus  et  ab  omni  usu  sacrae 
potestatis  suspensus.  Cor  etiam  siinoniaci  „non  est  rectum 
coram  Deo",  dum  non  recognoscit  pretium  donorum  ejus, 
quae  pecunia  comparare  vel  distrahere  vult.  Est  etiam 
in  „amaritudine"  cordis,  id  est  in  angustiis  et  vitiis,  quae 
ambitionem  et  avaritiam  frustratam  sequi  solent;  qualia 
sunt:  zelus,  invidia,  detractio,  odium,  veneficia  et  similia 
mala,  quae  rursus  alia  colligatione  quadam  iniquitatis  se- 
cum  trahunt.  Solent  enim  tales  adulari  illis,  per  quos 
volunt  promoveri,  quibus  quum  indigna  obsequia  et  mu- 
nera  exhibent,  servi  hominum  fiunt. 

Ex  apostolo  etiam  Paulo  eadem  Veritas  colligitur. 
Primo  enim,  ubicunque  evangelii  veros  ministros  describit, 
inter  alia  exigit,  ut  avaritiam  fugiant,  quam  peculiare  vi- 
tium  pseudoapostolorum  esse  dixit. 

Ad  Timotheum  ergo  scribens  ait:  „Oportet  episco- 
pum  irreprehensibilem  esse,  unius  uxoris  virum,  sobrium, 
prudentem,  ornatum,  pudicum,  hospitalem,  doctorem,  non 
vinolentum,  non  percussorem,  sed  modestum,  non  litigio- 
8um,  non  cupidum."^  De  diaconibus  autem  ait:  „Dia- 
conos  similiter  pudicos,  non  bilingues,  non  multo  vino  de- 
ditos,  non  turpe  lucrum  sectantes."*  Ad  Corinthios  quo- 
que  ait:  „Sic  nos  existimet  homo,  ut  ministros  Christi  et 
dispensatores  mysterionxm  Dei.  Hie  jam  quaeritur  inter 
dispensatores,  ut  fidelis  quis  inveniatur."^  Non  est  autem 
fidelis,  qui  avaritia  corruptus  dona  supernaturalia  vcndit. 
Suum  etiam  ministerium  commendans  ait  Thessalonicensi- 
bus:  ,.Neque  enim  aliquando  fuimus  in  sermone  adulatio- 
nis,  sicut  scitis,  neque  in  occasione  avaritiae,  Deus  testis 
est."*  De  pseudo*  autem  apostolis  ait:  „Hujuscemodi  enim 
Christo  Domino  nostro  non  serviunt,  sed  suo  ventri;  et 
per  dulces  sermones  et  benedictiones  seducunt  corda  in- 
nocentium."^  Et  alibi:  „Multi  enim  ambulant,  quos  saepe 
dicebam  vobis,  nunc  autem  et  flens  dico,   inimicos  crucis 


'  I.  Tim.  3,  2.  3.  '  Ibid.  v.  8. 

=  I.  Cor.  4,  1.  2.  *  I.  Thess.  2,  5. 

'^  Rom.  16,  18. 


Digitized  by  VjOOQIC 


-  ir.  De  simouia  ad  Panlnm  Papam  IV.  333 

Christi,  quorum  finis  interitus,  quorum  Deus  venter  est, 
et  gloria  in  confusione  ipsorum,  qui  terrena  sapiunt."^  Et 
rursus  alibi  de  eisdem:  „Ex  quibus,"  ait,  „oriuntur  invi- 
diae,  contentiones,  blasphemiae,  suspiciones  malae,  conflic- 
tationes  hominum  mente  corruptorum,  et  qui  veritate  pri- 
vati  sunt,  existimantium  quaestum  esse  pietatem.  Est  au- 
tem  quaestus  magnus  pietas  cum  sufFicientia.  Nihil  enim 
intulimus  in  hunc  mundura;  baud  dubium,  quod  nee  au- 
ferre  quid  possumus.  Habentes  autem  alimenta,  et  quibus 
tegamur,  his  conteuti  simus.  Nam  qui  volunt  divites  fieri, 
incidunt  in  tentationem  et  in  laqueum  diaboli."*  Et  paulo 
inferius:  „Tu  autem,  o  homo  Dei,  haee  fuge;  sectare  vero 
justitiam,  pietatem,  fidem,  charitatem,  patientiam,  mansue- 
tudinem."^  Quum  igitur  Paulus  toties  cxigat  a  ministris 
evangelii  mundas  raanus  ab  omni  avaritia,  et  pseudoapo- 
stolos  ea  coinquiuatos  ostendat  et  suggillet,  ob  id  profecto 
id  facit,  quia  videbat  avaros  facile  adduci,  ut  vendant  vel 
emant  spiritualis  potestatis  usum. 

Idem  quoque  apostolus  ait:  „Ideo  habentes  admini- 
strationem  juxta  quod  misericordiam  consecuti  sumus,  non 
deficimus,  sed  abdicamus  occulta  dedecoris,  non  ambulan- 
tes  in  astutia,  neque  adulterantcs  verbum  Dei."*  Quod 
plane  tunc  adulteratur  sive  dolose  tractatur,  quum  eo  quis 
quasi  hamo  utitur  ad  piscandum  temporalia  lucra.  Quod 
idem  apostolus  clarius  exponens  ait:  „Non  enim  sumus 
sicut  plurimi,  adulterantcs  verbum  Dei"  (sive  ut  graeca 
lectio  habet,  cauponantes  verbum  Dei),  sed  ex  sinceritate, 
sed  sicut  ex  Deo,  coram  Deo,  in  Christo  loquimur."*  Qui- 
bus verbis  Paulus  clare  docet,  non  licere  abuti  ad  quae- 
stum potestate  docendi,  verbum  Dei  cauponando,  quod 
ipse,  sicut  ex  Deo,  coram  Deo  se  loqui  testatur;  quia  non 
id  vendebat  ut  mercem  propriam,  sed  juxta  Petri  senten- 
tiam  id  proponebat  gratis  „quasi  sermones  Dei."^ 


*  PhiL  3,  18.  19.  2  I.  Tim.  6,  4-9. 

«  Ibid.  V.  11.  *  II.  Cor.  4,  1.  2. 

'^  II.  Cor.  2,  17.  «  I.  Pet.  4,  11. 


Digitized  by  VjOOQIC 


334  Dispatationes  morales. 

8.  Vetus  quoque  testamentum  multis  in  locis  damnat 
venditionem  usus  gratiae  vel  spiritualis  potestatis.  In 
Michaea  enim  dicitur:  „Qui  aedificatis  Sion  in  sanguini- 
bu8  et  Jerusalem  in  iniqaitate.  Principes  ejus  in  mune- 
ribus  judicabant,  et  sacerdotes  ejus  in  mercede  docebant, 
et  prophetae  ejus  in  pecunia  divinabant,  et  super  Domi- 
num  requiescebant  dicentes:  Numquid  non  Dominus  in 
medio  nostrum?  Non  venient  super  nos  mala.  Propter 
hoc,  causa  vestri,  Sion  quasi  ager  arabitur,  et  Jerusalem 
quasi  acervus  lapidum  erit,  et  mons  templi  in  excelsa  sil- 
varum."*  Ubi  manifeste  docet  propheta,  non  licere  pro 
usu  gratiae  prophetandi  vel  potestatis  docendi  pecuniam 
seu  pretium  accipere.  Verum  et  glossa  ordinaria  ibi 
ait:  „Non  debent  ministri  ecclesiae  propter  pecuniam  sua 
officia  administrare.  Nee  tamen  prohibetur,  quod  ex  of- 
ficio suo  debent  accipere  ad  necessitatem,  non  ad  luxu- 
riam."  Ideo  alibi  in  prophetas  ob  mercedem  divinantes 
ait:  ;,Et  violabant  me  ad  populum  meum  propter  pugillum 
hordei  et  fragmen  panis,  ut  interficerent  animas,  quae  non 
moriuntur,  et  vivificarent  animas,  quae  non  vivunt,  men- 
tientes  populo  meo  credenti  mendaciis."^  Reprehendit 
quoque  Dominus  per  Malachiam  ministros  templi  dicens: 
„Quis  est  in  vobis,  qui  claudat  ostia  et  incendat  altare 
meum  gratuito?  Non  est  mihi  voluntas  in  vobis,  dicit 
Dominus  exercituum,  et  munus  npn  suscipiara  de  manu 
vestra/^^ 

De  Jeroboam  etiam  scribitur:  „Non  est  re  versus  Je- 
roboam de  via  sua  pessima,  sed  e  contrario  fecit  de  no- 
vissimis  populi  sacerdotes  excelsorum;  quicumque  volebat, 
implebat  manum  suam,  et  fiebat  sacerdos  excelsorum.  Et 
propter  banc  causam  peccavit  domus  Jeroboam  et  eversa 
est  et  deleta  de  superficie  terrae."*  Quia  igitur  Jeroboam 
abutebatur  potestate  juris  patronatus,  quam  solent  reges 
habere,  vendens  ejus  usum  eis,  quos  eligebat,  peccasse 
dicitur  et  deleta  domus  ejus.     Ob  quam  etiam  rem,  ut  in 


>  Mich.  3,  10-12.  2  Ezech    13,  19. 

»  Malach   1,  10.  *  III.  Reg.  13,  33.  34. 


Digitized  by  VjOOQIC 


11.  De  simouia  ad  Paulum  Papain  IV.  335 

libro  Machabaeorum  legitur,  Antiochus  et  Jason  a  Domino 
puniti  sunt.^  Reprelienditur  etiam  Balaam,  tanquam  abu- 
BUS  sit  potestate  sua  ob  pretium,  maledicens  populo  Israel. 
Unde  dicitur  Ammonitis  et  Moabitis:  „Etiam  post  decimam 
generationem  non  intrabunt  ecclesiam  Domini  in  aeter- 
num,  quia  noluerunt  vobis  occurrere  cum  pane  et  aqua 
in  via,  quando  egressi  estis  de  Aegypto,  et  quia  conduxe- 
runt  contra  te  Balaam,  filium  Beor,  de  Mesopotamia  Sy- 
riae,  ut  malediceret  tibi;  et  noluit  Dominus  Deus  tuua 
audire  Balaam  vertitque  maledictionem  ejus  in  benedicti- 
onem  tuam,  eo  quod  diligeret  te."*  Giezi  quoque,  usum 
potestatis  miraculorum  gratis  concessum  ab  Eliseo  volens 
vendere  Naaman  audivit:  „Nunc  igitur  accepisti  argentum 
et  accepisti  vestes,  ut  emas  oliveta  et  vineas  et  oves  et 
boves  et  servos  et  ancillas.  Sed  et  lepra  Naaman  adhae- 
rebit  tibi  et  semini  tuo  usque  in  sempiternum.  Et  egres- 
sus  est  ab  eo  leprosus  quasi  nix."^ 

Constat  igitur  ex  scripturis  tam  novi  quam  veteris^ 
testamenti,  simoniacum  esse  et  illicitum,  usum  gratiae  sen 
potestatis  spiritualis  vendere. 

9.  Antiqui  etiam  patres,  a  scripturis  edocti,  saepe  in- 
culcant  non  licere  vendere  usum  potestatis  spiritualis.  Eu- 
sebius  enira  Caesariensis  refert  verba  Apollonii  de  Mon- 
tano  haeretico  dicentis:  ,,Hic  est,  qui  docuit  nuptias  solvi, 
et  qui  jejuniorum  leges  primus  imposuit,  qui  Pepuzam 
et  Tymium,  oppida  Phrygiae,  Hierusalem  nominavit,  at- 
que  illuc  omnes  congregandos  decrevit;  qui  exactores  pe- 
cuniae statuit,  qui  sub  nomine  oblationis  munera  artificio- 
sius  accipit,  qui  salaria  praestat  praedicantibus  verbum 
suum,  ut  per  haec  invitati  enixius  doctrinae  ejus  operam 
praebeant."*  Haec  ille,  taxans  Montanum,  quod  salaria 
praeberet  praedicantibus,  quod  non  est  aliud  quam  emere 
facultatem  docendi. 


»  I.  Mach.  6;  II    Mach.  4    5.  »  Deut  23,  5. 

»  IV.  Reg   5,  26.  27 

*  Hist    cccl.   lib    5.  c    18;   Migne  P.  G.  20,  475,  ubi  tamen  alia, 
versio  graeci  textus  habetiir. 


Digitized  by  VjOOQIC 


336  Disputationes  morales. 

Basilius  etiam  Magaus  ad  Libanium  sophistam,  qui 
jocans  scripserat,  omnein  episcopum  rein  esse  lucro  valde 
intentam,  salse  ei  respondens  ait :  „Considera,  o  admirande, 
quis  magis  lucro  intentus  sit :  nos,  qui  sic  per  epistolae  tuae 
licentiam  circumvallamus,  aut  sophistarum  genus,  quorum 
ars  est  eloqueutiara  vectigalem  facere?  Quis  ex  episcopis 
sermonibus  tributum  imposuit?  Quis  ex  discipulis  mer- 
cedem  exegitV  Vos  estis,  qui  orationes  venum  proponitis, 
veluti  dulciarium  pistores  mellitas  placentas.  Vides,  quod 
etiam  senem  ad  saltandum  commovisti?"*  Haec.  ille,  do- 
cens  non  licere  neque  consuetum  esse  in  ccclesia  verbum 
Dei  vendere  sive  usum  potestatis  docendi;  sicut  alibi  do- 
cet,  non  posse  vendi  usum  potestatis  eligendi  ministros. 
Sic  enim  ait  in  epistola  ad  episcopos  sibi  sufFraganeos : 
„Rei,  de  qua  scribo,  turpitudo  propterea  quod  omnino 
suspecta  ac  relata  fuit,  dolore  animam  meam  implevit. 
Hactenus  autem  minime  credibilis  mihi  visa  fuit.  Itaque 
lias  litteras,  de  ipsa  conscius,  sibi  ipsi  velut  medelam  sus- 
cipiat,  non  conscius  autem,  velut  praeservativum,  indiffe- 
rens  vero  (quod  opto,  ne  inter  vos  reperiatur)  velut  con- 
testationem.  Quid  autem  est,  quod  dico?  Ajunt  aliqui, 
quosdam  vestrum  accipere  pecunias  ab  iis,  qui  ordinantur, 
umbram  autem  obtendere  per  nomen  pietatis.  Hoc  vero 
pejus  est.  Si  quis  enim  malum  cum  praetextu  boni  facit, 
duplicata  poena  dignus  est;  propterea  quod  et  non  bonum 
operatur  et  utitur  ad  perficiendum  peccatum  ipso  bono, 
ut  ita  dicam,  cooperatore  et  auxiliario.  Haec  si  ita  se 
habent,  de  cetero  ne  fiant,  sed  corrigantur.  Alioquin 
necesse  est  dicere  ad  accipientem  argentum,  quod  dictum 
est  ab  apostolis  ad  eum,  qui  dare  volebat,  quo  Spiritus 
Sancti  accessionem  emeret:  ,Pecunia  tua  tecum  sit  in  per- 
niciem'.*  Levior  enim  et  tolerabilior  est,  qui  propter  in- 
scitiam  emere  vult,  quam  qui  vendit  Dei  donum.  Ven- 
ditio  namquc  est,    et  quod  tu   gratis  accepisti,    si   venum 


»  Epist.  348.   (alias   155.)   ad  Libanium;   Migne  P.  G.  32.    1091. 
1092  cum  alia  versione. 
"  Act  8,  20. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  7)6  simonia  ad  Panlam  Papam  IV.  337 

proposueris  (velut  qui  satanae  vendidisti),  gratia  privaberis. 
Cauponariam  enim  rebus  spiritualibus  superinducis,  item- 
que  ecclesiae  ipsi,  ubi  creditum  est  nobis  corpus  et  san- 
guis Christi.  Haec  sic  fieri  non  oportet.  Quae  vero  sit 
versutia,  dicam.  Putant  se  non  peccare,  propterea  quod 
non  ante  sumunt,  sed  post  ordinationem  accipiunt.  Acci- 
pere  autem  est  quandocunque  tandem  accipere.  Adhortor 
igitur,  ut  hunc  redditum  et  accessum,  imo  potius  adducti- 
onem  in  gehennam,  reponatis,  et  ne,  ubi  manus  talibus 
capturis  inquinavistis,  vos  ipsos  indignos  ad  magna  my- 
steria  perficienda  faciatis.  Ignoscite  autem  mihi.  Primum 
velut  qui  non  credam,  deinde  vero  velut  persuasus  corn- 
minor.  Si  quis  post  banc  meam  epistolam  tale  quid  fe- 
cerit,  ab  his  quidem,  quae  hie  sunt,  altaribus  secedet. 
Quaeret  autem,  ubi  Dei  donum  venum  exponens  diven- 
dere  possit."^  Et  infra:  „Ne  igitur  Christo  idola  praefe- 
ratis  propter  exiguam  pecuniam,  nee  rursus  Judam  imi- 
temini,  ob  quaestum  rursus  prodentes  eum,  qui  semel  pro 
nobis  crucifixus  est.  Nam  et  ager  et  manus  eorum,  qui 
hos  fructus  suscipiunt,  Hakeldama  vocabuntur."* 

10.  Athanasius  consonat  Basilio ;  nam  in  epistola 
quadam  ad  orthodoxos,  postquam  narravit  Arianos  mer- 
cari  episcopi  nomen  et,  potestate  judicum  fretos,  se  im- 
probe  ingerere,  postquam  dixit,  ex  hoc  solvi  ecclesiasticos 
canones  gentesque  ad  blasphemandum  impelli  atque  ad 
putandum,  non  divinis  legibus  neque  secundum  jura  ma- 
jorum,  sed  exsecrabilibus  nundinis  ac  per  vim  ecclesiae 
praesules  statu i,  post  haec,  inquam,  et  alia  nonnulla  sub- 
jungit:  „Verumtamen  quoque  nos  occidere  quaerunt  (de 
Arianis  loquitur)  nostrisque  necessariis  terribiles  imminent, 
adeo  ut  omnes  effugerint  mortemque  ab  illis  quotidie  ex- 
pectent;  sed  non  ideo  Vos  illorum  improbitas  perterrere 
debet,  verum  magis  et  ulcisci  convenit  et  indignari  in 
hujusmodi  iuiquitatis  auctores.  Si  enim  dum  unum  mem- 
brum  patitur,    compatiuntur    et   omnia   membra,    et  juxta 

»  Epist  63.  (alias  76.) ;  Migne  P.  G.  32,  396  s.,  ubi  alia  versio. 
»  Ibid.  Migne  400. 

La  Inez,  VoU  Tridontina  etc  22 


Digitized  by  VjOOQIC 


338  Disputatioues  morales. 

beatum  apostolum  oportet  flere  cum  flentibus/  afFecta 
hujusmodi  injuriis  ecclesia  et  talia  tantaque  patiente,  unus- 
quisque  ac  si  ipse  patiatur  vindex  esse  pro  viribus  stu- 
deat;  communis  namque  salvator  est,  qui  blasphematur  ab' 
ipsis,  communesquc  omnium  canones,  qui  ab  ipsis  concul- 
cantur.  .  .  Quocirca  indignari  nos  convenit  et  graviter 
ferre,  ne  si  ista  negligitis,  sensim  in  singulas  ecclesias 
hujusmodi  clades  excurrat,  jamque  venalis  fiat  antistitis^ 
dignitas."^ 

Joannes  Chrysostomus,  exponens  illud  verbura 
Domini:  ^Gratis  accepistis,  gratis  date,*^^  inter  alia  aitr 
„Nam  ut  ostendat,  absque  nobilitate  morum  nihil  signa 
valere,  utque  in  nullum  fastum  animi  atque  tumorera  in- 
ciderent:  ,Gratis  accepistis*,  inquit.  Deinde  nc  pecuniae 
rum  cupiditate  moverentur,  intulit:  ,Gratis  date^  Nam  ne, 
quasi  sua  ipsorum  potestate  miracula  facientes,  inde  super- 
birent:  ,GratisS  dixit,  ^accepistis';  sic  aliis  quoque  haec 
beneficia,  quorum  nullum  potest  condignum  pretium  in- 
veniri,  ,gratis  date^"^  Idem  auctor  alibi  ait:  „Templum 
autem  Dei  speluncam  facit  latronum,  qui  lucra  terrena  et 
illicita,  non  autem  spiritualia  in  animarum  salutem  secta- 
tur.  Cultusque  religionis  eo  modo  non  tam  cultus  Dei 
est,  quam  iniquae  negotiationis  occasio.  Nam  quotidie^ 
ingreditur  Jesus  in  templum  suum  i.  e.  in  sanctam  eccle- 
siam  et  ejicit  omnes  vendentes  gratiam  Dei  de  ecclesia, 
episcopos,  presbyteros,  diaconos  omnesque  ecclesiasticos, 
nee  non  et  laicos,  quia  unius  criminis  pariter  habentur,^ 
pariter  Dei  dona  vendentes  et  ementes;  quare  scriptum 
est:  ,Gratis  accepistis,  gratis  date^  Columbas  quoque 
vendentium  cathedras  ever  tit,  ut,  quod  honor  sacerdotalis 
debet  auferri  ab  eis,  doceret,  qui  pro  terrena  mercede 
opus  Dei  faciendum  existimant."^    Haec  ille,  asserens  non 


*  Rom.  12,  15. 

*  Epistola  encyclica  ad  episcopos  n.  6;  Migne  P   G.  25,  23"). 
8  Mat.  10,  8. 

*  In  Mat.  hom.  32.  al.  33.  n.  4 ;  Migne  P.  G.  67,  382  (alia  vereio). 
^  Opus  imperfectom  in  Matthaeum  Chrysostomo  falso  attribatum. 

hom.  38;  Migne  P.  G.  56,  841. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  339 

licere  opus  Dei  ob  terrenam  mercedem  faeere;  quod  plane 
facere  convincitur,  qui  usum  gratiae  spiritualis  vendit. 

Tertullianus  ait  de  sacerdotibus  loquens:  ^Praesident 
probati  quique  seniores  honorem  istum  non  pretio,  sed 
testimonio  adepti ;  neque  enim  pretio  ulla  res  Dei  constat."^ 

11.  Hilarius  ultra  ea,  quae  adduximus  superius,^ 
quibus  censet  administrationem  debere  esse  gratuitam  mu- 
neris  gratuiti,  explieans,  quid  significet  Domiuus,  quum 
aes  in  zonis  ferre  prohibet,^  ait:  ,,Zona  est  ministerii  ap- 
paratus et  ad  eflficaciam  operis  praecinctio.  Ergo  ne  quid 
in  ministerio  nostro  venale  sit,  admonemur;  neque  hoc 
apostolatus  nostri  opus  fiat  auri,  argenti  aerisq\ie  posses- 
sio."*  Haec  ille,  docens  nihil  pretii  pro  ministerio  esse 
accipiendum.  Quod  et  alibi  asserit  dicens:  „Sed  et  sunt 
comedentes  populum  Dei,  ut  cibum  panis,  quibus,  ut  idem 
beatus  apostolus  ait,  Deus  venter  est,°  qui  ministerium  de- 
putant  ad  negotiationem,  eollationibus  se  plebis  et  mune- 
ribus  ditando,  dum  eonvivia  sub  obtentu  religionis  sump- 
tuosa  sectantur,  dum  apothecas  suas  inutili  religiosorum 
obsequio  distendunt ;  quum  consuetudo  ab  apostolis  neces- 
sariae  hujus  collationis  ad  diurnam  tantum  saeculo  renuu- 
tiantium,  aut  per  inopiam  indigentium,  alimoniam  fuerit 
instituta.  De  quibus  scriptum  est:*'  , Comedentes  domes 
viduarum  et  oratione  longa  orantes^"^ 

Hieronymus:  „Et  quia  semper  dona  spiritualia,  si 
merces  media  sit,  viliora  fiunt,  adjungitur  avaritiae  con- 
demnatio :  , Gratis  accepistis,  gratis  date*,*^  quasi  dicat: 
Ego  magister  et  Dominus  absque  pretio  hoc  vobis  tribui, 
et  vos  sine  pretio  date,  ne  evangelii  gratia  corrumpatur/*^ 

12.  Beda:  „Qui  autem  sunt  in  templo  Dei  hodie,  qui  co- 
lumbas  vendunt,  nisi  qui  in  ecclesia  pretium  de  impositione 


>  Apologet.  c.  39;  Migne  P.  L.  1,  469. 

2  Videlicet  pag.  328.  »  Mat.  10,  9. 

*  Commentar.  in  Mat.,  cap.  10.,  n.  5;  Migne  P.  L.  9,  968. 

^  PhU.  3,  19.  •  Mat.  23,  U. 

'  In  psalm.  LII.  n.  13;  Migne  1.  c.  361.  352. 

"  Mat.  10,  8. 

«  In  evang.  Mat.  1.  1.  c.  10;  Migne  P.  L.  26,  62. 


Digitized  by  VjOOQIC 


340  Disputationes  morales. 

manus  accipiunt?  Per  quam  videlicet  impositionem  Spi- 
ritus  Sanctus  coelitus  datur.  Columba  ergo  venditur, 
quando  manus  imposition  per  quam  Spiritus  Sanctus  acci- 
pitur,  ad  pretium  praebetur.  Sed  Redemptor  noster  ca- 
thedras  vendentium  columbas  evertit,  quia  talium  negotia- 
torum  sacerdotium  destruit.  Hinc  est,  quod  sacri  canones 
siraoniacam  haeresim  damnant  et  eos  sacerdotio  privari 
praecipiunt,  qui  de  largiendis  ordinibus  pretium  quaerunt."^ 

Victor  etiam  episcopus  in  historia  de  persecutionibus 
Africae  de  Hunerico,  ariano  rege  Vandalorum,  ait:  „Censet 
prius  tyrannus  jussione  terribili,  ut  nemo  in  ejus  palatio 
militaret  neque  publicas  ageret  actiones,  nisi  sese  aria- 
num  fecisset.  Quorum  ingens  numerus  vigore  invicto, 
ne  fidera  perderet,  militiam  temporalem  abjecit.  Quos 
postea  domibus  projectos  omnique  substantia  expoliatos 
in  insulas  Siciliam  et  Sardiniam  relegavit.  Quin  etiam 
statuere  per  totam  Africam  festinavit,  ut  nostrorum  epi- 
scoporum  defunctorum  fiscus  sibi  substantiam  vindicaret. 
Qui  autem  defuncto  succedere  poterat,  non  ante  ordina- 
retur,  nisi  fisco  regali  quingentos  solidos  obtulisset.  Sed 
hoc  aedificium  ubi  construere  nisus  est  diabolus,  statim 
illud  destruere  dignatus  est  Christus."^ 

13.  Praeter  hos  et  alios  patres  antiquos  et  omnes  fere 
scholasticos  doctores,  qui  in  IV.  sentent.  dist.  25.  haec 
fere  tractant  (sicut  Thomas  in  variis  locis,  sed  praesertim 
in  n*  II*«  qu.  100.  art.  3.),  praeter  hos,  inquam,  sunt  in 
jure  canonico  innumera  decreta,  ex  quibus  deducitur,  nullo 
modo  licere  vendere  usum  potestatis  spiritualis.  Quorum 
decretorum  capita  tantum  recensebimus.  Quod  ut  ordine 
aliquo  fiat,  adnotandum  est,  gratiam  sen  potestatem  spi- 
ritualem  circa  haec  fere  decem  versari.  Aut  enim  docet, 
aut  prophetat,  aut  signa  facit,  aut  leges  sacras  condit,  aut 
in  eis  dispensat,  aut  sacramenta  ministrat,  aut  benedicit 
vel  consecrat,    iaut  eligit,    aut  ordinat   ecclesiae   ministi'os. 


*  In  Marci  evangelium  expositio,  in  cap.  1 1 ;  Migne  P.  L.  92,  246. 
'  Victor  Vitensis,   De   persecutione   Vandalica  I.   2.   c    7;   Migue 
P.  L.  58,  208. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paoluin  Papam  IV.  341 

aut  eis  officia  vel  beneficia  distribuit  vel  in  eis  ministrare 
sinit,  Et  pro  nuUo  horum  actuum,  qui  fere  omnes  usus 
gratiae  et  potestatis  spiritualis  comprehendunt,  licet  juxta 
sacros  canones  pretium  accipere. 

Prime  enim  non  licet  vendere  doctrinam  C.  I.  q.  2. 
cap.  Judices.^  Secundo  non  licet  vendere  prophetiam,  ut 
ex  eodem  capite  constat.  Tertio  non  licet  vendere  signa 
I.  q.  1.  c.  Cito.*  Quarto  neque  licet  pretio  sacras  leges 
condere  vel  in  eis  dispensare,  quia  hoc  ad  doctrinam  sa- 
cram  spectat  vel  ad  justitiam,  quae  vendi  non  debet. 
Quinto  non  licet  vendere  ministerium  sacramentorum,  quia 
hoc  in  genere  prohibetur  Extra  De  simonia  c.  Quum  in 
ecclesia^  et  I.  q.  3.  c.  Si  quis  praebendas;*  in  specie  autem 
de  baptismo  prohibetur  I.  q.  1.  c.  Baptizandis,*  c.  Quid- 
quid,  *  c.  Dictum,'  c.  Sunt  nonnulli;®  de  confirmatione 
vero  I.  q.  1.  c.  Baptizandis,®  c.  Quidquid;^®  de  commu- 
nione  autem  I.  q.  1.  c.  NuUus  episcopus,^^  c.  Dictum  ;^^ 
de  absolutione  Extra  De  simonia  c.  Nemo;^^  de  matrimo- 
nio  Extra  De  simonia  c.  Quum  in  ecclesia,^*  c.  Suam,^*^ 
c.  Ad  apostolicam;'^  de  ordine  Extra  De  simonia  c.  In 
ordinando,^'  c.  Quum  in  ecclesia,^®  c.  Placuit,^^  c.  Quid- 
quid,  ^^  c.  Dictum,^^  c.  Ordinationis  ^^  c.  Sunt  nonnulli,*^ 
c.  De  ordinationibus,^*  c.  Pueri.**  I.  q.  2.  c.  Nullus  ab- 
bas.** I.  q.  3.  c.  Vendentes,*'^  c.  Non  solum,*®  c.  Si  quis 
praebendas,*^  Sexto  non  licet  vendere  sacram  benedictio- 
nem ;  nam  id  prohibetur  de  benedictione  chrismatis  Extra 
De   simonia    c.  Ad   nostram,'**    c.  Ea    quae,*^    c.  Non  sa- 


*  C.  23,  cujus  initinm  potins  est  Duces. 

«  C.  If?.  »  C.  9   (V,  8).  *  C.  16.  fin. 

*  C.  99.  «  C.  101.  '  C.  105. 
»  C.  114.  •  C.  99.  »«»  C.  101 

"  C.  100.  *«  C.  105.  >3  C.  14.  (V,  3). 

"  C.  9.  ibid.  '*  C.  29.  ibid.  '•  C  42.  ibid. 

"  C.  1.  ibid.  "  C.  9.  ibid 

»»  Capita  22.  102.  et  laS.  a  verbo  Placuit  incipiimt. 

«o  C.  101.  "  C.  105.  "  C.  113. 

"  C.  114.  ^  C    116.  »»  C.  120. 

««  C.  3.  *'  C.  10  «8  C.  11. 

«•  C.  15.  »*»  C.  21.  (V,  3).  «»  C.  16.  ibid 


Digitized  by  VjOOQIC 


342  Disputationes  morales. 

tis/  c.  In  tantum,^  et  I.  q.  1.  c.  Placuit  ut  nullus;^  de 
benedictione  ecclesiae  Extra  De  simonia  c.  Quum  sit  Ro- 
mana,*  et  I.  q.  1.  c.  Statuimus;^  de  benedictione  sepulturae 
et  cadaveris  exequiisque  defunctorum  Extra  De  simonia 
0.  Non  satis^  et  c.  Quum  in  ecclesia,^  e.  Suam,®  c.  Audi- 
vimus;®  de  benedictione  religiosi  et  ejus  susceptione  Extra 
De  simonia  c.  Non  satis/^  c.  De  regularibus/ ^  c.  Dilec- 
tus,^^  c.  Quoniam,'*  c.  Audivimus/*  c.  Mandato/^  et  I. 
q.  2.  c.  Quam  pio,^^  c.  Nullus  abbas. ^^  Septimo  non  licet 
vendere  electionem  seu  praesentationem  ministrorum  eccle- 
siae; quia  id  prohibetur  Extra  De  Simonia  c.  De  hoc,^* 
c.  Ex  tuae,^^  et  I.  q.  6.  c.  Ego  autem,^®  c.  Sicut.^^  Oc- 
tavo non  licet  vendere  creationem  sive  consecration  em 
ministrorum.  Id  nempe  cavetur,  ubi  prohibetur  sacramenti 
ordinis  venditio.  Nono  non  licet  vendere  distributionem 
beneficiorum  vel  officiorum  ecclesiasticorum.  Hoc  enim 
prohibetur  Extra  De  simonia  c.  Non  satis, ^^  c.  Quum  in 
ecclesia,^^  c.  Ex  diligenti,^*  c.  Etsi  quaestiones,^*  c.  Mat- 
thaeus,^®  c.  Ex  insinuatione,*'  c.  Nobis,^**  c.  Sicut,^^  c. 
Tua,^®  c.  In  tantum,'^  c.  Consulere/^  c.  Sicut  pro  certo,^' 
c.  Audivimus/*  c.  Si  quis,^*  et  I.  q.  1.  c.  Presbyter,^^ 
c.  Si  quis  episcopus,^^  c.  Qui  per  pecunias,^^  c.  Eos  qui,^^ 
et  I.  q.  3.  c.  Audivimus/*^  c.  Si  quis  dator,**  c.  Si  quis 
episcopus,**  c.  Quaesitum/^  c.  Si  quis  objecerit,'**  c.  Sal- 


»  C.  8.  (V,  3).  ^  C.  36.  ibid.  »  C.  102. 

*  C.  10.  ibid.  «  C.  106.  «  C.  8.  (V,  3). 

'  C.  9.  ibid.  «  C.  29.  ibid  «  C.  41.  ibid. 

»°  C.  8.  ibid.  »  C.  25.  ibid.  "  C.  30.  ibid. 

"  0.  40.  ibid.  "  C.  41.  ibid.  *«*  C.  46.  ibid. 

»•  C.  2.  "  C.  3.  »«  C.  11.  (V,  3). 

"»  C.  20.  ibid.  ^^  C  2.  ^^  C.  3.  fin. 

"  C.  8.  (V,  3).  "  C.  9.  ibid.  «*  C.  17.  ibid. 

"  C.  18.  ibid  ««  C.  23.  ibid.  "  C.  26.  ibid. 

»«  C.  27.  ibid.  «»  C.  HH.  ibid.  »«  C.  34.  ibid. 

»»  C.  36.  ibid.  »«  C.  38.  ibid.  «»  C.  39.  ibid. 

«*  C.  41.  ibid.  «*  C.  45.  ibid.  »«  C.  3. 

"  C.  8.  »"  C.  9.  ^^  C.  21. 

*«»  C  1.  *»  C.  2.  "  C.  3. 

"  C.  4.  *♦  C.  7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paalum  Papam  IV.  343 

T^ator/  c.  Ex  miiltis,^  c.  Pervenit,^  c.  Altare,^  et  I.  q.  5. 
per  totum,  et  I.  q.  7.  c.  Si  quis,^  c.  Cavendum,^  c.  Re- 
quiritis.'  Decimo  non  licet  vendere  licentiam,  ut  quis 
8U0  ordine  utatur,  quia  prohibetur  Extra  De  simonia  e. 
Hon  satis,*  c.  Ad  nostram.^ 

Constat  igitur  ex  canonicis  decretis,  non  licere  usum 
spiritualis  potestatis  vendere,  ut  ex  inductione  facta  pro- 
bat  ur.  Ultra  quam  etiam  in  genere  prohibetur  venditio 
ecclesiastici  ministerii  I.  q.  1.  c.  Cito.^^ 

14.  Non  solum  autem  es;  scriptura  et  sanctorum  pa- 
trum  decretis  constat,  non  licere  vendere  usum  gratiae 
et  potestatis  spiritualis,  sed  ex  ratione  ipsa  naturali.  Primo 
enim  fit  injuria  Deo  et  ejus  liberalitati,  quum  usus  dono- 
rum  ejus  venditur;  sicut  regia  liberalitas  infamaretur,  si 
ab  eo  liberaliter  invitatis  prandium  a  ministris  venderetur. 
Idcirco  Petrus  Simoni  dixit:  „Cor  tuum  non  est  rectum 
coram  Deo,"'*  quod  illi  injuriam  irrogaret,  ejus  donum 
non  cognoscens,  quod  emere  volebat. 

Secundo  fit  injuria  ipsi  potestatis  usui.  Nam  si  po- 
testas  ipsa  tam  sublimis  est,  ut  non  possit  pecunia  com- 
parari  (dicente  Petro:  „Pecunia  tua  tecum  sit  in  perdi- 
tionem,  quoniam  donum  Dei  existimasti  pecunia  possi- 
deri"**),  profecto  injuria  putatur  posse  pecunia  comparari 
ipsius  potestatis  usus,  quippe  qui  nobilior  sit  ipsa  potestate, 
quum  sit  ejus  finis.  Potestas  enim  et  habitus  propter 
actus  sunt,  ut  arbor  propter  fructum. 

Tertio  talis  usus  venditor  vendit  quod  non  est  suum. 
Ut  enim  fructus  vineae  est  domini  vineae,  et  non  dispen- 
satoris,  ita  quum  spiritualis  gratia  vel  potestas  Domini 
sit  et  minister  tantum  sit  ejus  dispensator,  usus  ipse  Do- 
mini erit ;  ideo  ejus  gratiae  debet  servire.  Furatur  igitur 
Dei  honorem,  qui  se  dominum  hujus  usus  mentitur,  eum 
vendens;    sicut   emens    Dei    honorem    furatur,    quum   non 


»  C.  8. 

^  C.  9. 

8  C.  18. 

^  C.  U. 

«  C.  2. 

•  C.  3. 

'  C.  6. 

»  C.  8.  (V,  8). 

•  C.  2L  ibid. 

"  C.  16. 

"  Act.  8,  21. 

»  Act,  8,  20. 

Digitized  by  VjOOQIC 


344  Disputationes  morales. 

eum,  sed  ejus  ministrum^  iit  dominum  doni  et  ejus  usus 
tractat. 

Quarto  injuriam  facit  ecclesiae,  quam  prodit  et  ven- 
dit,  quum  praesertim  vendit  ejus  beneficia.  De  qua  re 
Gregorius  VIL,  in  epistola  nimirum  ad  omnes  iideles,  ma- 
xime  ad  Lougobardos^  ait:  ^Nam,  sicut  scitis,  Qotefredus 
vivente  Guidone  dicto  archiepiscopo  Mediolanensi,  eandem 
ecclesiani;  quae  quoudam  meritis  gloriosae  Virginis  et  Dei 
genitricis  Mariae  nee  non  auctoritate  clarissimi  doctoris 
b.  Ambrosii  inter  ceteras  LoDgobardorum  ecclesias  reli- 
gione,  libertate  ac  speciali  gloria  enituit,  nunc  quasi  vilem 
aneillam  praesumpsit  emere,  sponsam  videlicet  Christi  pro- 
stituere.  Et  a  catholica  fide  tentans  earn  separare^  nisus 
est  simoniacae  haeresis  scelere  maculare.  Quod  audiens 
sancta  Romana  ecclesia  mater  vestra  et  totius  christiani- 
tatis^  ut  scitis,  magistra,  congregato  e  diversis  partibus 
concilio,  multorum  sacerdotum  et  diversorum  ordinum  con- 
sensu, fulta  beati  Petri  apostolorum  principis  auctoritate, 
Gotefredum,  fidei  catholicae  et  legis  christianae  inimicum, 
excommunicavit  et  anathematis  jaculo  una  cum  omnibus 
sibi  consentientibus  transfixit.^^ 

Quinto  venditor  spiritualis  usus  alios  scandalizat;  qui 
etiam  dona  Dei  vilia  reputant.  ,,Quis  enim,"  ut  Hormis- 
das  pontifex  ait,  „non  vile  putat  esse,  quod  venditur?"* 
turn  etiam  quia,  sicut  nihil  ita  plebem  aedificat,  sicut  eo- 
rum  salutem  et  non  eorum  divitiasquaerere  (juxta  aposto- 
lum  dicentem:  „Non  enim  quaere  quae  vestra  sunt,  sed 
vos^^),  ita  nihil  adeo  scandalizat  et  a  rete  et  hamo  evan- 
gelico  resilire  animos  facit,  sicut  avaritia,  ^^existimans 
quaestum  esse  pietatem,"*  cujus  praetextu  quaerit  ;,quae 
sua  siint,**^  et  non  quae  Jesu  Christi.  Ut  recte  dixerit 
Hilarius:  ;,Non  est  majus  vinculum,  hominibus  placendi, 


»  Regiatr.  epist.  I.  n.  16.    Migne  P.  L.   148,  297.    Jaff6   1.  edit 
n.  8550. 

*  Migne  P.  L.  63,  423.    Jaflf^  2.  edit.  n.  787. 
»  U.  Cor.  12,  14  ♦  I.  Tim.  6,  5. 

^  I.  Cor.  la,  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Panlnm  Papam  IV.  845 

quam  ut  nemo  sui  causa  velit  iis  placere,  quibus  placeat; 
quia  quod  in  profectum^  propriae  utilitatis  efflcitur,  non 
potest  non  aliquam  interdum  offensionem  ex  causis  acce- 
dentibus  excitare,  quum  quod  alii  utile  est,  alteri  saepe 
fiat  incommodum.  At  vero  qui  nihil  sui  causa  velit  et 
omnia  in  profectum  alienae  utilitatis  exerceat,  necesse  est, 
ut  causam  sibi  inoffensae  piacabilitatis  acquirat,  quia  et 
ex  alienis  utilitatibus  placeat,  nee  ofFendat   ex   propriis."^ 

Sexto  quia  si  liceret  usum  gratiae  vel  potestatis  spi- 
ritualis  vendere,  liceret  etiam  vendere,  quae  per  ipsum 
usum  conferuntur,  et  ita  licite  venderentur  sacramenta  et 
gratia  ipsa  sacramentorum  et  tituli  beneficiorum.  Res  etiam 
consecratae,  ut  calicos  et  chrisma,  carius  ratione  consecra- 
tionis  vendi  possent,  contra  doctorum  omnium  sententiam. 
Quod  vero  hoc  sequatur  constat,  quia  ubicunque  licite 
venditur  vel  locatur  usus  alicujus  artis,  licite  etiam  carius 
venditur,  quod  ipsa  arte  elaboratum  est.  Carius  enim 
venditur  tabella  depicta,  quam  rudis,  et  argentum  vel  au- 
rum  ab  artifice  elaboratum,  quam  ipsa  auri  vel  argenti 
informis  massa.  Carius  etiam  domus  fabricata,  quam  ipsa 
materia,  ex  qua  constructa  est. 

Constat  igitur  ex  jam  dictis  responsio  ad  propositam 
quaestionem,  juxta  secundum  sensum  cam  intelligendo. 
Non  enim  licet  temporale  commodum  accipere  pro  usu 
spiritualis  potestatis,  quasi  ut  pretium,  quod  superius  satis 
probavimus. 

Solum  superest  resolvere  nonnulla;  quae  probare  prima 
facie  videntur  id  licere. 


Cap.  III.    Ea  quae  objici  soient  expenduntur. 

15.  Prime  enim  inveniuntur  in  scriptura  oblationes 
quaedam  rerum  temporalium  viris  Sanctis  factae  pro  usu, 
ut  videtur,  doni  vel  gratiae  spiritualis. 


Verba  its — profectum  desnnt  in  Ms. 
Tract,  in  psalm.  LII   n.  15;  Migne  9,  836. 


Digitized  by  VjOOQIC 


346  Pisputationes  morales. 

Anna  cnim,  mater  Samuelis/  ut  ait  scriptura^  ^adduxit 
eum  secum,  postquam  ablactaverat,  in  vitulis  tribus,  et  tribus 
modiis  farinae,  et  amphora  vini,  et  adduxit  eum  ad  do- 
mum  Domini  in  Silo."^  —  Saul  quoque,  puero  consulonti, 
ut  iret  ad  Samuelem,  ut  eum  doceret,  ubinam  essent  per- 
ditae  asinae,  ait:  „Ecce  ibimus.  Quid  feremus  ad  virum 
Dei?  Panis  defecit  in  sitarciis  nostris,  et  sportulam  non 
habemus,  ut  demus  homini  Dei,  nee  quidquam  aliud.  Rur- 
sum  puer  respondit  Sauli  et  ait:  Ecce  inventa  est  in  manu 
mea  quarta  pars  stateris  argenti.  Demus  homini  Dei,  ut 
indicet  nobis  viam  nostram."*  Ecce  videtur  velle  emere 
responsum  a  Samueie,  sicut  Anna  filii  receptionem  in 
templo.  —  Sic  et  uxor  Jeroboam  munere  obtinuisse  vi- 
detur responsum  ab  Ahia  propheta,  quem  consuluit  in 
aegritudine  filii  sui,  dicente  ad  eam  Jeroboam :  „Tolle  quo- 
que in  manu  tua  decem  panes  et  crustulam  et  vas  mellis, 
et  vade  ad  ilium.  Ipse  enim  indicabit  tibi,  quid  even- 
turum  sit  puero  huic.**^  —  Benadad  quoque,  rex  Syriae, 
aegrotans  consuluit  etiam  cum  muneribus  Eliseum.  Ait 
nempe  Hazaeli:  „Tolle  tecum  munera,  et  vade  in  occur- 
sum  viri  Dei,  et  consule  Dominum  per  eum,  dicens:  Si 
evadere  potero  de  infirmitate  mea  hac?  Ivit  igitur  Hazael 
in  occursum  ejus,  habens  secum  munera  et  omnia  bona 
Damasci,  onera  quadraginta  camelorum."*  Licet  igitur, 
ut  videtur,  emere  usum  prophetiae  vel  alterius  spiritualis 
potestatis. 

Sod  his  omnibus  facile  respondetur:  Dei  prophetas 
vel  non  acceptasse  praedicta  munera,  vel  si  ilia  accepta- 
runt,  non  ut  pretia,  sed  ut  spontaneas  oblationes  in  signum 
benevolentiae  et  reverentiae,  vel  ut  pias  eleemosynas  gratis 
oblatas,  ut  eis  sustentati  prophetae  gratis  spiritualia  mi- 
nistrarent,  Neque  movere  debet  dictum  servi  Saulis  di- 
centis:  „Demus  homini  Dei,  ut  indicet  nobis  viam  no- 
stram.^     Aut  enim  imperite  locutus  est,  si  argentum  illud 


*  I.  Reg.  1,  24.  «  I.  Reg.  9,  7.  8. 

•  III.  Ueg.  14,  3.  *  IV.  Reg.  8,  8.  9. 


Digitized  by  VjOOQIC 


n.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  347 

pretium  responsi  putabat,    vel   certe   non    ut  pretium,    sed 
ut  doniim,  ut  moris  erat^  volebat  offerre. 

16.  Secundo  nee  illud  debet  movere,  ut  putetur  li- 
cita  venditio  usus  potestatis  spiritualis,  quod  scribitur  in 
libro  Numerorum,  ubi  Dominus  alloquens  levitas  de  deci- 
mis  ait:  „Et  comedetis  eas  in  omnibus  locis  vestris,  tam 
vos  quam  familiae  vestrae,  quia  pretium  est  pro  ministe- 
rio,  quo  servitis  in  tabernaculo  testimonii."^  Hoc,  inquam, 
movere  non  debet.  Scriptura  enim,  ut  sancti  doctores  in- 
quiunt,  non  semper  loquitur  proprie,  sed  saepe  improprie, 
ut  nobis  condescendat.  Quia  igitur  in  pretio  alicujus  rei 
reperiuntur  duo,  nempe  debitum  et  aequalitas  (pretium 
enim  debetur  pro  accepta  re,  eujus  est  pretium,  et  illi 
rei  est  aequale),  scriptura  vocat  decimas  pretium  ministerii, 
non  quod  ipsi  sint  aequales,  ita  ut  illis  quasi  pretio  com- 
parari  possint,  sed  quia  debitae  sunt  ad  sustentationem 
ministrantium  et  ejusdem  sustentationis  sunt  taxa  quae- 
dam  et  aestimatio.  Censuit  enim  Dominus  decimas  sufficere 
ad  usus  et  necessariam  sustentationem  levitarum.  De  qui- 
bus  ibidem  loquens  Dominus  ait:  „Nihil  aliud  possidebunt, 
decimarum  oblatione  contenti,  quas  in  usus  eorum  et  ne- 
cessaria  separavi."^  Non  sunt  igitur  decimae  proprie  pre- 
tium ministerii,  sed  taxa  necessariorum  ad  ministrandum. 
Unde  alia  translatio  horum  habet:  ^Comedetisque  ipsam 
decimam  in  omni  loco  vos  et  filii  vestri,  quoniam  haec 
est  merces  vestra  pro  ministerio  vestro  in  tentorio  con- 
stitutionis;"  ubi  patet  decimas  non  pretium,  sed  merce- 
dem  vocari. 

17.  Tertio  nee  illud  movere  debet,  quod  Dominus 
apud  Lucam  ait :  „In  eadem  autem  domo  manete  edentes 
et  bibentes,  quae  apud  illos  sunt;  dignus  est  enim  opera- 
rius  mercede  sua;"'  quod  etiam  Paulus  eonfirmat  dicens: 
„Qui  bene  praesunt  presbyteri,  duplici  honore  digni  ha- 
beantur ;  maxime  qui  laborant  in  verbo  et  doctrina.    Dicit 


»  Num.   18,  31.  »  V.  23.  24. 

»  Luc.  10,  7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


348  Disputationes  morales. 

enim  scriptura:  ,Non  alligabis  os  bovi  trituranti^:  et:  ,Di- 
gnus  est  operarius  mercede  sua'."^  Hie  ergo  scrupulus 
movere  non  debet;  eodem  enim  modo  resolvitur  sicut 
praecedens.  Merces  enim  proprie  et  debetur  operi,  cujus 
est  merces,  et  illi  est  aequalis.  Si  justa  est  autem  susten- 
tatio  ministri,  nullo  modo  est  aequalis  sacro  ministerio, 
cui  pecunia  non  potest  comparari.  Ideo  proprie  non  po- 
test dici  merces.  Nee  enim  si  peritissimus  aliquis  pistor 
vel  sculptor  solo  victu  et  vestitu  contentatur,  quo  posset 
artem  suam  exercere,  sustentatio  ilia  esset  merces  operis 
ejus,  sed  potius  stipendium,  ut  artem  exercere  posset.  Ideo 
multo  minus  sustentatio  ministri  proprie  merces  erit  mi- 
nisterii.  Sed  ita  vocatur  a  Domino,  non  quia  aequalis,  sed 
quia  debita  est  ministerio;  quia  Dominus  ordinavit  eis, 
qui  evangelium  annuntiant,  de  evangelio  vivere.  Verum 
apud  Mattbaeum  non  dicitur  merces,  sed  cibus ;  ait  enim : 
„Dignu8  enim  est  operarius  cibo  suo."* 

Quod  verbum  exponens  Chrysostomus  ait:  „Unde 
perspicuum  fit,  a  discipulis  esse  alendos,  ne  aut  ipsi  ad- 
versus  eos,  quos  docebant  quasi  omnia  praebentes  et  nihil 
vicissim  accipientes,  insurgerent,  aut  illi,  ^ni  audirent,  quasi 
neglecti  atque  spreti  discederent,  ac  ne  eos  pudeat  ejus 
rei,  non  quasi  mendicando  ipsos  vivere  volebat,  sed  ope- 
rarios  vocavit,  et  quod  eis  dabatur,  mercedem  appellavit, 
ut  rem  debitam  dari  sibi  ostenderet.  Nam  etsi  verbis  so- 
lum operarii  videbantur,  res  tamen  erat  non  parvi  laboris 
et  beneficia  collata  non  parva.  Quare  quod  apostolis  da- 
batur,  non  gratis  offerebatur,  sed  ad  retributionem  benefi- 
ciorum  reddebatur.  ,Dignus  est  enim  operarius  cibo  suo*; 
non  quia  tanti  solummodo  labores  illi  apostolici  habendi 
sint,  nequaquam  enim  hoc  cogitandum  est;  sed  ne  apo- 
stoli  plus  aliquid  quaerant,  et  qui  sibi  necessaria  ministra- 
bant  nulla  jactatione  liberalitatis  tumerent^  si  debitum  persol- 
vebant."*     Haec   Chrysostomus,    asserens,    quod    superius 


'  L  Tim.  5,  17.  18.  —  Deut  26,  4;  I.  Cor.  9,  9;  Luc.  10,  7. 

•  Mat.  10,  10. 

»  Horn.  82.  al.  33.  in  Mat.  n.  4 ;  Migne  P.  Q.  67,  382  (alia  versio). 


Digitized  by  VjOOQIC 


IL  De  simonia  ad  Panlum  Papam  IV.  349 

diximus,  nempe  sustentationem  vocari  mercedem,  eo  quod 
debita  sit^  non  autem  quasi  aequalis  sit  ministerio. 

Quod  et  Augustinus  confirmans  ait:  „Unde  ergo 
vivitur  necessitatis  est  accipere,  charitatis  est  praebere. 
Non  tanquam  venale  sit  evangelium,  ut  illud  sit  pretium 
ejus,  quod  sumunt,  qui  annuntiant,  unde  vivant.  Si  enim 
sic  vendunt,  magnam  rem  vili  vendunt.  Accipiant  susten- 
tationem necessitatis  a  populo,  mercedem  dispensationis  a 
Domino;  non  enim  est  idoneus  populus  reddere  mercedem 
illis,  qui  sibi  in  charitate  evangelii  serviunt."^  Cui  con- 
sentit  Ambrosius,  super  Lucam  dicens:  „Deus  templum 
suum  non  mercatoris  vult  esse  diversorium,  sed  domici- 
lium  sanctitatis.  Nee  vendibili  religionis  officio,  sed  obse- 
quio  gratuito  usum  ministerii  sacerdotalis  informat."^ 

Planum  igitur  ex  jam  dictis  fecimus,  non  licere  pro 
usu  spiritualis  gratiae  vel  potestatis  commodum  teraporale 
quasi  pretium  accipere  vel  dare,  sed  simoniacum  id  esse 
et  perversum.  Quod  dixisse  sufficit  pro  discussione  pro- 
positae  quaestionis  juxta  sensum  ejus  secundum. 


Caput  IV.    Non  licet  accipere  pro  usu  gratiae  vel  potestatis  spiritualis 

commodum  temporaie  in  certa  summa  iaxata  Juxta  gratiae  qualitatem, 

etiamsi  non  ut  pretium  accipiatur. 

18.  Superest  jam,  ut  discutiamus  propositam  quaesti- 
onem  in  tertio  ejus  sensu,  juxta  quem  quaerebatur,  utrum 
liceret  commodum  temporaie  accipere  pro  usu  gratiae  vel 
potestatis  spiritualis,  non  quidem  ut  pretium,  sed^  alia 
bona  intentione;  modo  accipiatur  certa  taxata  summa  juxta 
gratiae  concessae  qualitatem,  ut  Romae  fit,  vel  a  datario 
pontificis,  supplicationes  detinente  et  componente,  vel  ab 
aliis  ministris  summi  poenitentiarii  et  cancellarii  foris  alli- 
gatis  ;et  nuntiis  apostolicis  vel  episcopis. 

»  Serm.  46  (al.  de  tempore  165.)  n.  6;  Wigne  P.  L.  38,  273.  Tex- 
tum  hunc,  qui  in  ms.  nostro  plane  corruptus  est,  secundum  veram 
lectionem  restituimus. 

*  Expos,  super  Lucam  1.  9.  n.  17;  Migne  P.  L.  15,  1797. 

*  Ms.  addit  ut. 


Digitized  by  VjOOQIC 


350  DispntatioDes  morales. 

In  hoc  enira  sensu  refert  examinare  propositam  quae- 
stionem,  quia  hie  latet  anguis.  Facile  enim,  si  hoc  non 
discutitur,  elabentur  simoniaci  seque  palliabunt  dicentes, 
86  accipere  vel  dare  commodum  temporale  non  ut  pretium, 
sed  sustentationis  gratia  vel  alia  bona  intentione.  Nemo 
enim  est  tara  perdite  avarus,  qui  modo  commodum  acci- 
piat,  non  malit  illud  accipere  sine  peccato  et  infamia, 
quam  cum  eis;  quia  malum,  quatenus  malum  est,  non  est 
eligibile. 

Ut  ergo  respondeam  quaestioni  in  hoc  tertio  sensu 
intellectae,  dicerem :  Minime  licere  eo  modo  accipere  com- 
modum temporale  pro  usu  gratiae  vel  potestatis  spiritualis; 
sed  in  ea  acceptione  vel  oblatione  temporali  intervenire 
saepe  quidem  simoniae  vitium,  semper  autem  ejus  speciem 
et  ecclesiae  gravissimum  scandalum  et  damnum ;  et  ideo 
merito  tollendum  hunc  abusum  a  Dei  ecclesia,  ne  macu- 
letur  hac  abominatione   desolationis  stantis  in  loco  sancto. 

Quae  omnia  ut  probemus  supponenda  sunt  I.  quae- 
dam,  quae  partim  ex  facto  parti m  ex  jure  pendent. 

19.  Primo  igitur  ex  facto  supponitur,  quod  prae- 
dieta  taxa,  quae  accipitur  a  datario  vel  ab  aliis,  accipitur 
ultra  ea,  quae  dantur  pro  sustentatione  ministrorum,  qui 
necessarii  suut  ad  fidelem  et  brevem  expeditionem  nego- 
tiorum.  Quales  fere  esse  dicuntur  scriptor  apostolicus, 
abbreviator  et  registrator.  li  enim,  quia  non  utuntur  potestate 
spiritual!,  sed  humana  industria  et  labore,  licite  possunt  locare 
operas  suas,  si  non  habent  aliunde  salarium,  unde  vivant,  nee 
tenentur  eas  gratis  praestare.  Romae  igitur  ultra  ea,  quae  dan- 
tur his  et  similibus  officialibus,  datur  certa  summa,  quae 
cedit  in  utilitatem  ejus,  qui  utitur  spiritualium  ministerio 
gratiam  concedendo. 

Secundo  etiam  ex  facto  supponitur,  quod  licet  ponti- 
fex  vel  poenitentiarius  vel  alius  spiritualis  minister  gra- 
tiam concedat,  antequam  praedicta  summa  praebeatur,  si 
tamen  non  detur^  nihil  valet  gratia  concessa;  quia  dicunt 
earn  non  valere,  si  litterae  non  expediantur,  quae  tamen 
expediri    non  possunt,   nisi    prius   soluta   pecunia.      Quod 


Digitized  by  VjOOQIC 


ir.  De  simonia  ad  Paulura  Papam  IV.  351 

perinde  fere  est,  ac  si  non  concederetur  gratia,  nisi  prius 
solventi.  Qui  enim  hujusmodi  gratias  petunt,  volunt  com- 
muniter  eis  uti  in  foro  exteriori;  quod  facere  nequeunt, 
nisi  expeditis  litteris,  quae  nisi  prius  soluta  taxa  non  ex- 
pediuntur. 

Ex  jure  supponitur  tertio,  non  solum  esse  peecatum 
facere  quod  malum  est,  sed  etiam  quod  habet  speciem 
mali,  dicente  apostolo :  „Ab  omni  specie  mala  abstinete 
vos."'  Et  alibi:  „Nolite  esse  prudentes  apus  vosmetipsos, 
nulli  malum  pro  malo  reddentes,  providentes  bona,  non 
tantum  coram  Deo,  sed  etiam  coram  omnibus  hominibus."^ 

Quarto  est  supponendum,  non  licere  etiam  necessaria  ad 
sustentationem  accipere  cum  scandalo  ministerii  evange- 
lici, 'dicente  apostolo:  „Si  alii  potestatis  vestrae  participes 
sunt,  quare  non  potius  nos?  Sed  non  usi  sumus  hac  po- 
testate,  sed  omnia  sustinemus,  ne  quod  offendiculum  demus 
evangelio  Christi."^  Et  iterum :  „Quae  est  ergo  merces 
mea,  ut  evangelium  praedicans  sine  sumptu  ponam  evange- 
lium,  ut  non  abutar  potestate  mea  in  evangelio?  Nam 
quum  liber  essem  ex  omnibus,  omnium  me  servum  feci, 
ut  plures  lucrifacerem."*  Et  alibi:  „Nemini  dantes  ullam 
oflfensionem,  ut  non  vituperetur  ministerium  nostrum ;  sed 
in  omnibus  exhibeamus  nosmetipsos  sicut  Dei  ministros, 
in  multa  patientia,  in  tribulationibus,  in  necessitatibus,  in 
angustiis."^  Et  rursus:  „Ideo  habentes  administrationem, 
juxta  quod  misericordiam  consecuti  sumus,  non  deficimus; 
sed  abdicamus  occulta  dedecoris,  non  ambulantes  in  astu- 
tia,  neque  adulterantes  verbum  Dei,  sed  in  manifestatione 
veritatis  commendantes  nosmetipsos  ad  omnem  conscien- 
tiam  hominum  coram  Deo."^ 

20.  Quinto  supponendum  est,  quod  ad  hoc,  quod  quis 
committat  simoniam,  non  requiritur,  ut  ita  accipiat  vel 
offerat  commodum  temporale,  ut  existimet  commodum  illud 


»  I.  Thess.  6,  22.  *  Rom.  12,  17. 

'  I.  Cor.  9,  12.  *  lb.  V.  18.  19. 

^  II.  Cor.  6,  4.  «  II.  Cor.  4,  1.  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


352  Disputationes  morales. 

aequari  vel  ipsi  Spiritui  Sancto,  vel  dono  ejus,  vel  Sacra- 
mento, quo  confertur  donum^  vel  usui  ipsius  doni,  vel 
etiam  annexis  ipsi  spirituali  dono.  Hoc  enim  haeresis  et 
stultitia  esset.  Haereticum  enim  et  stultum  est  putare,  quod 
temporalia,  quae  infima  juxta  naturam  suam  sunt,  aequen- 
tur  spiritualibus,  prae  quibus,  sicut  Paulus  ait,  tanquam 
stercora  sunt  reputanda,*  Videmus  etiam  interdum,  oblata 
parva  pecunia  obtineri  pinguia  beneficia;  ubi  scimus,  com- 
mitti  simoniam,  licet  constet,  pecuniam,  quae  offertur,  mi- 
nus valere,  quam.  fructus  beneficii.  Suflficit  ergo  ad  hoc, 
quod  quis  simoniam  committat,  quod  illud  commodum 
temporale,  quod  intervenit,  inclinet  raentem,  ut  pretium 
inclinare  solet,  ad  hoc,  ut  quis  spirituali  potestate  utatur, 
sive  illud  aequale  reputet  ipsi  dono,  sive  non. 

Imo  quantum  possum  conjicere  ex  scripturis  et  patri- 
bus  et  ex  ipsa  ratione,  simoniacus  censetur,  quicunque 
utitur  spirituali  potestate  non  ad  eum  finem,  in  quem  est 
instituta ;  qui  procul  dubio  est  aedificatio  ecclesiae  ad  Dei 
gloriam,  dicente  apostolo:  „Nam  etsi  amplius  aliquid  glo- 
riatus  fuero  de  potestate  nostra,  quam  dedit  nobis  Domi- 
nus  in  aedificationem,  et  non  in  destructionem  vestram, 
non  erubescam;"^  etiterum:  „Ideoque  haec  absens  scribo, 
ut  non  praesens  durius  agam,  secundum  potestatem,  quam 
Dominus  dedit  mihi  in  aedificationem,  et  non  in  destruc- 
tionem."^ De  quo  pulchre  Bernardus  ait  ad  Henricum 
Senonensem:  „Porro  puritas  cordis  in  duobus  consistit; 
in  quaerenda  gloria  Dei  et  utilitate  proximi;  ut  in  omni- 
bus videlicet  actis  vel  dictis  suis  nihil  suum  quaerat  epi- 
scopus,  sed  tantum  aut  Dei  honorem  aut  salutem  proxi- 
morum  aut  utrumque."* 

Qui  ergo,  non  curans  banc  aedificationem  in  usu  spi- 
ritualis  potestatis,  respicit  tanquam  finem  ipsum  lucrum 
vel  delicias  vel   gloriam  vel   favorem    sui  vel    suorum,    si- 


»  PhU.  3,  8.  "  11.  Cor.  10,  8. 

»  II.  Cor.  13,  10. 

*  Ad  Henr.  Senonensem  episcopum  De  moribus  et  officio  episcopo- 
rum  c.  3.  n.  10;  Migne  P.  L.  182,  8l7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  353 

moniacus  censetur  a  Deo  et  a  sauctis  patribus ;  sive  ista 
tanquam  pretium  aequale  suscipiat,  sive  non.  Qui  etiam 
praedicta  oflFert  ad  hoc,  quod  quia  ad  ista  respiciens  sicut 
finem,  utatur  potestate  sua,  neglecta  ecclesiae  aedificatione, 
etiam  esse  simOniacus  et  emptor  rerum  spiritualium  cen- 
setur, sicut  ille  venditor. 

21.  Quod  ut  probetur  occurrit  exemplum  Giezi,  qui 
simoniacus,  imo  pater  ipsius  simoniae  et  venditionis  rerum 
spiritualium  ab  omnibus  habetur.  Et  tamen  constat,  ipsum 
non  vendidisse  proprie  usum  spiritualis  potestatis,  quia 
jam  gratis  ea  erat  usus,  sine  pretio  aliquo  concedens  sa- 
nitatem.  Et  nihilominus  Giezi  fuit  simoniacus,  quia  abu- 
sus  fuit  usu  potestatis  ipsius  Elisei,  non  dirigens  ilium,  ut 
oportebat,  ad  aedificationem  proximorum,  sed  detorquens 
et  inflectens  ilium  ad  proprium  commodum,  licet  commo- 
dum  illud  non  reputavit  pretium  usus.  Ideo  juste  et  sa- 
pienter  ait  illi  Eliseus :  „Nunc  igitur  accepisti  argentum 
et  accepisti  vestes,  ut  emas  oliveta  et  vineas,  et  oves  et  boves, 
et  servos  et  ancillas ;  sed  et  lepra  Naaman  adhaerebit  tibi 
et  semini  tuo  usque  in  sempiternum."^  —  Simon  quoque 
magus  noluit  emere  Spiritum  Sanctum,  si  Urbano  II.  cre- 
dimus,^  «ed  quia  magus  erat  et  videbat  signa  fieri  ab  apo- 
stolis,  quae  si  ipse  faceret,  magnam  gloriam  et  utilitatem 
acquirere  posset,  voluit  offerre  pecuniam;  non  ut  pretium 
Spiritus  Sancti,  nee  ut  aequalem  dono  illius,  sed  ut  pro 
pecunia  corrumperet  mentem  apostolorum,  ut  ita  corrupti 
abuterentur  potestate  sua  contra  aedificationem,  conver- 
tendo  illam  ad  lucrum,  ut  ipse  postea  Simon  in  similem 
gloriae  et  utilitatis  finem  ilia  abuteretur.  Ideo  dicit  scrip- 
tura  de  illo,  quod  videns  signa  et  virtutes  maximas  fieri 
fitupens  adrairabatur.^  Quae  admiratio  oriebatur  ex  hoc, 
quod  videbat  signa  fieri,  ad  quae  omnis  daemonum  vis  et 
magiae  fallacia  non  extendebat  se;  et  ideo  cupi^bat  siiai- 
lia  posse  patrare,  et  id  per  pecuniam  mentem  apQ#to|ociM» 


»  IV.  Reg.  6,  26.  27. 

'  Urbani  II.  papae  effatnm  vide  infra  pag.  354.  355. 

8  Act.  8,  13. 

L  ft  i  n  e  z  ,  Vota  Tridentina  etc.  23 


Digitized  by  VjOOQIC 


354  Disputation es  morales. 

corrumpentem  obtinere  volebat.  Sed  audivit  a  Petro: 
„Pecuiiia  tua  tecum  sit  in  perditionem ;"  ^  quasi  illi  diceret: 
Tu  me  vis  tua  peeunia  corrumpere  et  perdere,  sed  praestat, 
ut  solus  pereas,  qui  ilia  corruptus  es.  Addidit  autem : 
^Quoniam  donum  Dei  existimasti  peeunia  possideri."  Non 
dixit  apostolus :  mercari. 

Quare  sive  quis  offerat  pecuniara  tanquam  pretium 
dono  aequale,  sive  non,  simoniam  committit,  modo  inten- 
dat  per  pecuniam  corrumpere  mentem  habentis  spiritualem 
potestatem  ad  hoc,  quod  ilia  utatiir  non  aedificationis  et 
pietatis  gratia,  sed  quaestus. 

Ideo  et  apostolus  hujusmodi  „mente  corruptos"  ap- 
pellat  dicens:  ^Ex  quibus  oriuntur  invidiae,  contentiones, 
blasphemiae,  tiuspiciones  malae,  conflictationes  hominum 
mente  corruptorum,  et  qui  veritate  privati  sunt,  existiman- 
tium  quaestum  esse  pietatem."^  Corrupta  igitur  mens  est 
illorum,  qui  quum  possent  ex  usu  potestatis  et  gratiae 
fructum  pietatis  parere,  volunt  potius  comparare  quaestum 
et  ventri  et  gloriae  servire ;  sicut  corrupta  est  mulier,  quae 
mavult  ex  adultero  filios  spurios  concipere,  quam  legiti- 
mes ex  viro.  Cui  mulieri  meretrici  comparatur  Babylon 
in  apocalypsi,  ubi  inter  alia  dicitur:  „De  vino  irae  for- 
nicationis  ejus  biberunt  omnesgentes;  et  reges  terrae  cum 
ilia  fornicati  sunt,  et  mercatores  terrae  de  virtute  delicia- 
rum  ejus  divites  facti  sunt."* 

22.  Sancti  quoque  patres  in  eandem  sententiam  ve- 
niunt.  Nee  enim  semper  exigunt,  ut  pretium  interveniat 
ad  hoc,  ut  committatur  simonia,  sed  sufficere  dicunt  abu- 
sum  potestatis  non  ad  aedificationem,  sed  ad  lucrum. 

Unde  Urbanus  II.  papa  ait:  „Quia  innotuisti  nobis,, 
quod  tibi  objicitur,  utrum  vendere  ecclesiasticam  rem  si- 
moniacum  sit,  hoc  simoniacum  esse  patenter  colligitur  ex 
hoc,  quod  beatus   apostolus   Petrus   ait   Simoni:    , Peeunia 


'  Act.  8,  20.  «  I.  Tim.  6,  4.  6. 

■  Apoc.  18,  3. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  365 

tua  tecum  sit  in  perditionem,  quia  existimasti  donum  Dei 
pecunia  possideri*.  Donum  quippe  Dei  est  Spiritus  Sanctus, 
et  donum  Dei  est  res  ipsius  ecclesiae  oblata.  Et,  si  bene 
advertis,  Simon  magus,  qui  ad  iidem  ficte  accessit,  non 
Spiritum  Sanctum,  quo  ipse  erat  indignus  (quoniam  ut 
scriptum  est,  ,Spiritu8  Sanctus  disciplinae  effugiet  fictum'^), 
sed  donum  ejus  emere  voluit,  ut  ex  venditione  signorum, 
quae  per  eundem  fierent,  multiplicatam  pecuniam  lucra- 
retur.  Nee  apostolus  emptionem  Spiritus  Sancti  (quam 
bene  fieri  non  posse  noverat),  sed  ambitionem  quaestus 
talis  et  avaritiam,  quae  ,est  idolorum  servitus'/  in  eodem 
Simone  exhorruit  et  maledictionis  jaculo  perculit.  Quis- 
quis  igitur  res  ecclesiasticas,  (quae  dona  Dei  a  Deo  fide- 
libus  et  a  fidelibus  Deo  donantur,  quaeque  ab  eodem  gratis 
accipiuntur,  et  ideo  gratis  dari  debent),  propter  sua  lucra 
vendit  vel  emit,  cum  eodem  Simone  donum  Dei  possideri 
pecunia  existimat.  Ideoque  qui  eas  non  ad  hoc,  ad  quod 
institutae  sunt,  sed  ad  propria  lucra  munere  linguae  vel  in- 
debiti  obsequii  vel  pecuniae  largitur  vel  adipiscitur,  si- 
moniacus  est,  quum  principalis  intentio  fuerit  Simonis  sola 
pecuniae  causa,  avaritia  videlicet,  i.  e.  idololatria,  ut  ait^ 
apostolus  Paulus."^  Haec  Urbanus.  In  cujus  verbis  non 
solum  notandum  est,  quod  ait,  Petrum  in  Simone  mago 
non  damnasse  emptionem  Spiritus  Sancti,  qui  vendi  non 
potest,  sed  ambitionem  et  avaritiam ,  sed  etiam  illud  ad- 
vertendum  est,  quod,  loquens  de  rebus  temporalibus  Deo 
et  Ecclesiae  oblatis,  ait,  simoniacum  esse,  qui  eas  non  ad 
hoc,  ad  quod  institutae  sunt,  sed  ad  propria  lucra  conver- 
tit.  Quum  igitur  potestas  spiritualis  longe  magis  spiritualis 
sit,  quam  res  oblatae,  simoniacus  erit,  qui  ea  utitur  non 
ad  proprium  finem  in  ecclesiae  aedificationem,  sed  ad  pro- 
prium  lucrum. 

Be  da   quoque  pulchre  ait:   „Non  soli  venditores  sunt 
columbarum,  et  domum  Dei  faciunt  domum  negotiationis. 


«  Sap.  1,  5.  •  Eph.  6,  5.  »  L.  c. 

*  Causae  I.  q.  3.  c.  Salvator  8.    Ex  epist.  Urbani  II.  ad  Lucium 
praepositum  S.  Juvencii.    Mans!  XX,  660.    Jaflfe  1.  edit.  n.  4308. 

23* 


Digitized  by  VjOOQIC 


356  Disputationes  morales. 

qui  sacros  ordines,  largiendo  pretium  pecuniae  vel  laudis, 
vel  etiam  honoris  inquirunt,  verum  hi  quoque,  qui  gra- 
dum  vel  gratiam  in  ecclesia  spiritualem,  quam  Domino 
largiente  percepere,  non  simplici  intentione,  sed  cujuslibet 
humanae  causa  retributionis  exercent,  contra  illud  Petri 
apostoli:^  ,Qui  loquitur,  quasi  sermones  Dei;  qui  mini- 
strat  tanquam  ex  virtute,  quam  administrat  Deus.^^  Haec 
Beda,  damnans  ut  simoniacum  eum,  qui  non  simplici  in- 
tentione, quae  procul  dubio  respicit  aedificationem  et  ae- 
ternum  praemium,  sed  humanae  retributionis  causa  utitur 
potestate  spirituali. 

23.  Gregorius  variis  in  locis  idem  confirmat ;  ait 
enim:  „Si  quis  neque  Sanctis  pollens  moribus,  vel  neque 
a  clero  populoque  vocatus  vel  pulsatione  coactus,  impuden- 
ter  Christi  sacerdotiura,  jam  quolibet  facinore  pollutus,  in- 
justo  cordis  amore  vel  sordidis  precibus  oris,  sive  comi- 
tatu  sive  manuali  servitio  sive  fraudulento  munusculo, 
episcopalem  sen  sacerdotalem,  non  lucro  animarum  sed 
inanis  gloriae  avaritia  fultus,  dignitatem  acceperit,  et  in 
vita  sua  non  sponte  reliquerit,  eumque  insperata  mors 
poenitentem  non  invenerit,  procul  dubio  in  aeternum  per- 
ibit."^  Haec  Gregorius,  docens,  eum  mortaliter  peccare, 
qui  non  lucrum  animarum  intendens,  sed  ambitionem  et 
avaritiam,  per  munus  et  favorem  obtinet  dignitatem  spiri- 
tualem.  Idem  (Gregorius  Magnus)  exponens  illud  „Gra- 
tis  accepistis,  gratis  date"  ait:  „Praesciebat  namque,  non- 
nullos  hoc  ipsum  donum  accepti  Spiritus  in  usum  nego- 
tiationis  inflectere,  et  miraculorum  signa  ad  avaritiae  ob- 
sequium  declinare."^  Et  infra:  ^Columbas  quippe  ven- 
dere  est  impositionem  manus,  qua  Spiritus  Sanctus  acci- 
pitur,  non  ad  vitae  meritum,  sed  ad  praemium  dare.  Sed 


'  L  Pet.  4,  11. 

»  In  cap.  II.  S.  Joannis;  Migne  P.  L.  92,  665. 

•  Causae  I.  q  1  c.  115.  cum  inscriptione:  Gregorius  in  registro. 
Locus  tamen  neque  apud  Gregorium  VII  neque  apud  Gregorium  Magnum, 
quorum  registra  solum  exstant,  invenitur. 

*  Lib.  I.  hom.  4.  n.  4.  Migne  P.  L.  76,  1091. 


Digitized  by  VjOOQIC 


n.  De  simonia  ad  Paalum  Papam  IV.  857 

sunt  nonnulli,  qui  quidem  nummorum  praemia  ex  ordina- 
tione  non  accipiunt,  et  tamen  sacros  ordines  pro  humana 
gratia  largiuntur  atque  de  largitate  eadem^  laudis  solum- 
modo  retributionem  quaerunt.  Hi  nimirum,  quod  gratis 
acceptum  est,  gratis  non  tribuunt,  quia  de  impenso  officio 
sanctitatis  nummura  expetunt  favoris."  Haec  ille,  praeci- 
pue  docens,  simoniam  esse  inflectere  donum  Spiptus  in 
avaritiam  vel  inanem  gloriam.  Alibi  quoque  ait:  „Verus 
ergo  quisque  praedicator  non  ideo  praedicare  debet,  ut  in 
hoc  tempore  mercedem  recipiat,  sed  ideo  mercedem  reci- 
pere,  ut  praedicare  subsistat.  Quisquis  namque  ideo  prae- 
dicat,  ut  hie  vel  laudis  vel  muneris  mercedem  recipiat, 
aeterna  procul  dubio  mercede  se  privat.  Quisquis  vero 
vel  ea,  quae  dicit,  ideo  placere  hominibus  appetit,  ut  dum 
placet,  quod  dicitur,  per  eadem  dicta  non  ipse,  sed  Do- 
minus  ametur,  vel  ideo  terrena  stipendia  in  praedicatione 
consequitur,  ne  a  praedicationis  voce  per  indigentiam  las- 
setur,  huic  procul  dubio  ad  recipiendam  mercedem  nihil 
obstat  in  patria,  quia  sumptus  sumpsit  in  via."*  Haec 
Gregorius,  docens  crimen  esse  statuere  finem  praedicationis 
in  terrena  mercede  vel  laude.  Quod  ideo  est,  quia  simo- 
niace  inflectitur  donum  praedicationis  ad  ista  terrena.  Alibi 
idem  doctor,  exponens  illud:  Ingressus  templum  „coepit 
ejicere  vendentes  et  ementes,"^  ait:  „Sicut  templum  Dei 
in  civitate  est,  ita  et  in  plebe  fideli  vita  religiosorum.  Et 
saepe  nonnuUi  religionis  habitum  sumunt,  et  dum  sacro- 
rum  ordinum  locum  percipiunt,  sanctae  religionis  officium 
in  commercium  terrenae  negotiationis  tradunt.  Vendentes 
quippe  in  templo  sunt,  qui  hoc,  quod  quibusdam  jure  com- 
petit,  ad  praemium  largiuntur."^  Haec  ille,  docens  ven- 
dentes in  templo,  i.  e.  simoniacos  esse  illos,  qui  officium 
religionis  ad  terrena  praemia  detorquent. 

24.    Quod  et  Hieronymus  super  Matth.  confirmat 
dicens:   ^Quia  semper  dona  spiritualia,    si    merces   media 


»  Ms   eoi'um. 

»  Lib.  I.  horn.  17.  n.  7;  Migne  1.  c.  1141. 

•  Marc.  11,  15. 

*  Lib.  n.  horn.  89.  n.  6;  Migne  1.  c    1297. 


Digitized  by  VjOOQIC 


358  Disputationes  morales. 

sit,  viliora  Hunt,  adjungitur  avaritiae  condemnatio,  quum  sub- 
dit :  , Gratis  accepistis,  gratis  date',  Ego  magister  et  Domi- 
nus  absque  pretio  vobis  haec  tribui,  ergo  et  vos  sine  pre- 
tio  date."^  Alibi  etiam  idem  doctor,  exponens  illud :  „Vos 
fecistis  illam  speluncam  latronum",  ait:  „Latro  enim  est, 
et  templum  Dei  in  latronum  convertit  speluncam,  qui  lucra 
de  religione  sectatur." 

Cui  consentit  Chrysostomus  super  Marcum  dicens: 
„Res  tam  manifesta  est,  ut  expositione  non  indigeat;  uti- 
nam  esset  obscurum  et  non  intelligeremus  in  multis  locis: 
Domus  patris  domus  negotiationis.  Ego  ipse  qui  loquor, 
et  unusquisque  de  vobis  sive  presbyter,  sive  diaconus, 
sive  episcopus,  qui  heri  pauper  et  hodie  dives,  dives  in 
domo  Dei,  nonne  vobis  videtur  fecisse  domum  patris  do- 
mum  negotiationis?  De  ipsis  loquitur  et  apostolus:  exi- 
stimantes  quaestum  esse  pietatem  "^  Idem  etiam  in  se- 
cundo  opere  super  Matthaeum  ait :  „Columbas  quoque  ven- 
dentium  cathedras  evertit,  ut  quod  honor  sacerdotalis 
debet  auferri  ab  eis,  doceret,  qui  pro  terrena  mercede  opus 
Dei  faciendum  existimant."^  Alibi  idem  doctor  quoque 
ait:  „Cogita,  quid  accident  Simoni;  quid  enim  refert,  si 
non  das  pecuniam,  sed  pecuniae  loco  aduleris,  suborneris 
multaque  machineris?  ,Pecunia  tua  tecum  sit  in  perdi- 
tionem',  ad  ilium  dictum  est;  et  his  dicetur:  Ambitio  tua 
tecum  sit  in  perditionem,  qui  putasti  ambitu  humane  com- 
parari  donum  Dei."*  Sic  ille,  diversis  locis  docens,  simo- 
niam  esse  ad  lucrum  quasi  ad  finem  referre  usum  spiri- 
tuals potestatis. 

Ambrosius  etiam  idem  clare  dicit  super  Lucam, 
quum  ait:  „Deus  enim  teraplum  suum  non  mercatoris  vult 
esse  diversorium,  sed  domicilium  sanctitatis;  nee  vendibili 
religionis    officio,    sed   obsequio    gratuito    usum    ministerii 


*  CommeDtar.  in  Mattb.  cap.  10;  Migne  P   L.  26,  62. 

■  Mendose  haej  verba  in  ms.  nostro  apponi  videntur  Chrjsostomo, 
qni  de  S    Marci  evangelio  commentarios  non  reliquit. 

■  Opns   imperfectuin  super  Mat.  S.  Cbryaostomo  adscriptam,  bora. 
38;  3Iigne  P.  L    56    841. 

*  In  acta  ap.  bom.  3   n.  5;  Migne  P.  G.  60,  43. 


Digitized  by  VjOOQIC 


11.  De  simonia  ad  Paulnm  Papam  IV.  359 

sacerdotalis  informat."^  Haec  Ambrosius,  docens  usum 
ministerii  sacerdotalis  gratis  conferri  debere ,  non  ob 
praemium. 

Origenes  super  id  Matthaei:  ^Mensas  nummulario- 
rum  subvertit/^^  ait:  „Diaconi,  qui  non  bene  tractant  ec- 
clesiarum  pecunias  et  divites  fiunt  de  rebus  pauperum, 
ipsi  sunt  nummularii  pecuniarum,  mensas  habentes,  quas 
Christus  evertit.  Episcopi  autem,  qui  tradunt  ecclesias, 
quibus  non  oportet,  ipsi  sunt,  qui  vendunt  columbas,  i.  e. 
gratiam  Spiritus  Sancti,  quorum  cathedras  Christus  ever- 
lit."^  Haec  Origenes,  docens  simoniacos  eos,  qui  ex  mi- 
nisterio  diaconatus  ditabantur. 

Glossa  etiam  ordinaria  ait:  „Per  boves,  qui  arant,  prae- 
dicatores  doctrinae  coelestis  significantur,  eos  vendunt,  qui 
non  araore  Dei,  sed  pro  quaestu  temporali  praedicant.  Oves 
innocentes  sua  vellera  vestiendis  praebent;  per  has  signi- 
ficantur opera  munditiae  et  pietatis,  quae  venduntur,  dum 
pro  humana  laude  geruntur.^' 

Constat  igitur,  simoniacum  esse  non  solum  ilium,  qui 
Spiritui  Sancto  vel  ejus  donis  posse  pecuniam  aequari 
putat,  sed  eum  quoque,  qui,  pecunia  vel  quovis  tempo- 
rali bono  corruptus,  ob  id,  et  non  ob  aedificationem,  uti- 
tur  spirituali  potestate. 

25.  Quod  etiam  ratio  confirmat. 

Primo,  quia  simonia  imitatio  est  Simon  is  magi,  qui, 
ut  vidimus,  non  putabat,  pecunia  posse  emi  Spiritum,  sed 
volebat  corrumpere  pecunia  apostolos,  ut  abuterentur  po- 
testate, qua  et  ipse  abuti  volebat.  Qui  igitur  ilium  imi- 
tantur,  simoniaci  sunt,  licet  non  accipiant  vel  dent  tem- 
poralia  ut  pretium.  Secundo,  quia  canones  damnant  ac- 
tiones  multas  ut  simoniacas,  solum  quia  intervenit  tempo- 
rale,  ut  inferius  videbitur.  Quae  tamen  facile  excusaren- 
tur,  si  admitteretur  haec  versutia;  dicerent  enim  qui  talia 
committunt,    se  non  accipere  vel   dare  temporalia   ut  pre- 


>  Vide  supra  p.  349.  »  Mat.  21,  12. 

•  Comment,  in  Matth.  torn.  1«.  n.  22;  Mii?rne  P.  G.  13,  1450.  1451. 


Digitized  by  VjOOQIC 


360  Disputationes  morales. 

tium,  sed  alia  de  causa.  Tertio,  quia  licet  non  dentur 
vel  accipiantur  temporalia  ut  pretium,  modo  tamen  non 
dentur  spiritualia  sine  his  temporalibus,  fere  nihil  minus 
scandalizatur  vel  laeditur  ecclesia^  quam  si  darentur  vel 
acciperentur  quasi  pretium ;  quia  quum  homines  intentio- 
nem  non  videant,  sed  ea  quae  apparent,  et  ex  sola  inten- 
tione  pendeat,  an  detur  vel  accipiatur  quid  ut  pretium 
necne,  et,  supposita  etiam  bona  intentione,  remaneat  omne 
id;  quod  scandalizare  vel  laedere  potest,  quod  est  solum 
externum,  ideo  tale  censent  simoniacum.  Quarto,  qui  ita 
mutuat,  ut  respiciat  ad  lucrum  ultra  sortem  tanquam  ad 
finem  mutuandi,  juxta  doctores  est  usurarius,  licet  ore 
neget,  se  accipere  illud  lucrum  ut  pretium  mutuandi. 
Ergo  a  simili,  qui  statuit  finem  usus  potestatis  spiritualis 
in  terrenis  commodis,  neglecto  vero  ejus  fine,  qui  est  ae- 
dificatio  ecclesiae,  simoniacus  erit,  licet  neget,  se  ea  com- 
moda  quasi  pretium  accipere. 

Vera  est  igitur  haec  suppositio.  Quam  fusius  probare 
volui,  quia  ex  ilia  pendere  videtur  non  solum  bona  pars 
respoDsionis  ad  quaestionem,  sed  etiam  intellectus  scri- 
pturarum  de  hac  re  loquentium  et  multorum  decretorum 
de  eadem  materia. 

26.  Sexto  supponendum  est,  quemvis  christianum,  etiam 
summum  pontificem  teneri  ad  cavendum  tam  ea,  quae 
speciem  mali  habent,  quam  ea,  quae  scandalizant,  quam 
etiam  ilia,  quae  simoniaca  esse  diximus.  Pontifex  enim, 
licet  christianorum  sit  pastor,  ovis  tamen  est  Christi  et 
ilium  maxime  honorare  tenetur,  qui  sibi  tantum  tribuit 
honorem,  illi  etiam  maxime  «ubjici,  qui  tot  populos  sibi 
subjecit.  Christus  autem  ipse  est,  et  non  solum  humana 
jura,  qui  prohibet,  quae  habent  speciem  mali  committere, 
et  fratrem  scandalizare,  et  pietatem  in  quaestum  et  ava- 
ritiam  et  inanem  gloriam  detorquere.  Ideo  summus  pon- 
tifex plus  quam  alii  Christo  parere  debet  hujusmodi  vi- 
tando ;  et  ideo  plus  peccat  ea  committendo.  Recte  proinde 
Bernardus  ait  ad  Eugenium  papam:  „Sane  interest  tuae 
perfection  is,  et  malas  res  et  malas  pariter  species  devitare. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papain  IV.  361 

In  altero  conscientiae,  in  altero  famae  consulis.  Puta  tibi 
non  licere  (etsi  alias  fortasse  liceat)  quidquid  male  fucrit 
coloratum.  Denique  interroga  majores  tuos,  et  dicent  tibi:^ 
,Ab  omni  specie  mala  abstinete  vos^'^^  Ibidem  etiam  ait: 
„Parvi  dejectique  animi  est,  de  subditis  non  quaerere  pro- 
fectum  subditorum,  sed  quaestum  proprium.  In  summo 
praesertim  omnium  nihil  turpius.  Qnam  pulchre  magister 
gentium  parentes  tiliis,  non  tilios  debere  censuit  thesauri- 
zare  parentibus.^  Non  mediocris  gloriae  vox  ilia  identi- 
dem  ipsius:*  ,Non  requiro  datum,  sed  fructum/^ 

27.  His  suppositis,  facile  est  K.  probare  quae  supra  dixi- 
mus,  respondendo  ad  quaestionem  propositam  juxta  tertium 
sensiim  earn  intelligendo  Facile  etiam  erit  resolvere,  quae 
in  contrarium  objiciuntur. 

In  primis  igitur  facile  probatur,  quod  diximus,  jnter- 
venire  scilicet  saepe  veram  simoniam  in  concessione  gra- 
tiarum  modo  superius  descripto.  Si  enim  simoniacum  est, 
gratias  concedere  propter  temporale  pecuniarum  vel  glo- 
riae lucrum  neglecta  spirituali  aedificatione,  quum  constet 
hujusmodi  gratias  saepe  concedi  non  ad  aediticationem, 
sed  ad  destructionem,  idque  a  ministris,  qui  rebus  terrenis 
plusquam  coelestibus  dediti  fuere,  verisimillimum  esse  con- 
stat, tales  inflexisse  et  detorsisse  potestatem  ad  lucra  vel 
gloriam,  quae  aucupabantur,  et  ideo  ex  quinta  suppositione 
simoniam  commisisse.  Verisimile  etiam  est,  quosdam  tem- 
poralia  etiam  ut  pretium  assumpsisse,  maxime  quum  non 
defuerint  viri  alioquin  docti,  qui  asseruerint,  papam  do- 
minum  esse  beneficiorum  et  ideo  ea  licite  vendere  posse. 
Multo  etiam  verisimilius  est,  quod  illi,  qui  hujusmodi  gra- 
tias per  pecuniam  obtincnt,  saepissime  simoniam  commit- 
tant.  Nee  enim  multi,  quum  carnales  sint,  expendunt 
suas  pocunias^  ut  ex  usu  potestatis  ecclesia  aedificetur,  sed 


*  I.  Thess.  5,  22. 

•  De  consideratione  ad  Eugen.  P  lib.  3.  c.  4 ;  Migne  P.  L.  182,  766. 
«  II.  Cor.  12,  14  *  Phil.  4,  17. 

^  De  consid.  lib    3.  c   3;  Migne  I.  c.  764. 


Digitized  by  VjOOQIC 


362  Disputationes  morales. 

potias  ut  ex  abusu  utilitatem  temporalem  et  gloriara  sibi 
coraparent ;  ad  quae  fere  omnes  hujusmodi  per  importuni- 
tates  et  mendacia  et  vilia  et  indigna  obsequia  et  munera 
conscendere  nituntur  cum  scandalo  proximorum,  eorum 
maxime,  qui  hujusmodi  hominum  ignorantiam  et  perditos 
mores  probe  norunt. 

Verum  igitur  est,  quod  primo  diximus,  uempe  saepe 
in   hujusmodi  concessionibus  intervenire  simoniam.^ 

28.  Secundo  etiam  diximus  non  sohim  saepe,  sed 
semper  hujusmodi  concessiones  eo  modo,  quo  eas  fieri  sup- 
posuimus,  habere  speciem  simoniae. 

Quod  diversis  rationibus  probatur. 

Primo  enim  non  est  dubium,  quin  praedictae  conces- 
siones habeant  speciem  venditionis.  Nam  frumentum  et 
vinum  et  alia  quaecunque  venalia  non  aliter  venduntur, 
quam  dicendo  emptori:  Si  tantum  dederis,  tradam  hoc 
tibi,  alioquin  non  daturus.  Quum  igitur  hujusmodi  gratiae  or- 
dinarie  non  dentur,  nisi  tantum  oflFerentibus  et  saepe  etiam 
plus  offerentibus,  fit,  ut  earum  concessio  modo  dicto  facta 
habeat  speciem  simoniae. 

Secundo,  concessiones  istae  vel  sunt  simoniacae  vel 
speciem  simoniae  habent,  quia,  ut  ex  secunda  suppositione* 
constat,  non  persolventi  non  conceduntur.  Haec  autem 
subtractio  rerum  spiritualium,  quum  non  dantur  tempora- 
lia,  improbatur  a  doctoribus  et  jure.  Censent  enim,  spiritualia 
prius  gratis  ministranda,  et  deinde  ad  sustentationem  petenda 
esse  temporalia,  quae  ex  lege  vel  probata  ecclesiae  consuetu- 
dine  debentur  Unde  in  c.  Quam  pio  I.  q.  2.^  prohibetur,  ne 
monachi  aliquid  prius  ofl^erant  cuidam  intraturo  religionem, 
cujus  opera  indigebant,  (sed  permittitur^  ut  gratis  et  sine 

*  Advertatur  propositionem  45  ex  lis,  quas  postea  Innocentius  XI. 
damnavit,  ita  conceptam  esse:  „Dare  temporale  pro  spiritnali  non  est 
simonia,  si  temporale  non  datur  t^inqaam  pretium,  sed  tanquam  moti- 
vnm  conferendi  vel  efficiendi  spirituale  "  Vide  etiam  quae  anctores  de 
simonia  mentali  dissemnt. 

"  Snpra  pag.  360. 

°  Canon  hie  jam  supra  pag.  342.  num.  16.  allegatus  est.  Abhinc 
locis  juris  jam  dicto  loco  num.  13.  ss.  citatis  accuratior  nota  non  addetur. 

*  Permittitur  deest  in  ms. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  363 

pacto  intranti  aliquid  postea  detur);  quod  ideo  videtur 
prohibitum,  quia  non  intrare,  antequam  quid  temporale 
quis  accipiat,  est  subtrahere  spiritualia,  donee  temporalia 
dentur.  Expressius  etiara  in  c.  Ad  apostolicam  De  simo- 
nia reprehenduntur,  qui,  fictitia  impedimenta  praetexentes, 
negabant  spiritualia,  quod  eis  pro  eorum  cupiditate  tem- 
poralia non  darentur ;  et  in  c.  Tua  nos,  eodem  titulo,  cen- 
sentur simoniaci,  qui  non  admissuri  essent  canonicum,  si 
non  essent  ab  eo  percepturi  temporalia  commoda;  in  c. 
Jacobus^  reprehenduntur  canonici  nolentes,  recipere  in  ca- 
nonicum quendam,  quod  prandium  dari  solitum  canonicis 
non  praeberet;  in  c.  Ad  aures^  reprehenduntur  negantes 
absolutionem  ab  excommunicatione,  quod  prius  non  sol- 
vent decem  libras ;  in  c.  In  tantum  reprehenduntur  no- 
lentes dare  chrisma  in  paschate,  nisi  solventibus  in  media 
quadragesima  certam  pecuniam ;  in  capite  Nemo  reprehen- 
ditur  negans  absolutionem  digne  poenitenti  ob  livorem, 
quum  hoc  simoniacum  videatur,  et  in  c.  Audivimus^  repre- 
henduntur non  patientes  ordinari  episcopum  vel  ingredi 
aliquam  religionem  vel  cadaver  sepeliri,  nisi  certa  pecunia 
prius  soluta.  Erit  igitur  a  fortiori  simoniacum  ea*  negare, 
quum  quis  non  solvat. 

Tertio,  in  his  concessionibus,  si  non  expresse,  saltern 
implicite  videtur  esse  vel  pactum  vel  conditio  vel  promis- 
sio  rei  temporalis  ad  spiritualem  habendam.  Scit  enim 
quisquis  (quia  et  hoc  officiales  curiae  publico  dicunt), 
quod  qui  tantam  pecuniam  obtulerit,  obtinebit  talem  gra- 
tiam,  et  non  alitor  ordinarie.  Jura  autem  hujusmodi  pacta, 
conditiones  et  promissiones  simoniacas  definiunt  vel  prae- 
sumunt,  ut  patet  I.  q.  2.  c.  Quam  pio;  Extra  De  simonia 
c.  Tua  nos,  c.  Jacobus,  c.  Si  quis  ordinaverit,^  c.  Man- 
dato.  Ob  eadera  etiam  implicita  pacta  prohibentur  con- 
suetudines  aliquid  accipiendi  pro  usu  gratiae  spiritualis, 
ut  patet  Extra  De  simonia  c.  Tua  nos,  c.  Non  satis,  c. 
Quum  in  ecclesia. 

»  C.  44.  (V,  3).  *  C.  24.  ibid. 

•  C.  41.  ibid.  *  Ms.  earn. 


b 


C.  46.  (V,  3). 


Digitized  by  VjOOQIC 


364  Disputationes  morales. 

Quarto,  in  his  concessionibus  intervenit  exactio  reinim 
temporaliuin.  Nam  datarius  et  alii  oflPiciales  ab  his,  qui 
petunt  sibi  reddi  supplicationes  jam  signatas,  exiguut  pe- 
cunias.  Haec  autem  exactio  prohibita  est  vel  ut  simo- 
niaca,  vel  ut  habens  speciem  simoniae,  quod  patet  I.  q. 
1.  c.  Baptizandis,  c.  Kullus  episcopus,  c.  Placuit  ut  nul- 
lus,^  c.  Placuit  ut  unusquisque,^  c.  Dictum  est;  et  I.  q. 
3.  c.  Si  quis  praebendas;  et  Extra  De  simonia  c.  Non 
satis,  c.  Ea  quae,  c.  Audivimus,  c.  Ad  nostram,  c.  Sicut  pro 
certo,  c.  Quum  in  ecclesia,  c.  In  tantum.  Sunt  ergo  con- 
cessiones  dictae   simoniacae  vel  habent  speciem  simoniae. 

Quinto,  taxatio  certae  pecuniae  pro  certis  gratiis  spi- 
ritualibus  consequendis  etiam  jure  prohibetur.  Id  patet 
I.  q.  1.  c.  Baptizandis,  ubi  prohibetur  praefixio  pretii,  et  c. 
Placuit  ut  nuUus,  ubi  prohibetur  exactio  tremissis  pro  balsamo ; 
Extra  De  simonia  c.  Sicut  pro  certo,  c.  Ea  quae,  c.  In 
tantum,  c.  Audivimus,  c.  Veniens.^  Erunt  igitur  vel  ap- 
parebunt  simoniacae  hujusmodi  concessiones,  quas  constat 
fieri,  soluta  prius  praescripta  et  taxata  pecunia. 

Sexto,  hae  concessiones  induxerunt  quandam  consue- 
tudinem,  ut  quivis  fere  gratiam  obtenturus  aliquid  persol- 
vat.  Hujusmodi  autem  consuetudines,  quibus  omnes  quid 
persolvere  solent,  quum  gratiam  aliquam  obtinent,  damnan- 
tur  a  jure:  I.  q.  1.  c.  Emendari*,  c.  Dictum  est,  c.  Sta- 
tuimus  ut  sicut,  c.  Quibusdam^;  Extra  De  simonia  c.  In 
tantum,  c.  Sicut  pro  certo,  c.  Jacobus,  c.  Audivimus;  et 
Extravag.  Sane  De  simonia.*^  Erit  igitur  simoniaca  vel 
speciem  habens  simoniae  haec  consuetude. 

Septimo,  quia  quamvis  liceat  pro  sustentatione  tempo- 
ralia  accipere,  tamen,  quum  quis  habet  unde  sustentetur, 
quia  tenetur  spiritualia  gratis  ministrare,  si  accipit  aliquid, 
non  videtur  id  accipere  (ut  divus  Thomas  ait')  pro  susten- 
tatione, qua  non  indiget,  sed  usum  gratiae  spiritualis  ven- 


»  C.  102.  •  C.  108 

»  0.  19.  (V,  3\  *  C.  104. 

*  C   117.  •  C.  1.  (V,  1).  Extra V.  comm. 

'  Ila  IJae  q.  100.  art.  3.  ad  3. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  365 

dere.  Quum  igitur  pontifices  credantur  habere  unde  su- 
stententur,  quia  multo  plura  habent,  quam  sanctissimi  illi 
antiqui  pontifices,  qui  tamen  largas  eleemosynas  egenis 
faciebant,  fit,  ut  habeat  specicm  simoniae  pro  hujusmodi 
concessionibus  temporalia  accipere ;  maxime  quum  hoc  ipso, 
quod  quis  pontificatum  acceptat,  obliget  se  ad  gratis  uteu- 
dum  potestate.  Unde  et  jura  prohibent  pro  eo,  ad  quod 
quis  ex  officio  spirituali  tenetur,  aliquid  temporale  accipere. 
Nam  c.  Vendentesl.  q.  3.  dicitur:  „In  templo  vendentes  sunt, 
qui  hoc,  quod  quibusdam  jure  competit  ad  praemium  lar- 
giuntur;  justitiam  enim  vendere  est  banc  pro  praemii  ac- 
ceptione  servare."  In  c.  vero  Charitatem  12.  q.  2.^  per- 
mittitur,  ut  visitatores  ecclesiarum  et  clerici  eorum  aliquid 
accipiant,  quum  parochias,  quas  visitare  non  tenentur,  vi- 
sitant. Quum  igitur  pontifex  ex  officio  teneatur,  si  prae- 
mium pro  eo  accipit,  vendere  usum  gratiae  videtur,  imo 
et  justitiam. 

Habent  ergo  hujusmodi  concessiones  eo  modo,  quo 
Romae  fiunt,  speciem  simoniae  (ut  secundo  diximus),  ut 
multis  probavimus  rationibus. 

29.  Dixi  autem  tertio,  concessiones  has  praebere  ec- 
clesiae  maximum  scandalum  et  damnum.  Quod  etiam 
multis  rationibus  probatur. 

Primo  enim  quia,  ut  probatum  est,  hujusmodi  con- 
cessiones vel  simoniacae  sunt  vel  propter  indebitum  mo- 
dum  speciem  habent  simoniae,  non  possunt  populi,  prae- 
sertim  infirmi,  non  scandalizari,  dum  vident  vel  audiunt,  suc- 
cessores  Petri,  qui  tanto  zelo  in  Simonem  exarsit,  vel  eo- 
rum ministros  ab  eis  in  partem  sollicitudinis  vocatos,  ea 
committere,  quae  speciem  habeant  simoniae  et  sacrilegae 
de  rebus  sacris  negotiationis 

Secundo,  scandalizari  possunt  populi  ex  hoc,  quod 
pontifices,  qui  in  decretis  suis  severissimi  sunt  et  vel  mi- 
nimam  speciem  simoniae  habentia  aliis  minoribus  et  pau- 
peribus  interdicunt  et  prohibent,  ipsi  vel  faciunt  vel  fieri 

>  C.  45. 


Digitized  by  VjOOQIC 


366  Disputationes  morales. 

sinunt  in  sua  curia  longe  majora ;  quod  plane  est  non  se- 
qui  Dominura,  qui  ,,coepit  facere  et  docere,"  ^  sed  illos  po- 
tins,  qui  aliis  imponebant  onera  gravia  et  digito  suo  mo- 
vere  ea  nolebant.*^  Quod  autem  pontificum  decreta  multo 
minora  aliis  prohibeant,  late  patet;  nam  c.  In  tantum  De 
simonia  prohibetur  consuetudo  dandi  archidiacono  marcham 
argenti  pro  ecclesiarum  investitura  et  minoribus  decanis 
vaccam  albam;  c.  Veniens  prohibetur  consuetudo  dandi 
30  solidos  monachis  et  20  abbati  et  12  familiae  pro  pastu^ 
ut  quis  in  monachum  reeipiatur;  c.  Ad  aures  damnatur 
consuetudo  non  absolvendi  ab  excommunicatione,  nisi  datis 
10  libris;  c.  Ex  tuae  damnatur  consuetudo  non  praesen- 
tandi  nisi  sex  solidis  solutis;  c.  Jacobus  toUitur  consue- 
tudo dandi  prandium  canonicis  a  canonico  intrante;  c. 
Sicut  pro  damnatur  consuetudo  certum  quid  solvendi  isti 
vel  illi  pro  consecratione  episcopi  vel  abbatis  vel  ordi- 
natione  clerici,  et  c.  Audivimus  consuetudo  episcoporum 
non  patientium,  rectores  de  novo  institui,  donee  Qerta 
summa  ipsis  solveretur;  I.  q.  1.  c.  NuUus  episc.  damna- 
tur consuetudo  episcopi  imponentis  servitium  vel  gravamen 
abbatibus,  vel  clericis  oflPicium  sacerdotale  interdictum  re- 
stituentis  pro  pretio.  Damnatur  etiam  consuetudo,  pro 
chrismate  seu  balsamo  quid  accipiendi,  ut  patet  L  q.  1. 
c.  Placuit  ut  nuUus,  prohibente  tremissem  pro  balsamo 
accipore;  et  Extra  De  simonia  c.  Ea  quae,  c.  Non  satis; 
c.  In  tantum.  Prohibetur  item  colisuetudo  mittentium 
nummos  in  coneham,  dum  baptizabatur,  I.  q.  1.  c.  Emen- 
dari;  consuetudo  etiam  pro  litteris  ordinationis  vel  earum 
postillis  sive  sigillis  quid  accipere,  I.  q.  2.  c.  Nullus;  c. 
Sicut  episcopum;  Extra  De  simonia  c.  In  ordinando;  con- 
suetudo pro  inventario  bonorum  episcopi  mortui  faciendo 
aliquid  accipiendi,  XII.  q.  2.  c.  Charitatem;  consuetudo 
quid  accipiendi  pro  luminaribus,  I.  q.  1.  c.  Statuimus  ut 
sicut;  consuetudo  etiam  praetextu  eleemosynae  vel  obla- 
tionis  quid  accipiendi  pro  usu  potestatis  spiritualis,  I.  q. 
1.  c.  Non  est  putandum    et  I.  q.  3.  c.  Ex  multis.    Quod 


»  Act.  1,  1.  •  Matth,  23,  4. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  367 

etiain  ox  Basilii  sententia  superius  confirmavimus.  Quum 
ergo  tarn  multa,  quae  minuta  videri  poterant,  sancti 
patres  et  pontifices  aliis  prohibuerint,  ne  vituperaretur 
spirituale  ministerium,  longe  potius  prohibendae  essent 
pravae  consuetiidines  tarn  multam  pecuniam  extorquendi 
pro  usu  spiritualis  potestatis.  Quod  qui  potest  facere,  nee 
facit,  procul  dubio  ecclesiam  scandalizat. 

Tertio,  scandalizantur  officiales  ipsius  curiae,  quia  eis 
praebetur  ruinae  occasio.  Dum  enim  tunc  commendantur 
tanquam  fideles,  quum  multam  pecuniam  oiFerunt  ponti- 
fici;  ob  id  et  ob  proprium  lucrum  dissimulant  et  conni- 
vent  in  fraudibus  negotiantium ;  nee  examinant,  si  vera 
sunt,  quae  in  supplicationibus  narrantur;  imo  multi  et 
raultoties,  scientes  esse  falsa,  ilia  deglutiunt,  ut  pecuniae 
obediant;  saepe  etiam  decent  peccata  patrare,  ut  postea 
facilius  absolutionem  obtineant*,  decent  etiam  monachum 
habitum  suum  exuere,  et  hominem  carnalem  ad  consan- 
guineam  aceedere,  vel  accessum  mentiri,  et  alias  innume- 
ras  fraudes  in  quavis  materia  et  praesertim  in  ea  bene 
ficiorum. 

Quarto,  praebetur  scandalum  et  occasio  ruinae  iis,  qui 
in  urbe  negotiantur,  tum  quia  ut  expediant  negotia  sua, 
mode  pecunias  habeant,  fraudes  adinveniunt,  quibus  vel 
pontificem  decipiunt  vel  officiales  per  pecuniam  corrum- 
punt  vel  bonos  viros  extra  curiam  manentes  injuste  vexant. 
De  quo  abusu  Bernardus  ait:  „Non  tamen  idcirco,  etiam 
me  latente  et  tacente,  cessare  puto  murmur  ecclesiarum^ 
si  non  cesset  Roraana  curia  pro  voluntate  assistentium  fa- 
cere  praejudicium  in  absentes/^^  Haec  ille.  Defraudant 
etiam  eos,  pro  quibus  negotiantur,  et  eos  simoniam  et  alia 
crimina  committere  docent.  Se  ipsos  etiam  et  illos,  quo- 
rum negotia  tractant,  beneficiis  onerant  et  officiis  incon« 
patibilibus,  ad  quae  occupanda  licet  dispensationem  obti- 
neant,  quae  eos  in  extemo  foro  tutos  reddat,  quia  tamen^ 
ut  in  plurimum,  non  subest  causa  dispensandi  et  prohibita 


'  £p.  48.   ad  Aimericnm    s.  Romanae  sedis  cancellarinm ;   Migne 
P.  L.  182,  152. 


Digitized  by  VjOOQIC 


368  Dispntationes  morales. 

secundum  Deum  et  naturalem  rationem  committunt,  rei 
in  conscientia  teneutur,  licet  exempti  sint  a  poenis  juris 
canonici ;  dicente  Bernardo :  „Non  sum  tam  rudis,  ut  igno- 
rem,  positos  vos  dispensatores,  sed  in  aedificationem,  non 
in  destructionem.  *  .  .  Ubi  necessitas  urget,  excusabilis 
dispensatio  est;  ubi  utilitas  provocat,  dispensatio  laudabilis 
est;  utilitas,  dico,  communis,  non  propria.  Nam  quum  nihil 
horum  est,  non  plane  fidelis  dispensatio,  sed  crudelis  dissi- 
patio  est/'^  Datur  quoque  occasio  scandali  mercatoribus, 
qui  in  urbe  manent,  ut  cum  curia  fornicentur,  improbas 
et  crudeles  usuras  exigentes  ab  his,  qui  praetextu  redi- 
mendae  pensionis  beneficia  eeclesiastica  emunt  a  familia- 
ribus  pontificis. 

30.  Quinto,  boni  pauperes  merito  possunt  scandalizari, 
quia,  licet  scientia  et  moribus  poUeant,  non  possunt  tamen 
beneficia  eeclesiastica  obtinere,  quae  tamen  jure  sibi  deberen- 
tur,  et  hoc,  quia  deest  illis  pecunia,  quae  janua  est,  per  quam 
oportet  intrare.  Alii  etiam  pauperes  laeduntur,  quia  licet 
habeant  justas  causas,  ut  secum  dispensetur  et  gratiam 
aliquam  obtineant,  tamen,  quia  pecunia  carent,  privantur 
et  despiciuntur  et  a  justitia  excluduntur. 

Sexto,  divitibus  etiam  praebetur  occasio  ruinae,  quia 
fulti  praesidio  pecuniae,  cui  omnia  obediunt,  facile  com- 
mittunt delicta,  quia  facilem  sperant  absolutionem ;  facile 
etiam  sine  doctrina  et  moribus  conscendunt  ad  dignitates 
et  eeclesiastica  officia  etiam  incompatibilia,  et  tutos  se  pu- 
tant  in  foro  conscientiae,  quum  tamen  tuti  non  sint;  sed, 
ut  Bernardus  ait:  „Non  quod  valde  Romani  curent,  quo 
fine  res  terminentur;  sed  quia  valde  diligunt  munera,  se- 
quuntur  retributiones."^  Datur  etiam  eis  occasio  pompa- 
rum  et  luxus,  ut  male  parta  etiam  male  dilabantur. 

Septimo,  retrahuntur  saepe  homines  a  studio  litterarum 
et  corrigendae  vitae,  et  impelluntur  ad  vacandum  quaestui 


*  II.  Cor.  13.  10. 

•  De  consideratione  lib.  3.  c.  4.  n.  18;  Migne  1.  c.  789. 

■  De  moribus  et  officio  episcopomm  ad  Henricam  Senonensem,  c. 
7.  n.  29;  Migne  1.  c.  828 


Digitized  by  VjOOQIC 


11.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  369 

pecuniarum,  per  quas  vident  sibi  solum  patere  viam  ad 
ecclesiasticas  dignitates.  Unde  aumme  et  plus,  quam  dici 
potest,  laeditur  ecclesia,  quia  fere  soli  mali  praeficiuntur 
ecclesiis,  quuin  illi  soli  se  ingerere  audeant  et  muneribus 
sibi  parare  gradum;  quae  tentare  boni  viri  nefas  sciunt 
et  ducunt. 

Octavo,  retrahuntur  homines  a  piis  operibus.  Multi 
enim  erigerent  hospitalia  et  pia  collegia  et  uniones  utiles 
ecclesiae  facerent,  qui  tamen  retrahunt  pedem,  quia  sciunt, 
omnia  sibi  esse  Romae  comparanda.  Retrahuntur  etiam 
ab  unione  cum  ecclesia  catholica  et  apostolica  sede.  Si 
enim  cardiuali  Cameracensi*  credimus,  ob  severas  censu- 
ras  et  duras  exactiones  populi  orientales  recesserunt  ab 
obedientia  Romani  pontificis,  et  ob  easdem  causas  vide- 
mus  septentrionales  populos  scissos  esse  ab  eadem  obe- 
dientia, et  eos  qui  supersunt  fideles  sensim  parare  disces- 
sionera. 

Nono,  laeditur  valde  christianus  populus,  quia,  dum 
sine  causa  ob  pecuniam  facile  dispensatur,  exponuntur  lu- 
dibrio  ecclesiastici  canones^  ita  ut  rarus  sit,  qui  eos  curet 
vel  observet. 

Quum  ergo  tot  mala  ex  hoc  abusu  sequantur,  licebit 
de  illo  dicere,  quod  de  alio  Bernardus  dicebat:  „Ignosce 
mihi,  non  facile  adducor  Hcitum  consentire,  quod  tot  illi- 
cita  parturit/'^  De  quibus  et  similibus  malis  Gregorius 
Magnus  ait:  „Fertur  autem  simoniacam  haeresim,  quae  prima 
contra  Dei  ecclesiam  diabolica  plantatione  subrepsit  et  in 
ipso  ortu  suo  telo  apostolicae  ultionis  percussa  atque  dam- 
nata  est,  in  regni  vestri  iinibus  dominari,  quum  in  sacer- 
dotibus  fides  sit  eligenda  cum  vita.  Si  vita  deest,  fides 
meritum  non  habet,  beato  Jacobo  attestante,  qui  ait:  , Fides 
sine  dperibus  mortua  est/''    Quae  enim  opera  esse  valeant 


*  Videlicet  cardinali  Petro  ab  Alliaco,   episcopo  Cameracensi,   qui 
scripsit  De  emendanda  ecclesia. 

*  De  consideratione  lib.  3.  c.  4.  n.  16;  Migne  1.  c.  768. 
°  Jac.  2,  18. 

La  Inez,  Vota  Tridentina  etc.  24 


Digitized  by  VjOOQIC 


370  Disputationes  morales. 

sacerdotis,  qui  honorera  tanti  sacramenti  convincitur  ob- 
tineri  per  praemium?  Ex  qua  re  agitur,  ut  ipai  quoque, 
qui  sacros  ordines  appetunt,  non  vitara  corrigere,  non  mo- 
res componere  studeant,  sed  divitias,  quibus  honor  sacer 
emitur,  satagant  congregare.  Hinc  fit  etiam,  ut  insontes 
et  pauperes  a  sacris  ordlnibus  prohibiti  despectique  resi- 
liant.  Kt  dum  iunocentia  pauperis  displicet^  dubium  non 
est,  quod  praemium  illic  delicta  commendet;  quia  ubi 
aurum  placet,  et  vitiura.  Hinc  igitur  non  solum  in  ordi- 
natoris  et  ordinati  animam  lethale  vulnus  intigitur,  verum 
etiam  excellentiae  vestrae  regnum,  vestrorum  episcoporum 
culpa,  quorum  magis  intercessionibus  juvari  debuerat,  prae- 
gravatur.  Si  enim  is  dignus  sacerdotio  creditur,  cui  non 
actionis  merita,  sed  praemiorum  copia  suffragatur,  restat, 
ut  nihil  sibi  in  honores  ecclesiasticos  gravitas,  nihil  de- 
fendat  industria,  sed  totum  auri  profanus  amor  obtineat. 
Et  dum  vitia  remunerantur  honore,  in  locum  ultoris,  qui 
fortassis  fuerat  ulciscendus  adducitur;  atque  hinc  sacer- 
dotes  non  proficere,  sed  perire  potius  judicantur."^ 

Haec  Gregorius.  Ex  cujus  doctrina  et  aliis  jam  ad- 
ductis  rationibus  satis  constat  quod  tertio  diximus,  nempe 
esse  has  concessiones  in  grave  scandalum  et  damnum  ec- 
clesiae. 

Quod  etiam  de  concessionibus,  quas  legati  vel  nuntii 
apostolici  in  provinciis  faciunt,  est  intelligendum.  Ita  enim 
de  eorum  quaestu  et  avaritia  scandalizantur  et  gravantur 
provinciae,  ut  summo  beneticio  deputent,  si  hujusmodi 
negotiatores  ad  eas  non  mittantur,  quum  tamen  olim  sum- 
mae  adscriberent  gratiae,  si  ad  eas  mitterentur,  quia  las- 
sati  et  non  sufFarcinati  redibant. 

Ex  his  autem  tribus  etiam  constat  responsio,  quam 
dedimus  ad  quaestionem  in  tertio  sensu  eam  intelligendo, 
nempe  non  licere  pro  hujusmodi  concessionibus  sen  usu 
potestatis  in  eis  concedendis  pecuniam,  ut  Romae  fit,  ca- 


*  Ep.  IX,  110  ad  Tlieodericum  et  Theodebertum  reges  Francorum; 
Migne  P.  L.  77,  1039.    Jaff6  2.  edit.  n.  1744. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  siinonia  ad  Paulum  Papam  IV.  371 

pere.  Quod  constat,  quia  sic  saepe  intervenit  simonia, 
semper  autem  ejus  species  et  scandalum;  et  baec  commit- 
tere  pontificem  vel  ejus  ministros  non  licet,  ut  in  sexta 
suppositione  probavimus.  Constat  etiam,  non  licere  pro 
usu  potestatis  spiritualis  commodum  temporale  eo  modo 
percipere.  Per  quod  etiam  patet  responsio  ad  quaestionem 
in  tertio  sensu  intellectam. 


Caput  V.    Objectiones  nonnullae  diluuntur. 

31.  Superest  tamen  respondere  III.  ad  nonnuUas  ratio- 
nes,  quae  contra  hanc  responsionem  agere  videntur. 

Quarum  prima  est:  Simonia  est  emptio  vel  venditio 
rei  spiritualis.  Ergo  ubi  temporale  non  aucipitur  vel  datur 
quasi  pretium,  non  potest  esse  simonia;  ideo.  licet  jura 
quaedam  quasi  simoniaca  damnent,  praesumunt  potius  illud, 
quod  affirmant,  et  de  jure  positive  statuunt  poenas  simo- 
niae  debitas;  quum  ergo  de  papa  praesumi  non  debeat, 
quod  accipiat  commodum  temporale  quasi  pretium,  et  non 
subsit  juri  positive,  fit,  ut  non  possit  in  his  committere 
simoniam.  Ad  hanc  rationem  respondetur  negando,  sem- 
per requiri  ad  hoc,  ut  committatur  simonia,  quod  tempo- 
rale existimetur  ut  pretium,  sed  sat  esse,  ut  ob  id  mens 
utentis  potestate  corrumpatur,  abutens  ilia  ad  lucrum  et 
non  ad  aediticationem.  Tunc  enim,  licet  non  propria,  est 
tamen  quaedam  metaphorica  venditio,  quia  temporale  com- 
modum, ac  si  existimaretur  pretium,  mentem  inclinat;  quod 
sufticit  ad  constituendum  simoniacum  etiam  papam,  ut 
supra  probavimus.  Nee  est  alienum  a  ratione  praesumere 
etiam  de  pontifice,  quod  lucre  interdum  moveatur;  quia 
quum  quandoque  constet,  eum  non  moveri  aedificatione 
ecclesiae  quasi  fine  (si  videlicet  potius  dissipat  quam  ae- 
dificat),  fit  probabile,  quod  propter  temporale  bonum  mo- 
veatur; dicente  Domino:  „Qui  non  est  mecum,  contra  me 
est.^'^  Ubi  autem  vel  certum  est  vel  saltem  dubium,  quod 
hac    utitur   potestate   ad   aedificationem,    tunc   pro    eo   est 

»  Luc.  11,  23. 

24* 


Digitized  by  VjOOQIC 


372  Disputationes  morales. 

praesumendum ,  licet  etiam  jura  quandoque  praesumant 
simoniam,  ubi  forte  non  est,  si  cesset  mentis  corruptio. 
Et  ideo  in  c.  Etsi  quaestionis  Do  simonia  decernitur,  non 
fuisse  simoniam,  magnatem  quendam  equum  ofFerre  car- 
dinali,  qui  pallium  archiepiscopale  fratri  magnatis  daturus 
venerat,  quod  tam  parvum  donum  a  tanto  viro  concessum 
cardinali  non  putaretur  mentem  illius  potuisse  corrumpere. 
Quod  tamen  non  habet  locum  in  re^  de  qua  loquimur;  quia 
tam  multa  sunt,  quae  annuatim  pontifici  et  aliis  mini- 
stris  dantur,  ut  timeri  possit  corruptio,  quum  potestate 
abutuntur.  Licet  ergo  praedicta  jura  quandoque  praesu- 
mant simoniam',  ubi  vere  non  est,  quia  tamen  merito  illam 
praesumunt  ob  speciem  mali,  quae  in  illis  actionibus  ap- 
paret,  summus  pontifex  tenetur  etiam  hujusmodi  praesumpta 
simoniaca  vitare ;  quia  licet  non  subsit  juri  positive  et  ideo 
ab  ejus  poenis  sit  immunis,  subest  tamen  juri  divino  et 
naturali,  quae  jubent  ab  omni  specie  mala  et  scandalo 
cavere  et  leges  etiam  positivas  non  exponere  contemptui, 
praesertim  ob  quaestum,  sed  potius  quantum  in  se  est  ho- 
norare. 

Secunda  ratio  est,  quia  ob  sustentationem  licite  potest 
quis  accipere  temporalia,  ut  supra  probatum  est;  ergo  li- 
cebit  pontifici  et  aliis  ministris  tantam  pecuniam,  ut  su- 
stentationem, accipere.  Respondemus,  licere  quidem  acci- 
pere sustentationem,  sed  non  ad  hunc  modum.  Opus  enim 
est,  ut  jam  diximus,  1®  ut  quis  egeat  sustentatione ;  2^  ut 
moderata  sit  ilia,  quam  accipit;  3®  ut  sine  scandalo  acci- 
piatur.  Quod  plane  scandalum  inveniri  in  hoc  modo  ac- 
cipiendi  probavimus;  ultra  hoc,  quod  posset  videri  qui- 
busdam,  quod  pontifex  habeat  patrimonium,  unde  mode- 
rate sustentetur,  et  quod  immoderate  accipiat  ex  usu  po- 
testatis. 

32.  Tertia  ratio  est,  quia  pontifex  potest  imponere 
subsidium  fidelibus,  unde  vivat-,  sicut  videmus  imposuisse 
decimas,  ut  alii  ministri  sustentarentur ;  ergo  potest  acci- 
pere taxas,  quasi  tributum  et  subsidium,  unde  vivat.  Re- 
spondemus, licere  imponere  subsidium,  sed  ita,  ut  ipse 
egeat  et  moderatum   sit   et  justa    proportione    distributum 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  373 

et  sine  specie  mali  et  scandalo;  quae  omnia  in  his  taxis, 
quae  in  usu  potestatis  spiritualis  recipiuntur,  desiderantur. 
Ideo  minime  imponendae  sunt  per  modum  subsidii.  Licet 
tamen,  si  Joanni  Andreae^  credimus,  imponere  clericis  vi- 
gesimam  decimae,  ut  ex  ilia  pontifex  et  cardinales  et  le- 
gati  et  necessarii  officiales  sobrie  vivant;  quae  vigesima 
per  episcopos  esset  colligenda.  Liceret  etiam,  ut  videtur 
cardinal!  Cameracensi,^  taxare  certam  summam,  quae  suf- 
ficeret  praedictis  alendis,  et  illam  distribuendam  et  colli- 
gendam  per  episcopos  constituere.  Liceret  tertio,  portio- 
nem  aliquam  ex  pinguibus  episcopatibus  et  abbatiis  et  aliis 
beneficiis  annuatim  colligere,  modo  necessaria  tantum  col- 
ligerentur  et  necessarii  deputarentur  cardinales  et  alii  mi- 
nistri,  suppresso  officialium  et  oflTiciorum  inutilium  numero 
et  etiam  cardinalium,  modo  etiam  deinceps  tam  pontifex, 
quam  legati  et  alii  gratis  omnia  spiritualia  expedirent. 

Quarta  ratio  est:  Secundum  jura  ob  consuetudinem 
licet  temporalia  accipere,  dum  ministrantur  spiritualia,  ut 
patet  10.  q.  3.  c.  Relatum;**  De  simonia  c.  Ad  apostoli- 
cara,  c.  Quum  sit  Romana,  c.  Dilectus  tilius ;  et  De  cen- 
sibus  c.  Quum  apostolus;*  et  De  praescriptione  c.  Quum 
ex  officio;^  et  De  praebendis  c.  Significatum.^  Quum 
igitur  introducta  sit  consuetude  hujusmodi  temporalia  ac- 
cipiendi  pro  usu  potestatis  spiritualis,  licebit  ea  acoipere. 
Respondetur,  licere  quidem  accipere  ob  consuetudinem  non 
qualemcunque,  sed  quae  bonum  habuit  initium  et  probata 
est  ab  ecclesia;  qualis  non  est  ista,  sed  potius  corruptela, 
quia  turpis  est  et  mali  speciem  habens  et  scandalizans. 
Ideo  licet  tidelis  cogi  possit  coram  praelato,  ut  seryet  lau- 
dabilem  ecclesiae  consuetudinem,  ut  habetur  c.  Ad  apo- 
stolicara  De  simonia,  non  tamen  cogi  jure  potest,  ut  istam 
corruptelam  servet,  quia  esset  cogere  ad  peccandum. 


*  Joannes  Andreae,  Celebris  canonista  saec.  XIV.,  commentarios  edi- 
dit  in  Decretalef,  in  Clementinas  et  in  regulas  Sexti. 

*  Vide  .supra  pag.  369  not.  1. 

8  C   9.  *  C.  6  (III,  39) 

'^  C.  16  (II,  26).  «  C.  11  (lU,  5) 


Digitized  by  VjOOQIC 


374  Disputationes  morales. 

Quiuta  ratio  est:  Potest  accipi  temporaie,  quod  lege 
statutura  est,  ut  ministri  sustententur;  sic  enim  episcopi 
et  alii  ministri  decimas  aecipiunt,  undo  vivant.  Ergo  quum 
sit  quaedara  tacita  lex,  tautum  quemque  solvere  jubens, 
quia  gratiam  accipit,  licebit  illud  accipere.  Respondetur^ 
licere  accipere  statutum  justa  lege,  sed  non  iniqua;  qiialis 
est  ilia,  quae  hujusraodi  taxas  solvere  praeciperet.  Esset 
enim  contra  evangelium,  quod  jubet  gratis  dare  gratis  ac- 
ceptum;  foveret  etiam  scandala  et  mali  speciem.  Ideo  nee 
est  lata  talis  lex  a  sede  apostolica,  sed  abusus  est  potiusy 
raalis  raoribus  utentium  coufirmatus. 

33.  Sexta  ratio  est:  Secundum  jura  licet  pecunia 
mulctarc  in  poenam  peccati,  ut  patet  De  simonia  e.  Ad 
aures,  c.  Nemo  etc.;  licebit  igitur  ab  his,  qui  jam  pecca- 
runt,  aliquid  accipere,  quum  absolvuntur;  imo  ab  omni- 
bus videtur  posse  accipi,  quia  quum  accipiant  spiritualia 
et  non  oiferant  temporalia,  ingrati  videntur,  et  ideo  in 
poenam  pecunia  mulctandi.  Respondetur  concedendo,  li- 
cere imponere  pecuniam  in  poenam  peccati,  sed  ita,  ut 
libere  prius  concedatur  absolutio,  et  pecunia,  quae  post 
datur,  expendatur  in  pios  usus,  et  non  serviat  privato 
lucro;  hie  autem  contra  fit,  quia  negatur  absolutio  non 
prius  solventi,  et,  quod  solvitur,  male  dilapidatur.  Neque 
yalet  dicere,  papam  quidem  libere  concedere  gratiam,  sed 
datarium  detinere  supplicationes  ingratis.  Est  enim  id 
merus  fucus;  tum  quia,  ut  vidimus,  gratiae  libere  conces- 
sae  a  papa  nihil  valent,  si  supplicationes  non  redduntur 
a  datario  et  bullae  expediuntur;  tum  etiam  quia  indeco- 
rum valde  videtur,  si  pontifex  vere  conCederet  gratiam 
gratis,  ut  debet,  et  datarius  eam  negaret  contra  mentem 
pontificis,  vel  saltem  eam  venderet,  sicut  Giezi  vendere 
voluit  donum,  quod  Eliseus  gratis  concesserat,  quod  tamen 
impune  abire  non  sivit  Eliseus  lepra  eum  percutiens.*  Si 
autem  pontifex  non  serio  concedit  gratiam,  videtur  quae- 
dam  astutia;  quam  Paulus  a  se  rejiciens  ait:  „Sed  esto^ 
ego  vos  non  gravavi,    sed   quum  essem    astutus,    dolo  vos 


>  Supra  pag.  335  et  363. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papain  IV.  375 

cepi.  Nuraquid  per  aliquem  eorum,  quos  misi  ad  vos, 
circuinveni  vos?  Rogavi  Tituin,  et  misi  cum  illo  fratrem. 
Numquid  Titus  vos  circumvenit?  Nonne  eodem  spiritu 
ambulavimus?  Nonne  eisdem  vestigiis?"^  ^  Debet  igitur 
datarius  imitari  Titum,  et  non  Giezi,  concedendo  gratis 
et  non  vendendo,  quod  papa  gratis  concessit;  alioqui  vel 
contrarius  esset  pontifici  vel  astutia  circumveniret^  et  dolis, 
si  Paulo  credimus.  Non  est  igitur  ad  rem,  quod  dicitur, 
eos,  qui  gratiam  a  pontifice  suscipiunt,  mulctari  posse  ob 
ingratitudinem,  quia  nop  offerunt  temporalia  susceptis  spi- 
ritualibus ;  hoc,  inquam,  non  est  ad  rem ;  turn  quia,  donee 
litterae  expediuntur,  nuUam  gratiam  susceperunt,  pro  qua 
gratiam  referre  debeant;  turn  quia,  etiam  litteris  expeditis, 
non  debent  pecuniam  pontifici,  quia  gratis  gratiae  sunt 
concedendae  et  sine  scandalo  ;  maxime  quia,  quum  causa 
subest,  tenetur  papa  dispensare ,  ne  abscondat  talentum 
sibi  ad  aedificationem  concessum;  et  ubi  non  teneretur, 
saltern  quum  dispensare  vult,  tenetur  id  gratis  facere  ex 
Domini  praecepto. 

Septima  ratio,  quia  si  non  liceret  hujusmodi  taxas 
pro  usu  spiritualis  potestatis  accipere,  errassent  pontitices, 
qui  hactenus  eas  acceperunt,  et  errasset  ecclesia  eos  se- 
cuta,  quod  inconveniens  videtur.  Respondetur,  facile  solvi 
hoc  argumentum  a  considerante  duplicem  esse  errorem, 
alterum  in  moribus,  alterum  in  doctrina;  et  rursus  in 
doctrina  dupliciter  posse  intelligi  errare  pontificem ;  aut 
enim  consideratur  quatenus  pontifex  est  et  e  cathedra  do- 
cens  et  definiens  post  canonicam  rerum  discussionem,  aut 
consideratur  non  ut  pontifex  extra  cathedram  vel  cogitans 
vel  docens  in  moribus.  Igitur  non  est  dubium,  quin  erra- 
verint  multi  pontifices,  qui  et  ipsi  homines  fuere,  circum- 
dati  infirmitate.  In  doctrina  quoque  privata  errare  pos- 
sunt,  quia  „omnis  homo  mendax."^  E  cathedra  autem  de-- 
finientes,  ut  dictum  est,  non  possunt  errare;  et  hoc  non 
ex  se  neque   propter    se,    sed   ob   pactum    et   assistentiam 


»  II.  Cor.  12   16—18.  3  jjjg    intervtniret, 

8  Rom.  3,  4. 


Digitized  by  VjOOQIC 


376  Disputationea  morales. 

Domini  et  Spiritus  ejus,  qui  ob  ecclesiae  bonum,  ne  se- 
quens  ducem  caecum  praecipitetur,  pontifici  assistit,  ne 
ita  -definiens  erret  et  alios,  qui  eum  sequi  tenentur,  errare 
faciat.  Quia  igitur  simonia  error  est  in  voluntate  et  mo- 
ribus  existens,  potuerunt  id  vitium  committere  pontifices, 
sicut  potuerunt  private  in  doctrina  de  eo  errare;  et  in  his 
non  periclitatur  ecclesia,  quia  non  tenetur  sequi  neque  se- 
quitur  privata  vitia  et  errata  pontificum.  Non  erravit 
autem  iii  publica  doctrina  pontifex  e  cathedra  definiens, 
licere  hujusmodi  taxas  pro  usu  spiritualis  potestatis  acci- 
pere,  quia  nulla  talis  exstat  definitio,  imo  multa  exstant 
decreta  huic  abusui  contraria. 

34.  Octava  ratio :  Si  illicitum  esset  commodum  tempo- 
rale  modo  dicto  percipere,  deberet  igitur  pontifex  lucra 
ista  vitare;  quod  si  faceret,  et  odium  multorum  incurreret 
et  multum  sedis  apostolicae  honori  detraheret  et  ejus  red- 
ditus  minueret  non  sine  gravi  damno  non  solum  proprio, 
sed  etiam  cardinalium,  qui  inde  aluntur,  et  officialium, 
qui  inde  redditus  percipiunt  officiorum,  quae  bona  fide 
emerunt  et  ideo  injuste  ex  hac  re  gravarentur.  Responde- 
mus,  in  primis  quod  attinet  ad  redditus,  debere  prius  con- 
siderari,  an  licite  ex  ita  acceptis  pro  usu  spiritualis  pote- 
statis redditus  proveniant,  an  vero  illicite.  Nam  si  licite 
haberi  possunt,  movere  fortassis  deberet  hoc  arguraentum. 
Fortassis  dixi,  quia  re  vera,  quamvis  licite  haberentur  et 
sine  scandalo,  adhuc  tamen,  si  magis  expediret  ad  eccle- 
siae aedificationem  illis  carere,  hoc  e^set  praeeligendum. 
Nunc  autem  res  est  magis  perspicua,  quia,  postquam  mul- 
tis  modis  ostensum  est,  illicitum  esse  ex  usu  potestatis 
spiritualis  modo  jam  dicto  lucrari,  frivolum  est  allegare 
rerum  temporalium  jacturam;  quia  nihil  prodest  univer- 
sum  mundum  lucrari  cum  animae  detrimento  ^  Quinimo 
ex  defectu  tiduciae  divinae  et  in  Deo  fortitudinis  oriuntur 
hae  timidae  rationes ;  quia  alias  sciremus,  non  defuturum 
in  sua  promissione  ilium,  qui  dixit:  „Quaerite  ergo  pri- 
mum    regnum    Dei    et  justitiam   ejus,    et   haec  omnia  ad- 


'  Mat.  18,  26. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Paulum  Papam  IV.  377 

jicientur  vobis-,"^  maxime  qiium  constet  hos  abusus  a  pau- 
cis  annis,  hoc  est,  ut  fertur,  a  tempore  Sixti  IV.  vel  Ale- 
xandri  VI.  percrebuisse ;  ante  quos^  tamen  sustentabantur 
pontifices  et  trahebant  ad  ecclesiae  obedientiam  Integra 
regna,  ox  quorum  devotione  etiam  in  temporalibus  cresee- 
bat  apostolica  sedes;  quae  tamen  post  istas  nundinas  vi- 
demus  decessisse  et  emolumenta  multa  ab  ea  subtraxisse. 
Quae  omnia  debemus  his  mercatoribus,  qui  videntur  ze- 
lare  pro  ecclesia  et  apostolica  sede,  quum  potius  re  vera 
lugeant  imminentem  casum  Babylonis,  cujus  divitiis  ditati 
sunt.  Hjs  ergo  neglectis,  sperandum  est  in  Domino,  cui 
non  deerunt  modi  providendi  ecclesiae  suae,  si  illi,  qui 
superius^  recitati  sunt  ex  Joanne  Andreae  et  cardinali  Ca- 
meracensi,  non  placuerint.  Ut  enim  regnum  iisdem  vir- 
tutibus,  quibus  comparatum  est,  conservatur  et  contrariis 
vitiis  perditur,  ita  ecclesiae  divitiae,  quae  fide  et  terreno- 
rum  contemptu  prae  Christi  amore  comparatae  sunt,  cis- 
dem  retineri  debent,  sicut  infidelitate  et  sordida  avaritia 
dilabuntur. 

Quod  vero  ad  officiales  attinet,  qui  officia  bona  fide 
emerunt,  poterit  paulatim  illis  satisfieri.  Quod  si  fieri  non 
posset,  nee  ob  id  praetermitti  deberet  tarn  publicum  bo- 
num ;  quia  etiam  quum  emerunt  officia,  debuerunt  scire, 
quandoque  futurum  esse,  quod  jure  fieri  debebat.  Iniquis- 
sima  enim  fuisset  conditio,  si  ea  lege  emerent  oftlcia,  ut 
nuuquam  curiae  abusus  corrigerentur.  Ex  quibus  tamen, 
ut  diximus,  potius  perdunt,  quam  lucrantur.  Dum  enim 
nolunt,  ut  pharisaei,  parcere  Cbristo,  ut  conservent  locum 
et  gentem,  et  Christum  et  locum  et  gentem  amittunt;  qui- 
bus tamen  unus  Christus  incolumis  omnia  servasset. 

35.  Ut  ergo  non  deb^et  movere  reddituum  jactura,  ita 
nee  timeri  debet  odium.  Boni  enim  et  veri  Israelitae  po- 
tius amabunt  pastorem  ecclesiam  purgantem;  et  solum  odio 
habebunt  illi,  quos  Deus  edit;  de  quibus  ait  scriptura: 
„Odio  habuerunt  corripientem  in  porta,  et  loquentem  per- 


»  3Iat.  6,  33.  ■*  Ms.  quern.  »  Videlicet  pag.  373. 


Digitized  by  VjOOQIC 


378  Dispntationes  morales. 

fecte  abominati  8uiit."i  Recte  proinde  consulebat  Petrus 
Clementi  dicens:  „Si  te  multi  e  fratribus  propter  rigorem 
justitiae  odio  habuerint,  ex  hoc  quidem  non  laederis,  sed 
ex  hujuscemodi  odiis  amor  tibi  conciliabitur  Dei.  Et  ideo 
satage  magis  et  refuge,  ne  lauderis  ab  iniquis,  et  ne  a 
pessime  diligaris  agentibus,  sed  potius  propter  justitiae 
dispensationem  et  aequissimam^  regulam  disciplinae  a  Christo 
laudari  merearis."^  Aoacletus  ei  conseDtiens  ait:  „Nibil 
illo  est  pastore  miserius,  qui  luporum  laudibus  gloriatur. 
Quibus  si  placere  noluerit,  atque  ab  his  amari  delegerit, 
erit  hinc  ovibus  magna  pernicies.  NuUus  ergo  pastorum  pla- 
cere lupis  et  gregibus  ovium  potest."^  Quod  autem  de  odio 
dictum  est,  id  et  de  honore  dicendum.  Quamvis  enim 
pravis  et  his,  qui  gloriam  ab  invicem  quaerunt,  inglorio- 
sum  fortassis  videatur,  si  curia,  eliminatis  eorum  spurcitiis, 
et  pompa  et  luxu  ab  ea  fugatis,  sobrie  et  juste  et  pie  con- 
versetur,  ipsi  tamen  Deo  et  Deum  amantibus  et  apud 
eum,  ut  fides  docet,  gloriam  quaerentibus  videbitur  glorio- 
sissimum.  Sicut  e  contrario  ignominia  et  abominatione 
plenum  est,  si  domus  et  curia  et  urbs  Christi  vicario  com- 
missa  sordidissimis  sacrorum  mercatoribus  et  nummulariis 
in  hoc  ipsum  servientibus,  et  meretricibus,  cum  quibus 
male  parta  profunduntur,  plena  sit,  et  in  ea  nulla  sit  imi- 
tatio  sanctorum  apostolonim  et  sanctorum  pontificum,  qui  eos 
secuti  sunt,  sed  potius  scribarum  et  pharisaeorum,  imo  et  sa- 
cerdotum  idolorum,  atque  adeo  ipsorum  daemonum,  qui  in 
idolis  loquebantur.  Hos  enim  plane  imitantur,  qui  quae- 
stum  existimant  pietatem,^  et  non  quae  Christi  sunt,  sed 
sua,  non  fructum,  sed  datum  quaerunt.^ 

Nam  pharisaeos  ideo  raaxirae  reprehendit  evangelium, 
quia  praptextu   religionis   avaritiae   vacabant,    comedentes 


*  Amos  5,  10. 

'  Hinschins  h    1.  legit  nequissimam. 

^  Pseudoisidoriana  epistola  dementis  I.  papae  prima  c.  16 ;  3Iansi 
I,  111;  Hinschius,  Decretales  pseudoisidorianae  p.  36. 

*  Pseudoisidoriana   epistola    Anacleti   prima   c.  8;    Mansi  I,  598; 
Hinscbius  p.  69. 

^  I.  Tim.  6,  6.  »  Phil.  2,  21;  4.  17. 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Pauliiiu  Papam  IV.  379 

clomos  viduarum.  ^  Sacerdotes  quoque  idolorum  patres  ut 
quaestuosos  et  petaces  irrident,  Tertulliano  dicente :  „Maje- 
Btas  quaestuaria  efficitur;  circuit  cauponas  religio  meu- 
dicans;  exigitis  mercedem  pro  solo  templi,  pro  aditu  sacri; 
non  licet  deos  nosse  gratis,  venales  sunt."*  Haec  ille; 
cui  Lactantius  consentiens  ait:  „Itaque  sub  obtentu  deo- 
rum  avaritia  et  cupiditas  colitur;  credunt  enim,  deos  amare 
quidquid  ipsi  concupiscunt/'^  Et  paulo  inferius :  ,,Veniui3t 
igitur  ad  deos  non  tam  religionis  gratia,  quae  nulla  po- 
test esse  in  rebus  male  partis  et  corruptibilibus,  quam  ut 
aurura  oculis  hauriant,  nitorem  la^vigati  marraoris  aut  eboris 
adspiciant,  ut  insignes  lapillis  et  coloribus  vestes  vel  di- 
stincta  gemmis  fulgentibus  pocula  insatiabili  contemplatione 
contrectent.  Et  quanto  fuerint  ornatiora  terapla  et  pulchri- 
ora  simulacra,  tanto  plus  majestatis  habere  creduntur;  adeo 
religio  eorum  nihil  aliud  est,  quam  quod  cupiditas  humana 
rairatur?"*  Daemones  quoque  ipsi,  ut  avaris  sacerdotibus 
satisfacerent,  petaces  crant.  Nam  quum  Apollo  prospera 
aliquibus  praedicebat,  admonebat  eos,  ut  quum  ilia  eveni- 
rent,  sui  recordarentur.  Unde  teste  Nazianzeno  vulgare 
erat  illud  plebium:  Sine  aere  nequaquam  oi*aculum  edidit. 
Modus  igitur  verus  honorem  comparand!  non  est  per 
ista,  quae  alta  sunt  coram  ho  minibus  et  abominabilia  co- 
ram Deo,  sed  per  veram  Jesu  Christi  et  sanctorum  ejus 
imitationem.  De  quo  pulchre  et  sapienter  Bernardus  ait 
epist.  42.:  „Et  ut  brevi  omnia  sermone  concludam,  si  his 
eredideritis,  in  omnibus  exemplo  apostoli  honorificabitis 
ministerium  vestrum,*  ministerium,  inquam,  non  dominium  ; 
ipsum  itaque  honorificabitis,  non  vos;  nam  qui  quaerit, 
quae  sua  sunt,  se  cupit  honorari,  non  ministerium.  Hono- 
rificabitis autem  non  cultu  vestium,  non  equorum  fastu, 
non  amplis  aedificiis,  sed  ornatis  moribus,  studiis  spiri- 
tualibus,  operibus  bonis.''® 


»  3fat  23,  14. 

^  Apologeticns  c.  13;  Migne  P.  L.  1,  346.  ^ 

^  Divin.  instit.  1.  2.  c.  7;  Migne  P.  L.  6,  284. 

*  Migne  286.  *  Rom.  II,  13.  «  Migne  P.  L.  182,  812. 


Digitized  by  VjOOQIC 


380  Disputationes  morales. 

36.  Nona  ratio  est,  quia  dispensatio,  ut  juristae  ajunt, 
est  vulnus  quoddam  juris,  quia  solvere  videtur  ejus  rigo- 
rem  et  rectitudinem  •,  potest  igitur  hujusmodi  damnum  pe- 
cunia  compensari,  ut  in  eompositionibus  fit,  et  ut  licebat 
in  lege  vetere  vota  pecunia  redimere,  ut  ex  Levitico  c.  27. 
patet.  Respondetur,  dispensationem  ex  causa  factam  non 
laedere,  sed  juvare  jus,  quia  ilia  erat  mens  legislatoris, 
et  ita  exigit  harum  rerum  natura;  et  ideo,  quum  causa 
subest,  nullum  damnum  est,  quod  pecunia  debeat  com- 
pensari. Si  autem  sine  causa  est  et  injusta,  non  debet 
injustitia  vendi,  nee  potest  tale  damnum  pecunia  resarciri. 
In  Levitico  etiam  sacerdos  non  dispensabat ;  et  ideo  pre- 
tium  non  dabatur  pro  dispensatione  vel  usu  spiritualis 
potestatis,  sed  potius  pro  re  oblata,  de  qua  jam  decreverat 
lex,  ut  pretio  commutari  posset. 


Caput  VI.    Conclusio. 

37.  Quum  igitur  rationes,  quae  licere  suadent  pro  usu 
potestatis  spiritualis  commodum  temporale  (ut  Romae  fit) 
accipere,  nullius  momenti  sint,  et  quae  id  illicitum  pro- 
bant,  scripturis  Sanctis  et  sanctorum  decretis  et  Christi  et 
sanctorum  exemplis  innitantur,  fit,  ut  amplectendae  sint, 
et  responsio,  quam  ad  propositam  quaestionem  juxta  ejus 
tertium  sensum  dedimus,  sit  amplectenda  et  probanda. 

Ex  qua  et  aliis  superius  propositis  et  pro  ingenii 
mei  teuuitate  discussis  constat,  licere  quidem  commodum 
temporale  accipere  pro  usu  potestatis  spiritualis,  id  est 
ut  sustentatus  minister  possit  potestate  gratis  uti,  quod  in 
prima  hujus  quaestionis  parte  probavimus;  minime  autem 
licere  id  accipere  quasi  pretium  usus  potestatis,  ut  deduxi- 
nius  in  parte  secunda;  sicut  nee  licet  pro  illo  usu  taxa- 
tum  quid  (ut  Romae  fit)  accipere,  ut  in  tertia  parte  con- 
clusimus. 

Quae  omnia  non  solum  judicio  sanctae  raatris  eccle- 
siae  et  sacrosanctae  sedis  apostoHcae,  sed  cujusvis  melius 
sentientis,  conscius  infirmitatis  et  ignorantiae  meae,  libens 


Digitized  by  VjOOQIC 


II.  De  simonia  ad  Panlum  Papain  IV.  381 

submitto,    paratus  corrigere,    si  quid   fuit    erratum  in   his, 
quae  hactenus  dixi. 

Quibus  hoc  unum  addam,  quod  etiamsi  in-  his  pecu- 
niarum  et  munerum  taxis,  quae  in  gratiarum  spiritualium 
expeditione  dari  et  recipi  solent,  nihil  esset  peceati  vel 
scandali,  adhuc  tamen  sahibrius  esset  consilium,  omnino 
ab  his  abstinere;  quia  in  ineundis  consiliis  non  solum  re- 
spiciendum  est,  quid  liceat,  sed  potius  quid  expediat;  di- 
cente  apostolo:  „Omnia  mihi  licent,  sed  non  omnia  expe- 
diunt;  omnia  mihi  licent,  sed  ego  sub  nuUius  redigar  po- 
testate/^^  Quia  ergo  juxta  concilium  secundum  Turonense 
„cauta  est  in  salutem  provisio,  ad  effugiendam  culpam  de- 
licti aditum  delinquendi  repellere,"^  quum  non  sit  dubium, 
plus  occludi  aditum  delictis  excutiendo  manus  ab  omni 
munere,  non  debet  etiam  dubitari,  quin  salubrius  et  tutius 
sit,  ut  hoc  consulatur  et  executioni  mandetur,  e  curia,  imo 
ex  Dei  ecclesia  omnem  occasionem  ambitionis  et  simoniae 
amputando ;  quia,  ut  Lucius  papa  ait,  „sicut  simoniaca  pe- 
stis  sui  magnitudine  alios  morbos  vincit,  ita  sine  dilatione 
mox,  ut  ejus  signa  per  aliquam  personam  claruerint,  de 
ecclesia  Dei  debet  eliminari  atque  repelli."^ 

38.  Cui  Bernardus  omnino  consonat,  cujus  verbis  libet 
hanc  qiiaestionem  concludere.  Ait  igitur  ad  Eugenium 
mores  quorundam  curialium  describens:  „Tanta  est  im- 
pudentia  nonnullorum,  ut  quum  manifestae  ambitionis  pru- 
rigine  scateat  tota  facies  causae  eorum,  non  erubescant 
audientiam  flagitare,  publicantes  semetipsos  ad  multorum 
conscientias,  in  quo  vel  suae  solius  satis  poterant  confundi 
judicio.  Non  fuit,  qui  retunderet  attritas  frontes;  et  ideo 
plures  facti  sunt  et  magis  induruerunt.  Sed  et  nescio 
quomodo  vitiosus  conscientias  vitiosorum  non  refugit;  et 
ubi  omnes  sordent,  unius  foetor  minime  sentitur.  Quis 
enim    unquam,    verbi    causa,   avarum   avarus,    immundum 


*  I.  Cor.  6,  12. 

*  Ex  can.  27.  hujus  concilii  habiti  a.  567;  Mansi  9,  790. 

"  Textns  incertae  originis;  ex  Decretal.  1.  V.  tit  3.  cap.  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


382  Disputationes  morales. 

immundus,  luxuriosuin  luxuriosus  erubuit?  Plena  est  am- 
bitiosis  ecclesia.  Non  est  jam  quod  horreat  in  studiis  et 
molitionibus  ambitionis,  non  plus  quam  spelunca  latronis 
in  spoliis  viatorum.  Si  Christi  discipulus  es,  ignescat  zelus 
tuus^  exsurgat  auctoritas  adversus  impudentiam  banc  et 
generalem  pestem.  Intuere  Magistrum  sic  facientem  et 
audi  dicentem:  ,Qui  mihi  ministrat,  me  sequatnr.^^  Non 
parat  aures,  ut  audiat,  sed  flagellum,  quo  feriat.  Verba 
nee  facit  nee  recipit.  Nee  enim  sedet  judicans,  sed  in- 
sequitur  puniens.  Causam  tamen  non  tacet,  quod  videli- 
cet domum  orationis,  negotiationis  fecissent.  Ergo  et  tu 
fac  similiter.  Erubescant  vultum  tuum  hujusmodi  nego- 
tiatores,  si  fieri  potest;  si  non,  timeant.  Et  tu  flagellum 
tenes.  Timeant  nummularii,  nec^  tidant  in  nummis,  sed 
diffidant;  abscondant  aes  suum  a  te,  scientes  effundere, 
quam  accipere  paratiorem.  Hoc  studiose  et  constanter 
agendo  multos  lucrifacies,  turpium  sectatores  lucrorura 
honestioribus  officiis  vindicando;  multos,  ne  vel  audeant 
hujusmodi  attentare,  servabis.  Adjice  illud,  quod  non 
parum  proficiet  et  ad  ferias,  quas  tibi  suadeo.  Ita  nempe 
non  pauca  tibi  momenta  temporum  redimes  ad  vacandum 
considerationi,  quaedam,  ut  dixi,  negotia  nee  audiendo, 
quaedam  aliis  committendo,  quae  tua  digna  putaveris  au- 
dientia,  fideli  quodam  et  accommodo  ipsi  causae  compen- 
dio  terminando."* 


>  Joh.  12,  26. 

*  De  consideratioue  lib.  1.  c.  10.  11;  Migne  P.  L.  182,  741.  742. 


Digitized  by  VjOOQIC 


III. 

Quaestiones  theologicae  de  vectigalibus. 

Tota  haec  tractatio  vectigalium  sive  exactionum  ad 
quatuor  capita  redigi  potest.  1.  Agemus  de  variis  nomi- 
nibus,  quae  impositionem  sive  exactionem  aliquam  deno- 
tant;  et  in  quo  ilia  conveiiiant,  in  quo  inter  se  differant, 
quid  unumquodque  illorum  sigDificet,  et  unde  suam  ori- 
ginem  ducant.  2.  Redigemus  omnia  exactionum  genera 
ad  tria  capita;  aut  enim  sunt  justa  aut  injusta  aut  dubia. 
In  quibus  videbimus,  quid  viri  docti  de  hac  re  sentiant, 
tum  etiam  quae  sint  conditiones,  quae  ^xiguntur  ad  justi- 
tiam  omnium  exactionum.  3.  Proponemus  nostram  sen- 
tentiam.  4.  Objectiones  adversariorum  solventur.  His  omni- 
bus absolutis  tota  baec  disputatio  absoluta  erit. 


Caput  I.    Varia  genera  exactionum. 

Haec  sunt  potissima  genera  exactionum,  ad  quae  re- 
liqua  omnia  redigi  possunt:  Pensio,  census,  tributum,  pe- 
dagium,  vectigal,  tallia,  collecta,  praestantia,  angaria,  per- 
angaria,  munus  et  alia,  quae  postmodum  adnumerabimus. 

Haec  omnia  in  hoc  conveniunt  quod  sint  publicae 
exactiones,  sed  in  hoc  diflFerunt,  quod  pensio  publica,  cen- 
sus publicus  et  tributum  idem  fere  significant.  Sunt  enira 
haec  pretia,  quae  principi  vel  reipublicae  vel  communitati 
debentur  de  proprio  solo,  sive  de  terrae  nascentibus,    pro 


Digitized  by  VjOOQIC 


384  Disputationes  morales. 

defensione  et  gubernatione  rej^ni  sive  urbis.  Census  autem 
proprie  solvitur  de  capite  ad  profitendam  subjectionem. 
A  qua  Judaei  se  liberos  arbitrabantur  tanquara  filii  Abra- 
hae,  et  ideo  dicebant:  ,, Semen  Abrahae  sumus  et  nemini 
servivimus  unquam/'^  Hujusmodi  census  inter  cbristianos 
principes  non  est  usu  frequens.  De  eodem  ceusu  interro- 
gatus  Christus  salvator  noster,  an  Jiceret  dare  caesari,  re- 
spondit:  „Rcddite  quae  sunt  caesaris  caesari,  et  quae  sunt 
Dei  Deo."^  Vectigal,  teloneum,  guidagium,  gabella,  de- 
cana  ac  datium  eandem  ferme  rem  significant.  Sunt  enim 
haec  pretia,  quae  solvuntur  pro  rebus  mutatis  sive  pro 
mercibus,  quae  vehuntur  negotiationis  gratia  ad  refectionera 
murorum,  pontium,  viarum  aliorumque  id  genus  publico- 
rum  operum.  Idem  dicendum  est  de  salinario  respectu 
salis.  Pedagium  proprie  solvitur  pro  habilitate  sive  re- 
fectione  viarum.  Tallia,  praestantia,  collecta,  impositio 
idem  significant;  sunt  enim  pretia  vel  summae,  quae  ob 
aliquam  rationabilem  causam  solvuntur  a  singulis  subditis, 
proportionaliter  ad  totam  substantiam.  Angaria  et  peran- 
garia  sunt  injustae  exactiones,  quae  potius  extorsiones  sunt 
dicendae. 

Unde  haec  nomina  sumant  etymologiam  sive  deno- 
minationem,  perspicuum  est  omnibus.  Pensio  a  pendendo 
dicta  est,  sicut  vectigal  a  vehendo,  tributum  a  contribu- 
endo,  census  a  recensendo,  angaria  ab  angendo,  eo  quod 
angat  miseros  homines;  et  ita  de  aliis,  de  quibus  licebit 
videre  Silvestrum^  verbo  „gabella^^  in  principio. 


Caput  II.   Sententiae  doctorum  de  conditionibus  ad  justitiam  exactionum 

necessariis. 

Haec  omnia  tributa  sive  exactionum  genera  aut  sunt 
justa  aut  injusta  aut  dubia.  Ad  justitiam  harum  exa<:^- 
tionum    requiruntur   multae    conditiones;    quibus   omnibus 


»  Joh.  8,  33.  ^  Mat.  22,  21. 

«  Silvestrum  de  Prieria  in  sua  Summa  Suinmarum,  quae  Silvestrina 
dicitur;  edit.  Argentor.  1518,  fol.  CCVIII. 


Digitized  by  VjOOQIC 


III.  Quaestiones  theol.  de  vectigalibus.  385 

servatis,  tributa  justa  erunt  et  juste  exigi  poterunt   et  sub- 
diti  in  conscientia  tenebuntur  ea  solvere. 

Hanc  veritatem  probamus  1.  ex  testimonio  Matth.  22, 
21.:  ,,Reddite  quae  sunt  caesaris  cacsari,  et  quae  sunt 
Dei  Deo;"  2.  ex  testimonio  Pauli  Rom.  13,  7.:  „Reddite 
ergo  omnibus  debita,  cui  tributum,  tributum,  cui  vectigal, 
vectigal'^  etc.;  3.  probatur  ex  testiraoniis  Hieronymi,  Chryso- 
stomi,  Theophylacti ,  Augustini  et  aliorum,  quos  refert 
Alphonsus  de  Castro  libro  1.  de  potestate  legis  poenalis.* 
In  hoc  etiam  conveniunt  omnes  antiqui  theologi  et  cano- 
nistae,  affirmantes,  justa  tributa  juste  exigi. 

Quae  turn  justa  censebuntur  quum  debitae  conditio- 
nes  servantur.  Quare  de  conditionibus  justae  exactionis 
agendum  est. 

Prima  conditio  justae  exactionis  est  auctoritas  ad  ea 
imponenda;  qualis  est  summus  pontifex,  concilium  gene- 
rale,  imperator,  rex,  respublica  et  qui  vis  princeps  et  quae- 
vis  civitas,  quae  habet  immemorabilem  consuetudinem  im- 
ponendi  talia  tributa;  et  quod  pejus  est,  omnes  castellani 
imponunt  ista  tributa,  quod  fieri  non  deberet.  —  Civitates 
Italiae  hodie  (ut  refert  Angelus  de  Clavasio^  verbo  „pe- 
dagium"  et  alii  summistae),  ex  quo  habent  merum  et 
mixtum  imperium,  obtinuerunt  de  facto,  ut  possint  impo- 
nere  haec  tributa.  Reliqui  principes  praescripserunt  jura 
imperatoris.  —  Praeterea  tributa  aut  sunt  antiqua  aut  nova. 
Si  tam  antiqua  sunt,  ut  de  illorum  initio  nulla  prorsus 
possit  haberi  memoria,  tunc  ex  sententia  multorum  docto- 
rum,  qui  de  hac  re  scripserunt,  semper  praesumuntur  justa 
et  licita  Nam  juxta  regulam  juris  quilibet  semper  prae- 
sumitur  bonus,  donee  probetur  contrarium.  Quare  quum 
non  constet  de  injusto  horum  tributorum  initio,  praesu- 
mendum  est,  illud  fuisse  justum.  Nam  possidentis  con- 
ditio melior  est.  Si  vero  hujusmodi  exactiones  sint  novae, 
oportet,  ut   in   his   serventur  omnes    conditiones,    alioquin 


»  Cap.  10.  Edit.  Paris.  1571  pag.  1630  ss. 

^  Angelus  de  Clavas  (f  1496)  auctor  Summae  casuum  conscieutiae, 
quae  angelica  appellator. 

Lainez,  Vota  Tridentina  etc.  25 


Digitized  by  VjOOQIC 


386  Dispatationes  morales. 

injustae  erunt.  Haec  distinctio  novi  et  antiqui  tributi  non 
probatur  a  Summa  Tabiena*  verbo  „pedagium".  Nam 
ad  justitiam  omnium  tributorum,  ait,  sive  nova  sive  anti- 
qua  sint,  requiritur,  ut  serventur  omnes  conditiones. 

Secunda  conditio  est  rationabilis  causa;  quae  ex  sola 
populi  necessitate  aut  utilitate,  et  non  ex  principis  utili- 
tate  sumenda  est.  Nam  si  princeps  solum  ob  suum  com- 
modum  tributa  imponet,  non  justa  sed  tyrannica  dicentur, 
quoniam  rex  propter  populi  utilitatem  et  non  populus  ob 
regis  utilitatem  datus  est.  Princeps  enim  nihil  deberet 
expetere  in  praemium,  sed  solum  ad  sustentationem  status 
et  necessarios  suraptus,  ut  bene  docet  sanctus  Thomas. 
Nam  proprium  praemium  principis  juxta  Aristotelem  est 
honor;  quo  qui  non  est  contentus  tyrannus  est;  quem  ho- 
norem  christianus  princeps  non  in  vanam  gloriam,  sed  in 
Deum  referre  debet. 

Tertia  conditio,  quae  exigitur  ad  justam  exactionem: 
Oportet,  ut  tributa  sint  moderata,  servando  debitam  pro- 
portionem.  Quae  quidem  proportio  in  multis  est  cousi- 
deranda.  1.  Inter  ipsum  tributum  et  causam,  propter 
quam  imponitur,  ita  ut  non  exigantur  majora  tributa^ 
quam  causa  ipsa,  propter  quam  imponuntur,  postulet.  Nam 
si  majora  exigantur,  injusta  sunt  propter  excessum;  et 
oppositum  faciendo  peccant  mortaliter  et  tenentur  ad  re- 
stitutionem.  2.  Oportet  haberi  proportionem  et  commen- 
surationem  inter  tributum  et  populum,  cui  tributum  est 
impositum,  ita  ut  ipsum  tributum  populi  facultatem  non 
excedat;  alioquin  injustum  erit.  Nam  quod  pro  populi 
utilitate  fuit  institutum,  non  debet  contra  ipsius  populi 
utilitatem  militare.  Tributum  enim,  etsi  regi  aut  reipu- 
blicae  solvatur,  ut  supra  diximus,  non  propter  regis,  sed 
propter  populi  utilitatem  solvitur.  Ex  quo  sequitur,  non 
deberi  tantum  tributum  imponi,  ut  per  illud  populus  de- 
struatur  penitus  aut  in  nimiam  redigatur  paupertatem.    Qui 


*  Haec  etiam  Summa  Summarum  vocatur  et  Joannem  Gagnazzo 
(t  1521)  auctorem  habet. 


Digitized  by  VjOOQIC 


III.  Quaestionea  theoL  de  vectigalibus.  JJ87 

enim  hoc  faciunt,  juxta  verba  prophetae  Ezechielis^,  non 
solum  (le  lacte  gregis  comedunt,  sed  ipsum  gregem  exco- 
riant.  Quamobrem  tributa,  quae  imponi  debent  ob  cauaaa 
Decessarias,  debent  esse  moderata.  Et  postquam  tributum 
toti  populo  est  impositum,  oportet  in  illius  distributione 
servari  proportionem  arithmeticam,  ita  ut  considerata  cujus- 
vis  hominis  facultate,  tanto  majus  aut  minus  cuique  im- 
ponatur  tributum,  quanto  ille  magis  aut  minus  dives  fu- 
erit.  Immoderata  dicuntur  tributa,  quae  exiguntur  ultra 
tertiam  octavae  partis,  ut  scribit  Baldus,^  ut  refert  Summa 
Tabiena  verbo  „pedagium".  Cui  sententiae  non  solum 
ipse  accedit,  verum  etiam  Bartholomaeus  Fumus  in  sua 
Summa,*  ubi  affirmat  non  peccare  illos,  qui  hujusraodi 
tributa  defraudant. 

Quarta  conditio  est,  ut  princeps  recipiendo  tributum, 
faciat  id,  propter  quod  fuit  impositum,  vel  sit  paratus  fa- 
cere,  quando  erit  opus.  Alioquin  injustum  erit  ex  senten- 
tia  sancti  Thomae. 

Quinta  conditio :  Debet  esse  tale,  ut  perseveret  causa, 
propter  quam  fuit  impositum ;  et  ea  cessante  cessare  debet 
tributum.  Alioquin  injustum  erit,  nisi  alia  aequalis  causa 
illi  substitueretur,  et  inde  ab  alia  causa  haberet  vim  ut 
juste  exigatur. 

Sexta  conditio  est,  ut  non  exigatur  pro  iis,  quae  de- 
serviunt  pro  proprio  victu  ad  alendara  familiam.  Domini- 
cus  de  Soto^  affirmat,  hoc  esse  contra  jus  naturae  et  prae 
se  ferre  injustitiae  speciem,  nee  valere  consuetudinem  in 
contrarium.  Hoc  ipsum  affirmat  Angelus  de  Clavasio  verbo 
„pedagium";   idem    sen  tit   Summa   Rosella^   verbo    „peda- 


»  Ezech.  34.  1-21. 

*  Baldns  de  Ubaldis,  Celebris  jurisconsultns  saec.  XIV. 

*  B   Fumus  (t  c.  1545)  Sumraam  casuum  conscientiae,  quae  Aurea 
ArmiUa  vocatur,  edidit. 

*  De  justitia  et  jure  Lib.  3.  qu.  6.  art.   7.   Edit.  Lugduni  1569 
pag.  199  s. 

^  Ed.  Argeutinae  1516  fol  CLXXXVI.    Auctor  hujus  summae  est 
Antonius  de  Rosellis  jurisconsultus  saec.  XV. 

25* 


Digitized  by  VjOOQIC 


888  Disputationes  morales. 

gium^^  Accedunt  sententiae  honim  doctorum  Cajetaniis  in 
sua  Surama  verbo  „vectigal'V  et  Bartholomaeus  Fiimus  in 
sua  Summa  eodem  titulo.  His  omnibus  addit  Caietanus 
in  sua  Summa  verbo  „ve,ctigal",  injusta  et  iniqua  esse 
vectigalia,  ex  materia  quacunque  sint  ilia,  quae  impo- 
nuntur  super  aliis,  quam  super  his,  quae  causa  negotia- 
tionis  vehuntur  et  ea  esse  contra  civilem  legem.  Unde 
non  ligant  in  foro  conscientiae  hujusmodi  vectigalia. 

Septima  conditio  est,  ut  hujusmodi  exactiones  non  exi- 
gantur  a  clericis,  neque  ab  aliis  bonis  ecclesiasticis,  quam- 
vis  consuetudo  sit  in  contrarium;  de  quo  est  caput  Quam- 
quam  De  censibus  lib.  6.^  Si  tamen  principes  obtinuerint 
in  hac  re  facultatem  a  summo  pontifice  vel  a  concilio  ge- 
nerali  ob  rationabilem  causam,  licite  possunt  ilia  exigere, 
et  non  aliter. 

Quamobrem  ad  justitiam  harum  exactionura  requiri- 
tur:  1.  legitima  auctoritas  imponendi  talia  tributa;  2.  justa 
causa  finalis,  quae  est  solum  bonum  publicum;  3.  justa 
forma,  ut  non  violetur  justitia  distributiva  et  non  sit  im- 
moderatum  gravamen ;  4.  justa  materia,  ut  non  compre- 
hendat  nisi  res  negotiatorias,  et  non  eas,  quae  sunt  neces- 
sariae  ad  proprium  usum;  5.  Justus  usus,  ut  fiat  illud  pu- 
blicum bonum,  pro  quo  imposita  sunt,  et  cessante  causa 
cesset  etiam  tributum;  6.  ut  bona  ecclesiastica  sint  ex- 
empta. 

Injustae  exactiones.  Si  autem  tributa  sive  alia 
exactionum  genera  sunt  injusta,  apertum  est,  subditos  non 
teneri  in  conscientia  ea  solvere,  nisi  forte  ratione  conscien- 
tiae erroneae,  perjurii,  mendacii,  periculi  et  scandali.  Quando 
vero  his  omnibus  remotis  hujusmodi  injustae  exactiones 
non  solvuntur,  non  peccatur  mortaliter ;  neque  tenebuntur 
ad  restitutionem ;  nam  id  faciunt,  ut  redimant  suam  vexa- 
tionem     Praeterea  tum  injustae  censentur  exactiones,  quum 


»  Ed.  Paris.  1530  fol.  281. 
•  Cap.  Quamquam  4  (III,  20). 


Digitized  by  VjOOQIC 


III.  Quaestiones  theol.  de  vectigalibiis.  389 

una  harum  conditionum  deest.  Exigentes  hujusmodi  in- 
justa  tributa  tyranni  sunt,  peccant  mortaliter,  ac  tenentur 
ad  restitutionem  et  ad  pias  causas  ilia  dispensare,  si  igno- 
rentur  veri  domini. 

Dubiae  exaction es.  Alii  doctores  non  infimae  auc- 
toritatis  affirmant,  tributa  nostri  temporis  esse  saltern  dubia. 
Q.uamobrem  dubitant  de  justitia  aut  injustitia  illorum.  Inter 
alios  Angelus  de  Clavasio  in  sua  Summa  verbo  „pedagium" 
affirmat,  tributa  sive  pedagia  nostri  temporis  esse  commu- 
niter  illicita.  Unde  juxta  eum,  nisi  probentui'  legitime 
imposita,  debemus  praesumere  ea  esse  injusta,  nisi  subditi 
consenserint,  ut  talia  tributa  imponerentur*,  et  tunc  extranei 
sive  forenses  non  tenentur  ilia  solvere,  sed  solum  cives, 
amoto  periculo  et  scandalo;  si  tamen  subditi  sint  nimis 
gravati  ob  alias  impositiones,  possunt,  remoto  scandalo, 
iJla  defraudare,  quemadmodum  videmus  in  multis  civita- 
tibus  Italiae;  nee  tenentur  ad  poenam  solvendam,  nisi  post 
sententiam  judicis.     Haec  ille. 

Deinde  Summa  Tabiena  verbo  „pedagium''  dicit,  hoc 
esse  maxime  probabile,  fraudantes  hujusmodi  gabellas,  sive 
justae  illae  sint  sive  injustae,  non  peccare  mortaliter,  nisi 
forte  ratione  conscientiae  erroneae,  perjurii,  mendacii,  pe- 
riculi  et  scandali,  et  solum  teneri  ad  solutionem  poenae, 
si  deprehendantur  in  ipso  facto;  tum  etiam,  si  ab  illis 
exigatur,  teneri  solvere  et  non  aliter.  Addit  idem  auctor, 
fere  omnia  tributa  esse  immoderata  et  excedere  octavam 
tertiae  partis  et  ex  consequenti  esse  injusta.  Descendendo 
autem  ad  particularia  dicit,  gabellam  vini,  quae  Venetiis 
et  Januae  exigitur,  esse  injustam  propterea,  quod  sit  nimis 
immoderata  et  non  solum  excedit  octavam  tertiae  partis; 
nam  quum  tertia^  octavae,  si  bene  computetur,  sit  qua- 
tuor  et  aliquid  amplius  pro  centenario,  in  ilia  solvuntur 
circiter  viginti  quinque  et  triginta  pro  centenario;  saepe 
etiam,  ut  accepimus  a  viris  probatae  vitae,  excedit  valorem 
ipsius  vini. 


*  Ms.  qtiae  tertia. 


Digitized  by  VjOOQIC 


390  Dispatatioues  morales. 

Quodsi  quis  dfcat^  ementes  hujusmodi  gabellas  in  hoc 
damnificari,  respondet  dictus  auctor,  quod  hoc  illis  debet 
imputari,  quia  scientes  ilia  conditione  emunt.  Hoc  ipsum 
confirmat  Summa  Angeli  de  Clavasio  cum  aliis  summistis. 
Cajetanus  etiam  in  sua  Summa  verbo  „vectigal"  docet, 
communiter  vectigalia,  quae  et  pedagia  dicuntur,  esse 
damnata  turn  ratione  materiaC;  quia  limites  negotiationis 
excedunt,  turn  ratione  formae,  quantum  ad  immoderatum 
gravamen,  tum  propter  injustam  causam.  ;,Tot,  inquit, 
conditiones  exiguntur  ad  justa  vectigalia,  ut  difficile  forte 
sit,  invenire  vectigalia  justa,  et  propterea  merito  damnata 
regulariter  dicuntur  utroque  jure." 

Praeterea  Bartholoraaeus  Fumus  in  sua  Summa  verbo 
„gabella"  affirmat,  quod  quando  gabellae  sunt  dubiae,  an 
sint  justa  e,  si  cut  communiter  hodie  sunt,  confessores  non 
debent  cogere  confitentes  ad  restitutionem,  quia  expone- 
rent  se  periculo    surripiendi  a  poenitente,    quod  suum  est. 

Navarrus  etiam  in  sua  Summa ^  credit,  leges  pure  hu- 
manas,  quae  habent  annexam  poenam,  non  obligare  ilia- 
rum  transgressores  in  conscientia;  quales  sunt  leges  tribu- 
torum  et  aliarum  exactionum,  donee  concilium  aut  sedes 
apostolica,  quibus  hoc  convenit  detinire,  aliud  declarave- 
rint.  Nam,  inquit  ipse,  „viri  ex  omni  genere,  tam  nobi- 
les  quam  ignobiles,  tam  docti  quam  indocti  credunt,  hujus- 
modi leges  non  obligare  in  conscientia,  nisi  hae  leges  re- 
dundarent  in  praejudicium  aliarum  legum  naturalium  aut 
divinarum  aut  aliunde  haberent  vim  obligandi  in  consci- 
entia." Subjungit  idem  auctor,  transgressores  legum,  quam- 
vis  praeceptivae  sint,  si  non  habeant  poenam  annexam, 
non  obligari  in  conscientia  (si  illud  factum  sit  ob  aliquam 
ignorantiam,  non  tamen  crassam  et  aflfectatam),  quia  cre- 
dunt, intentionem  legislatoris  non  fuisse  obligare  illos  ad 
culpam.  Ex  quibus  colligit  idem,  defraudantes  tributa  et 
alia  vectigalia    non   transgredi   leges,    nisi   pure    humanas, 


*  Martini  Azpilcuetae  Navarri  Manuale  sive  Summa  confessariomm 
cap.  23.  n.  55  ss.    0pp.  edit.  Venet.  1602,  torn.  I.  pag.  395  ss. 


Digitized  by  VjOOQIC 


in.  Quaestiones  theol.  de  vectigalibus.  391 

sive  civiles  aut  ecclesiasticas  non  praeceptivas,  quae  cum 
poena  aut  sine  ilia  prohibent;  quae  quidem  leges  ex  sen- 
tentia  auctoris  non  obligant  in  conscientk. 

Dominicus  de  Soto^  dicit  ad  versus  Alphonsum  de 
Castro,  legem  poenalem  ob  id,  quod  dicat  ipso  facto  aut 
ipso  jure,  aut  quid  simile,  non  obligare  ad  poenam  ante 
sententiam  a  judice  latam,  sic  ut  reus  teneatur  in  consci- 
entia,  bona  sua  statim  commissa  culpa  a  se  alienare;  sed 
si  quae  lex  taliter  obligat,  aliunde  id  venire^  arbitrandum 
est.  Et  paulo  superius  sic  loquitur:  „Leges  illae,  quae 
bumano  tantum  bono  adversantur,  licet  in  conscientia  de 
se  non  obligent,  ligant  tamen  quandoque  ratione  scandali ; 
quae  vero  divino  bono  impie  repugnant  nullatenus,  sed^ 
aperte  est  illis  obviandum.*^'*  Idem  auctor  dicit,  quod  ubi 
esset  paten tissima  injuria  ipsorum  vectigalium,  defraudari 
possent;  turn  etiam,  quando  vectigalia  „cum  magno  rigore 
exiguntur,"  inquit,  „satis  est  quod  quisque  dum  tributum 
petitur,  solvat  obedienter,  maxime  ubi  debitum  non  est 
magni  momenti;"^ 

Cajetanus  etiam  in  sua  Summa  verbo  „vectigal"  in- 
quit,  defraudantes  justa  vectigalia  peccare  quidem  morta- 
liter,  non  ratione  praecepti  neque  ex  inobedientia  neque 
ratione  poenae  annexae  contra  ipsos  transgressores,  sed 
solum  ex  natura  debiti  reipublicae  non  soluti. 

Quod  hae  leges  vectigalium  sint  pure  poenales  et  non 
obligant®  in  conscientia,  praesertim  Venetiis  et  ut  audio 
in  toto  dominio,  probatur  ex  variis  conjecturis. 

Prime  quia  defraudantes  hujusmodi  tributa  sunt  major 
pars  populi ;  ex  qua  defraudatio^e  homines  non  redduntur 
infames;   permittuntur  a  tota  republica  et  nunquam  puni- 


*  Ms.  Segohia.    Dom.  de  Soto  De  justitia  et  jure  Lib.  1.  qu.  6. 
art.  6   Edit.  cit.  pag.  28.  ss. 

'  Id  venire  deest  in  Ms.  ^ 

^  Verba  nuUatefitis,  sed  desunt  in  ms. 

*  Lib.  1.  qu.  6.  art.  4.  concl.  3.  pag.  23. 
^  Lib    3.  qu.  6.  art.  7. 

®  Ms.  ohligare. 


Digitized  by  VjOOQIC 


392  Dispntationes  morales. 

UDtur^  ut  sint  aliis  exemplo,  nisi  deprehendantur  in  ipsa 
fraude ;  tunc  enim  coguntur  ad  solvendam  poenam,  et  hoc 
non  semper  sed  aliquando.  Praeterea  ii,  qui  extrahunt 
merces  Venetiis,  coguntur  solvere  vectigal  illarum  mer- 
cium.  £t  si  eodem  die  aut  post  aliquot  tempus  merx  ilia 
introducenda  est  in  aliquam  urbem  hujus  dominii,  cogun- 
tur solvere  idem  vectigal,  quod  excedit  5  vel  6  pro  cen- 
tenario. 

Deinde  Venetiis  est  quoddam  genus  vectigalium,  quod 
appellatur  messitaria,  quod  quidem  ita  solet  celebrari : 
Omnes  merces,  quae  Venetias  ingrediuntur,  solvunt  5  pro 
centenario ;  quod  si  eadera  merx  centies  in  urbe  venda- 
tur,  centies  cogitur  solvere  idem  vectigal.  Quod  quam 
justum  sit,  aliis  relinquo  defendendum,  quum  saepe  eveniat, 
ut  vectigal  excedat  valorem  mercis.  Intelligo  etiam,  esse 
multos,  qui  hac  via  victum  quaeritant:  Solent  excogitare 
diversa  genera  exactionum;  postmodum  conveniunt  prin- 
cipem  et  alios,  quibus  incumbit  tributa  imponere  et  di- 
cunt,  se  excogitasse  novum  genus  tributi;  et  ex  hoe  la- 
bore  quaerunt  mercedem;  principi  placet,  et  ita  imponitur 
vectigal  sive  gabella.  Et  quamvis  non  certo  sciamus,  nul- 
1am  esse  rationabilem  causam  imponendi  tale  tributum, 
tamen  ex  variis  conjecturis  facile  contrarium  praesumi 
potest.  ^ 

Deinde  circa  collectas  illud  est  notandum,  quod  quum 
vectigalia,  quae  vulgo  gabellae  appellantur,  tot  laqueis  sub- 
sint  et  de  facto  exigantur  gabellae  non  solum  pro  merci- 
bus,  sed  etiam  pro  rebus  ad  usum  spectantibus,  invenerunt, 
quod  licet  non  possint  per  modum  vectigalium  imponi  ga- 
bellae pro  usu,   possunt  tamen  per    modum    collectae    im- 


*  In  ms.  sequuntur  haec  verba:  „Hoc  genus  triboti  freqnens  esse 
Venetiis,  Romae  et  in  aliquibus  aliis  urbibus  Italiae,  accepimus  a  viris 
fide  dignis  Non  solom  summistae,  quos  saepe  citavimns,  sunt  in  ea 
5iententia,  sed  etiam  alii  viri  g^avissimi,  theologi  et  canonistae,  quos 
brevitatis  gratia  omittimus.'* 


Digitized  by  VjOOQIC 


III.  Qiiaestiones  theol.  de  vectigalibus.  393 

poni  communitatibus,   hoc  adjecto  moderamine,    quod  im- 
ponant  suis  subditis  tantum.^ 

Ultimo,  ad  legis  jiistitiam  necesse  est  accedant  omnes 
ejus  causae:  1.  causa  fiualis,  ut  pro  communi  bono  con- 
datur  ipsa  lex ;  2.  ex  parte  agentis  requiritur,  ut  qui  illam 
fert,  suam  facultatem  non  transgrediatur;  3.  ex  parte  ma- 
teriae,  ut  quae  pro  tempore  et  loco  bona  sunt,  prohiberi 
non  debeant ;  4.  ex  parte  formae  requiritur,  ut  sit  recta  et 
aequa;^  nam  quum  kx  regula  sit,  debet  ea  rectitudine  et 
aequitate  splendere,  ut  talem  servet  proportionem  ad  cives 
tarn  in  honoribus  quam  in  oneribus,  qualem  ipsi  habent 
ad  corpus  reipublicae.  Quamobrem  lex  ilia,  quae  his  om- 
nibus conditionibus  non  fuerit  absoluta,  non  obligabit  in 
conscientia.  Quod  haec  omnia  difficile  inveniantur  in  le- 
gibus  vectigalium,  saltem  Venetiis,  omnibus  est  perspicuum. 
De  quo  lege  Dominicum  de  Segobia.* 


Caput  III.    Nostra  sententia. 

Nunc*  nostram  sententiam  de  hac  re  breviter  dica- 
mus  ad  Dei  gloriam,  ut  satisfaciamus  petitionibus  nostro- 
rum  confessariorum,  qui  Venetiis  degunt.  Haec  autem, 
quae  in  medium  proferemus,  non  solum  sanctae  Romanae 
ecclesiae  censurae  submittimus,  sed  cujuslibet  verius  sen- 
tientis  judjcio.  Priusquam  ad  conclusionem  hujus  rei  de- 
veniam,  praemittenda  nobis  sunt  aliqua. 

Primum  est:  Leges  humanae  et  potissimum  leges  vecti- 
galium et  aliarum  exactionum,  quibus  exiguntur  omnia 
genera  tributorum,  non  mihi  videntur  ex  sua  natura*  in 
conscientia  obligare  (nisi  legislatoris  intentio  contrarium 
expresserit),  neque  credo  de  facto  obligare  illas  subditorum 


'  Ms.  addit:  „Et  qaia  saepe  ex  forma  solent  esse  injustae  non 
servaudo  distributivam  justitiam  ac  proinde  non  obligare  in  conscientia 
subditos:  et  ita  confundunt  coUectas,  quas  vulgus  appellat  tallias  cnm 
ipsis  vectigalibus,  ut  hoc  pacto  omnes  comprehendant." 

*  Mequiritur  —  aequa  deest  in  ms. 

5  Potius  Soto.  *  Ms.  Quid  (!) 

<^  Videlicet  necessario,  ita  nt  leges  mere  poenales  admitti  nequeant 


Digitized  by  VjOOQIC 


394  Disputationes  morales. 

conscientias.  Nam  quum  hujusmodi  leges  initiam  habue- 
rint  ab  ethnicis  hominibus,  apertuin  est,  illorum  intentio- 
nem  fuisse  obligare  dnmtaxat  eos  ad  poenam  temporalem 
€t  non  ad  aeternam,  quam  non  noverunt;  turn  etiam  quia 
ex  xjhristianis  doctoribus  nullus  ex  his,  quos  legimus,  banc 
sententiara  expressit  neque  unquam  concilium  aut  ponti- 
fex  hoc  declaravit,  imo  major  pars  hominum,  non  solum 
simplices,  verum  et  docti  et  prudentes  credunt,  defraudan- 
tes  hujusmodi  leges  solum  obligari  ad  poenam  temporalem, 
quemadmodum  docte  probat  Navarrus  loco  superius  citato. 

Praeterea  hae  leges  videntur  pure  poenales,  quae  ha- 
bent  annexam  poenam  sine  aliqua  prohibitione ;  et  in 
quantum  sunt  tales,  non  obligant  nisi  ad  poenam  tempo- 
ralem et  nuUo  modo  ad  colpam,  ut  docte  probat  Alphon- 
sus  de  Castro  De  lege  poenali^  et  Henri cus  de  Gandavo^ 
et  Augelus  de  Clavasio  verbo  „inobedientia".^ 

Et  dato,  quod  non  essent  pure  poenales,  sed  mixtae, 
quae  prohibent  cum  anncxa  poena,  non  videntur  obligare 
nisi  ad  poenam  temporalem,  ut  idem  Navarrus  docet  in 
sua  Summa,^  quia,  ut  ipse  dicit,  nullum  fere  est  discrimen 
inter  legem  pure  poenalem  et  mixtam.  Hanc  ipsam  sen- 
ten  tiam  confirmat  Cajetanus  in  sua  Summa,  ut  supra  re- 
tulimus. 

Praeterea  multae  leges  divinae  praeceptivae  non  obli- 
gant, nisi  ad  peccatum  veniale,  ut  referunt  AlfJhonsus  de 
Castro  et  Navarrus  locis  supra  citatis  et  Cajetanus.^  Ergo  a 
fortiori  humanae  leges,  et  maxime  vectigalium,  non  obli- 
gabunt  a4  mortalem  culpam. 

Deinde  leges  canonicae  non  praeceptivae,  quae  non 
denotant  aliquod  praeceptum,  non  obligant  ad  culpam,  ut 
.docet  sanctus  Thomas^  et  Navarrus  loco  supra  citato;  ergo 


*  Lib.  1.  cap.  9.  Edit.  Paris.  1571  pag.  1612  ss. 

'  Ms.  Condavo.  »  Vide  supra  385. 

*  Cap.  23.  1.  c. 

^  Videlicet  in  qu.  1.  opusculi  De  obligatione  et  observatione  prae- 
ceptorum,  quod  in  edit  Bergom.  1690  est  XXV.  tomi  I.  pag.  153. 

*  Summa  theol.  II.  IL  qu.  186.  art.  9. 


Digitized  by  VjOOQIC 


III.  Quaestiones  theol.  de  vectigalibus.  395 

nee  humanae  et  civiles,  quales  sunt  leges  exactionum.  Et 
quamvis  in  hujusmodi  legibus  apponantur  haec  verba: 
prohibemus,  teneantur,  obligamus,  inhibemus,  praecipimus 
et  id  genus  alia,  quia  sunt  generalia  ex  natura  sua,  non 
explicant  intentionem  legislatoris,  se  obligare  subditos  in 
conscientia,  quia  ita  bene  possunt  accommodari  peccato  ve- 
niali  atque  mortali,  ut  idem  Navarrus  refert. 

Diximus  autem,  eas  leges  non  obligare  in  conscientia,  * 
in  quantum  hujusmodi  leges  ex  sua  natura  sunt  tales,  id 
est  pure  humanae,  et  intentio  legislatoris  non  exprimitur. 
Nam  si  transgredimur  eas  in  neglectum  legis  aut  si  per 
illam  alias  leges  divinas  vel  humanas  transgredimur,  tum 
non  quia  tales  hae  sint,  sed  quia  transgredimur  divinas 
et  naturales  leges,  obligamur  ad  culpam,  aut  ratione  alius 
circumstantiae,  nimirum  scandali,  periculi  etc. 

His  suppositis  dicimus,  tributa  quae  reipublicae  vel 
principi  debentur  de  propriis  bonis  (quae,  ut  docet  Sotus^ 
imponenda  essent  in  facultatibus,  possessionibus  ac  nego- 
tiationibus,  et  non  in  personis)  pro  gubernatione  et  defen- 
sione  regni  sive  urbis,  dummodo  sint  moderata  et  juste 
taxata,  non  dubito,  quin  justa  sint  et  obligent  subditos  in 
conscientia  ad  ilia  solvenda  et  nulla  ratione  licet  ilia  de- 
fraudare,  et  hoc  non  quia  humanae  leges  ex  sua  natura  ha- 
bent  talem  vim,  sed  solum  quia  non  solvendo^  non  solvitur  id 
quod  juste  tenemur  et  debemus.  Et  ita,  qui  de  legibus 
scripserunt,  dicunt,  leges  humanas  habere  quidem  vim 
obligandi  in  conscientia,  dummodo  sint  justae,  non  autem 
dicunt  de  facto  illas  obligare,  nisi  legislator  suam  inten- 
tionem in  illis  expresserit.  Vectigalia  etiam,  quae  duanae 
€t  gabellae  alio  nomine  appellantur,  si  justa  sint  et  pro 
ntilitate  publica  sint  imposita,  nimirum  ad  refectionem 
pontium,  viarum  et  ut  itinera  reddantur  tuta  et  ad  alia 
id  genus  publica  commoda,  dummodo  sint  moderata,  sub- 
diti  tenentur  in  conscientia  ea  solvere  ob  eandem  causam, 


*  Verba  autem  —  conscientia  desunt  in  ms. 

'  De  juatitia  et  jure  Lib.  3.  qu.  6.  art.  7.  Edit.  cit.  pag.  199. 

^  Non  solvendo  deest  in  ms. 


Digitized  by  VjOOQIC 


396  Disputationes  morales. 

ob  quam  justa  tributa.  Credimus  autem  cum  sententia  multo- 
rum  gravissimorum  doctorum,  quos  supra  recensuimus, 
ilia  esse  inoderata  vectigalia,  quae  non  excedunt  tertiam 
octavae  partis ;  quae  quidem  si  bene  supputentur  sunt,  quo- 
ties  quatuor  et  aliquid  amplius  sumitur  pro  centenario. 

Ex  quo  colligimus,  Venetiis  gabellam  vini,  a  quo  exi- 
guntur  communiter  triginta  pro  centenario  et  aliquibus 
annis  viginti  plus  minus,  juxta  valorem  vi^ni,  esse  immo- 
deratam.  Quod  si  aliquibus  annis  vinum  vili  venditur, 
gabella  adaequat  valorem  ipsius  vini  et  aliquando  excedit, 
ac  proinde  Summa  Tabiena,  loquendo  de  hac  gabella  in 
particulari,  earn  aperte  damnat.  Hoc  ipsum  dicimus  de 
aliis  vectigalibus  et  gabellis  ejusdem  generis. 

Non  dubito  tamen,  quin  urgente  aliqua  necessitate, 
quemadmodum  esset  tempore  belli  aut  in  pari  causa,  ob 
publicum  et  commune  bonum  hujusmodi  vectigalia  possint 
juste  imponi  graviora,  apposita  hac  conditione,  ut  cessante 
causa  cesset  etiam  efFectus. 

In  iis  locis  (quemadmodum  observavimus  in  multis 
urbibus  et  oppidis  Italiac  et  Hispaniae),  in  quibus  fere  com- 
muniter omnes  homines  lUorum  locorum  credunt,  justa 
esse  vectigalia  et  non  immoderata,  quamvis  in  imponen- 
dis  et  exigendis  hujusmodi  vectigalibus  non  servetur  ad 
unguem  justitia  distributiva  et  inveniatur  aliquis  abusus 
ob  defectum  ministrorum,  haec  nihilominus  ex  nostra  sen- 
tentia obligant  in  conscientia  subditos  ad  ea  solvenda.  Nam 
defectus  ministrorum  non  debet  vergere  in  detrimentum  to- 
tius  reipublicae;  et  ideo  non  possunt  ilia  tuta  conscientia 
defraudari. 

In  urbibus  autera  et  oppidis,  ubi  major  pars  populi 
propter  immoderata  et  nova  vectigalia,  quae  imponuntur 
sine  rationabili  causa,  auctis  etiam  veteribus,  defraudatio- 
nem  non  pro  peccato  habet,  ubi^  etiam  defraudantes  tan- 
tum  puniuntur  a  judicibus,  si  deprehendantur  in  ipsa 
fraude,  et  rex  sive  respublica  eos  tolerat,  non  credo  hujus- 
modi vectigalia  sive  duanas    obligare    in   conscientia,    sed 


*  In  ins.  verba  defraudationem  —  ubi  desnnt. 


Digitized  by  VjOOQIC 


III.  Quaestiones  theol.  de  vectigalibus.  B97 

solum  ad  poenam  exteriorem,  si  deprehendantur  in  ipso 
crimine  sive  fraude,  dumniodo  id  non  fiat  contra  consci- 
entiam  neque  se  exponant  alicui  periculo  seu  scandalo. 

Eos,  qui  vectigalia  fraudantur  pro  rebus  necessariis 
ad  se  et  suam  familiam  alendam,  credo  non  obligari  in 
conscientia  ad  restitutionem,  nee  defraudando  peccare,  nisi 
ratione  scandali,  periculi  et  aliarum  circumstantiarum. 

Non  ignoro  divum  Antoninum  et  Navarrum  contra- 
rium  sentire  ab  aliis  doctoribus  supra  citatis,  nimirum 
posse  vectigalia  juste  imponi  in  iis  rebus,  quae  sunt  ne- 
cessariae  ad  victum  et  propriam  sustentationem.  Ratio 
potissima  illorum  haec  est,  quia  consuetudo  potuit  intro- 
ducere  id,  quod  lex  potest,  praesertim  quum  nostris  tem- 
poribus  id  sit  in  frequentissimo  usu.  Salvo  meliori  judi- 
cio,  cui  perpetuo  me  subraittam,  crederem  hoc  licere  ur- 
gente  aliqua  magna  et  evident!  necessitate  et  multo  magis 
licere  omnibus  consentientibus ;  alioquin  non  mihi  viden- 
tur  juste  exigi  hujusmodi  vectigalia.  Nam  ille  usus  in- 
troductus  potius  abusus  videtur  censendus.  Et  si  tale  vecti- 
gal  imponeretur,  non  deberet  comprehenderc  forcnses,  sed 
dumtaxat  subditos,  ut  recte  decent  multi  summistae.  Cau- 
sae urgentes  et  necessariae  potissime  sunt  hae:  Quando 
reges  et  respublicae,  ut  nos  defendant,  versantur  in  maxima 
inopia  et  necessitate,  in  quo  casu  ratio  naturalis  dictat, 
membrum  teneri  aliquid  sibi  subtrahere,  ut  capiti  subveniat. 

Dicimus^  de  clericis,  quod  ab  omnibus  exactionibus 
ipso  jure  sunt  exempti,  nisi  sciant  consensu  pontificis  ilia 
exigi.  Hoc  tamen  esset  maxime  cavendum,  ut  pauperes 
clerici,  qui  habent  redditus  dumtaxat  necessaries  ad  vitam 
honeste  alendam,  non  essent  opprimendi  hujusmodi  impo- 
sitionibus  et  aliis  decimis.  Nam  ob  inopiam  necessariae 
sustentationis  coguntur  mendicare  et  alia  multa  indebite 
facere,  quae  adversantur  honestati  clericorum.  Si  clericus 
contra  suum  officium  negotietur,  de  his  tenetur  vectigalia 
solvere,   sicut   et   de  bonis    patemis   tenetur  tributa    dare. 


*  Verba  ms.  quae  praecedunt:  Hoc  ipsum,  lacunam  aliquam  indi- 
care  videntur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


398  Disputationes  morales. 

Quamobrem  male  faciunt  principes  et  eorum  ministri,  im- 
ponentes  certum  tributum  sive  impositionem  in  tritico, 
vino,  carnibns  et  aliis  rebus  necessariis  ad  humanam  vi- 
tam,  a  quibus  exactionibus  in  multis  locis  praesertim  Ita- 
liae  non  eximuntur  clerici  fieque  pauperes  religiosi.  Idem 
censendum  est,  quum  volentes^  extrahere  aut  introducere 
bona  necessaria  ad  vitae  sustentationem,  eoguntur  injusta 
tributa  solvere,  si  ad  hoc  non  concurrat  consensus  summi 
pontificis  (quod  non  credo  ob  inopiam  multorum  religio- 
sorum  et  religiosarum),  certum  est,  eos  non  teneri  in  con- 
scientia,  reraoto  scandalo  et  aliis  circumstantiis,  ea  solvere. 
Hi  vero,  qui  sine  tali  facultate  exigunt  hujusmodi  tributa 
a  clericis,  aut  faciunt*  ^exigere,  ipso  facto  sunt  excommu- 
nicati,  quia  contraveniunt  ecclesiasticae  libertati,  qua  li- 
beri    fuerunt  clerici  in  novo  et  vetere  testamento. 

Collectae  sive  talliae,  quae  ad  tempus  imponuntur  ob 
aliquod  publicum  et  commune  bonum  sen  commodum,  si 
justae  et  moderatae  sint,  non  est  dubium,  quin  obligent 
subditos  in  conscientia,  praesertim  si  omnes  consenserint 
aut  major  pars.  In  his  vero,  quae  immoderatae  sunt,  et 
in  quibus  non  est  servata  debita  proportio  nee  justitia  di- 
stributiva,  excessum  ilium  justitiae  defraudari  possent  ad 
redimendam  vexationem,  remoto  periculo,  scandalo  et  aliis, 
quae  supra  recensuimus. 

Ultimo,  maxime  mihi  probatur  sententia  Silvestri  de 
Prieria  in  sua  Summa  verbo  „gabella"  qu.  3.  in  fine,'  quae 
consistit  in  tribns  conclusionibus.  Quarum  prima  ita  Ha- 
bet:  ubi  certi  sumus  de  justitia  tributorum,  non  est  du- 
bium, quin  teneamur  ea  solvere  in  conscientia;  secunda : 
si  autem  sint  dubia,  consulit,  ante  factum  non  esse  defrau- 
dandam,  ne  defraudantes  exponant  se  periculo;  tertia: 
post  factum  vero  dicit,  non  esse  cogendos  illos  ad  restitu- 
tionem,  tum  quia  in  pari  causa  potior  est  conditio  possi- 
dentis, tum  quia  exponerent  se  periculo  surripiendi  ab  illo, 
quod  suum  est;  tutum  tamen  esset,  ad  hoc  hortari.  Prae- 


*  Ms.  volunt.  ^  Ms.  facieutes. 

«  Edit.  cit.  fol   CCXI. 


Digitized  by  VjOOQIC 


III.  Qiiaestiones  theol.  de  vectigalibus.  39^ 

terea  ex  communi  sententia  theologorum,  quoties  de  aliquo 
contractu  variae  sunt  sententiae  gravigsimorum  doctorum, 
licet  unicuique  tuta  conscientia  accedere  illi  sententiae^ 
quae  magis  illi  placet.  Ergo  quum  haec  sententia  sit  mul- 
torum  gravissimorum  hominum,  licite  ac  tuta  conscientia 
illam  sequi  possumus. 


Caput  IV.    Rejiciuntur  aliquae  objectiones. 

Quod  si  mihi  objiciant  ex  recentioribus  scriptoribus 
Alphonsum  de  Castro  lib.  1.  de  lege  poenali  cap.  10/  qui 
videtur  quodammodo  adversari  doctoribus  supra  citatis^ 
plus  aliis  favens  istis  tributis  et  exactionibus,  est  excusan- 
dus,  eo  quod  loquatur  de  tributis,  quae  in  Hispania  exi- 
guntur,  quae  non  sunt  ita  immoderata  neque  tarn  multa, 
ut  sunt  in  Italia  et  in  aliis  provinciis.  Si  enim  per  ali- 
quod  tempus  degisset  Venetiis,  non  est  dubium,  ut  mihi 
persuadeo,  quin  aliter  scripsisset. 

Praeterea  si  dicant  principes,  se  non  imponere  hujus- 
modi  tributa,  ut  ditiores  fiant,  sed  potius  ut  solvant  infi- 
nita  debita,  quae  ex  bellis  contraxerunt  superioribus  annis, 
turn  etiam  ut  reddant  urbes  munitiores  et  securiores,  posset 
huic  objectioni  satisfieri  in  hunc  modum :  Si  bella  sunt 
justa,  et  munire  urbes  et  eas  securas  reddere  est  necessa- 
rium,  crederem  juste  exigi  haec  omnia  tribnta,  Verum 
contingit  (quod  utinam  non  esset),  bella  aliquando  non 
esse  penitus  justa,  et  munire  urbes  aliquas  non  esse  ad- 
modum  necessarium.  Saepe  etiam  principes  sunt  prodigi 
in  largiendo,  ministri  non  sunt  ita  fideles,  ut  ab  omnibus 
desideratur,  et  illorum  expensae  saepe  immoderatae  sunt 
et  videntur  quodammodo  magis  in  munitis  urbibus,  castris 
et  militibus  spem  collocare,  quam  in  Deo,  volentes  tantum 
abundare  in  cauielis.    Ideo^  .  .  . 

Et  quamvis  meum  non  sit  de  hac  re  ferre  judicium, 
imo  principum  leges  reverenter  recipere,  tamen  meum  est 


*  Vide  supra  pag.  385. 

'  Hie  in  ms.  textus  abmmpitiir. 


Digitized  by  VjOOQIC 


400  Disputationes  morales. 

mederi  in  confessionibus  animabus  fidelium  christianorum, 
quos  invenio  quotidie  illaqueatos  istis  exactionibus.  Quodsi 
nolumus  illis  impendere  beneficium  absohitionis,  nisi  re- 
stituant;  conjicimus  illos  in  magnam  desperationem,  et  a 
Sacramento  confessionis  et  communionis  avocantur,  et  pee- 
catum,  quod  per  poenitentiam  non  diluitur,  mox  sue  pon- 
dere  in  alia  infinita  trahit.  Si  autem  illos  absolvimus, 
non  cogendo  eos  ad  restitutionem,  vereor  onerare  propriam 
conscientiam  et  ne  mea  exigua  caritas,  quae  me  ad  audi- 
endas  confessiones  movet,  contra  propriam  conscientiam 
militet. 

Quamobrem,  quemadmodum  majores  causae  ad  sedem 
apostolicam  referuntur,  ita  nos  ad  tuam  R.  P.  confugimus, 
jit  de  hac  re  nos  instruas,  et  quam  sententiam  in  hac  re 
sequi  debeamus  ostendas,  ut  alacriori  animo  possimus  con- 
fessiones, quae  frequentissimae  sunt  apud  nos,  audire  et 
animas  fidelium  cbristianorum  consolari. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV. 

De  beneflciis  ecclesiasticis  instructio  ad  usum 

confessariorum. 


Quia  saepe  contingit  periculose  abuti  potestate  ligandi 
et  absolvendi,  vivificando  animas,  quae  non  vivunt,  et  mor- 
tificando  eas,  quae  non  moriuntur/  quum  ii  ad  confessio- 
nem  accedunt,  qui  vel  plura  beneficia  habent,  vel  in  iis 
non  resident,  vel  immoderatas  obtinent  pensiones,  ne  id 
nobis  nostro  et  eorum,  qui  ad  nos  veniunt,  periculo  con- 
tingat,  notari  possunt  sequentes  suppositiones  et  regulae 
ex  iis  deductae,  quas  ex  ipso  jure  et  doctoribus  excer- 
psimus. 

Caput  I.    De  pluralitate  beneflcioram. 

Prima  ergo  suppositio  sit,  quaestionem,  an  liceat 
uni  plura  beneficia  habere,  non  esse  a  jure  divino  ex- 
presse  decisam. 

Quod  ex  eo  constat,  quia  neque  pontifices  dispensare 
contra  jus  divinura  possunt,  neque  catholici  doctores  di- 
versa  sentirent;  quae  tamen  fieri  yidemus.  Satis  fuit  in 
scriptura  fundamenta'  fidei  et  morum  expresse  declarari, 
ejusmodi  vero,  quae  ad  gubernationem  ecclesiae  pertinent, 
Spiritui  Saucto,  qui  pastores  et  rectores  ecclesiae  erat  doc- 
turus,  tradenda  relinquere  et  eorundem  rectorum  et  pasto- 


»  Ezech   13,  19. 

Lainez,  Vota  Tridentlna  etc.  26 


Digitized  by  VjOOQIC 


402  Disputatioues  morales. 

rum  prudentiae.  Idcirco  loca,  quae  ex  scripturis  produ- 
cuntur,  non  convincunt  aperte,  banc  pluralitatera  esse  illi- 
citam.  Nam  quod  ajunt,  sacerdotes  vel  le vitas,  qui  in 
una  tribu  domum  vel  suburbana  habebant,  non  potuisse 
similem  in  alia  tribu  possidere  portionem/  non  convincit; 
quia  ilia  divisio  ad  praecepta  judieialia  pertinebat,  quae 
christianos  non  obligant,  quum  abrogata  jam  sint.  Ilia 
etiam  sententia  Domini:  „Nemo  potest  duobus  dominis 
servire/*  quia  de  dominis  duobus  contrariis  loquitur,  qua- 
les  sunt  Deus  et  mammona,  non  probat,  aliquem  duas 
habere  ecclesias  non  posse;  quia  illae  contrariae  non  sunt 
sibi,  sicut  neque  plures  civitates,  quas  videmus  per  unum 
principem  regi.  Neque  illud  illicitam  beneficiorum  plura- 
litatem  probat,  quod  apostolus  ait:  „Unusquisque  in  qua 
vocatione  vocatus  est,  in  ea  permaneat;"^  quia  sicut  quan- 
doque  expedit  ecelesiae,  ut  unus  plura  habeat  beneficia, 
ita  nihil  repugnat,  Deum  ad  munus  ea  regendi  quemcun- 
que  vocare.  Sed  nee  illud  expresse  ad  hanc  rem  deci- 
dendam  suffieit,  quod  ait  apostolus :  „ Sicut  in  uno  cor- 
pore  multa  membra  habemus,  omnia  autem  membra  non 
eundem  actum  habent,  ita  multi  unum  sumus  in  Christo"* 
etc.:  licet  enim  neque  omnia  membra  eundem  actum  ha- 
beant,  neque  unum  duo  vel  plura  munera  subeat,  potest 
tamen  ob  necessitatem  vel  utilitatem  aliud  munus  quando- 
que  exercere.  Nam  licet  manuum  officium  sit  apprehen- 
dere,  nihil  tamen  prohibet,  ob  necessitatem  manibus  quasi 
pedibus  uti.  Quod  item  ait  apostolus,  episcopum  debere 
esse  unius  uxoris  virum,^  de  vera  uxore  est  accipiendum 
juxta  literam ;  quodsi  mystice  ecclesiam  uxoris  vocabulo 
intelligamus,  tunc  illud  praeceptum  obligat,  quum  neces- 
sitas  vel  utilitas  ecelesiae  non  postulat,  ut  quis  plures  ha- 
beat ecclesias. 

Vera  est  igitur  prima  haec  suppositio,  quam  etiam  di- 
VU8   Thomas^   asserit.     Secunda    suppositio:    Unum   cleri- 


»  Nam.  35,  1  ss.j  Deut.  10,  9;  12,  12;  14,  27.  29;  18,  1  ss.;  Jos.  21. 
«  Matth.  6.  24.  »  I.  Cor.  7,  20.  *  Rom.  12,  4.  5. 

*  I.  Tim.  3.  2.  •  Quodlib.  IX.  qu.  7.  art.  16. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  Instructio  de  beneficiis  ecclesiasticis.  403 

cum  plura  habere  beneficia,  multa  rationi  dissona  et  ab- 
surda  eommuniter  continere,  si  jus  naturae  consulatur; 
quibus  tamen  interdum  carere  et  licitum  reddi  potest. 

Non  enim  ita  illicitura  est,  unum  plura  habere  bene- 
ficia, ut  sit  per  se  et  essentiam  suam  malum,  et^  reddi 
nullo  modo  possit  bonura,  sicut  mentiri  vel  invidere.  Sed 
ita  est  illicitum,  ut  quoque  licere  possit,  sicut  hominem 
occidere;  quod  quamvis  eommuniter  malum  sit,  in  casu 
tamen  bonum  redditur,  utpote  quum  occisio*  potestate  pu- 
blica  fit  ob  delictum,  quod  mortem  mereatur.  Hujusmodi 
ergo  est,  unum  clericura  plura  habere  beneficia. 

Communiter  tamen  contra  Dei  et  proximi  militat  cha- 
ritatem,  et  habenti  valde  nocet.  Nam  si  Deus  respiciatur, 
quum  beneficia  ob  officia  instituta  sint,  quot  sunt  beneficia, 
tot  esse  debent  ministri  divinae  laudis  praedicta  officia  exer- 
centes ;  et  ideo,  quum  unus  plura  habeat  beneficia,  Deum  sua 
laude  privat.  Evenit  etiam,  ut  cura  animarum  per  plures 
pastores  exercenda,  si  per  unum  vel  plures  mercenaries 
exerceatur,  neglecta  jaceat,  aedificia  etiam  ecclesiastica 
coUabantur  et  alia_  templorum  ornamenta  pereant ;  hospita- 
litas  etiam  per  plures  exercenda  et  aliae  eleemosynae  mi- 
nuuntur.  Quae  omnia  contra  Dei  charitatem  fieri  est  ma- 
nifestum.  Proximi  etiam  charitas  laeditur,  quia  saepe  digni 
egent,  dum  alii  luxuriantur  et  ebrii  sunt;  et  ideo  aufertur 
iis  animus  vacandi  literis  et  bonis  moribus,  dum  praemia 
ab  iis  tolluntur;  datur  etiam  materia  vagandi  et  necessi- 
tas,  ut  mendicent,  urget.  Fundatores  quoque  sive  vivi  sive 
defuncti  injuria  aflPiciuntur,  dum  non  mandatur  executioni 
lex,  quam  de  sua  re  tulerunt.  Ex  quibus  constat,  hunc 
abusum  laedere  proximi  charitatem. 

Uli  etiam,  qui  plura  beneficia  male  obtinent,  gravius 
se  quam  alios  laedunt,  dum  contra  rationem  se  ad  plures 
operas  praestandas  ex  ambitione  et  avaritia  praesumptuose 
obligant;  quum  tamen  nee  idem  operarius  eandenj  operam  di- 
versis  tribuat,  neque  fidelis  dispensator  uni  ministro  portiones 


In  ms.  sequitur  quod.  ^  Ms.  occasio. 

26* 


Digitized  by  VjOOQIC 


404  Disputationes  morales. 

decern  ministrorum  tribuat,  neque  idem  membrum  in  di- 
versis  sit  corporibus,  neque  idem  lapis  in  diversis  aedifi- 
ciis,  vel  una  arbor  vel  planta  in  diversis  agris.  Hi  vero, 
quum  vix  operam  unius  praestent,  in  diversis  tamen  ec- 
clesiis  volunt  esse,  in  quos  recte  Bemardus  ait:  „Unus  es 
in  officiis,  et  plures^  in  beneficiis,  ergo  pluris  eris  in  sup- 
pliciis." 

Tertia  suppositio  sit:  Sicut  jure  natural!  consulto 
prohibetur  communiter  pluralitas  beneficiorum,  ita  etiam 
prohibita  est  de  jure  canonico.  Quod  varii  canones  asse- 
runt,  ut  De  praebendis  c.  Quia  in  tantum^  et  c.  Referente,^ 
c.  Ad  haec,^  c.  Praeterea,^  c.  Quutn  non  ignores,^  c.  De 
mulcta;^  et  De  clericis  non  residentibus  c  Quia  nonnuUi;* 
et  De  praebendis  libro  sexto  c.  Licet,^  c.  Quum  singula;*^ 
et  De  praebendis  Clementina  Si  plures;*^  et  De  praeben- 
dis Extravag.  Exsecrabilis.^^  Quibus  in  locis  prohibetur 
beneficiorum  pluralitas.  Sed  quia  in  secunda  suppositione 
diximus,  incommoda,  quae  beneficiorum  pluralitatem  se- 
quuntur,  tolli  posse,  quum  vel  ecclesiae  utilitas  eam  fieri 
postulat  vel  necessitas  urget,  ideo  et  jura  canonica  ean- 
dem  pluralitatem  licitam  dicunt,  quoniam  cum  dispensatione 
plura  beneficia  obtinentur,  ut  patet  De  praebendis  c.  De 
mulcta;*^  et  De  praebendis  libro  sexto  c.  Hi  qui,^*  c. 
Non  potest, ^^  c.  Si  tibi;*^  et  De  praebendis  Clem.  Si  digni- 
tatem,^* et  Clem.  Si  plures,  Clem.  Si  Romanus,^*  et  Clem. 
Si  juxta,^^  et  de  Praebendis  Extravag.  Exsecrabilis. 

Ex  suppositis  inferantur  sequentes  regulae  a  con- 
fessoribus  adnotandae  circa  beneficiorum  pluralitatem. 

>  Ms.  pluris,  >  C.  6.  (Ill,  5). 

»  C.  7.  ibid.  *  C.  13.  ibid. 

^  C.  14.  ibid.  •  C.  15   ibid. 

'  C.  28.  ibid.  •  C.  3.  (IV,  3). 

»  C.  2.  (HI,  4).  >«  C.  32.  ibid. 

"  C.  3.  (Ill  2).  "  C.  4.  lUI,  2). 
*^  Capitibns  jam  supra  citatis  niimeri  itemm  non  addentor. 

"  C.  12.  (nr,  4).  '^  0.  21.  ibid. 

»•  C.  26.  ibid.  "  C.  1    (III,  2). 

'"  C.  4.  ibid.  "  C.  6.  ibid. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  Instructio  de  beneficiis  ecclesiasticis.  405 

Harum  prima  est,  quod  ubi  jus  canonicum  dispensat, 
licite  quia  habet  plura  beneficia,  etiam  curata.  Quod  pro- 
batur  ex  secunda  et  tertia  suppositione.  Si  enim,  ubi  est 
utilitas  vel  necessitas  ecclesiae,  tolluntur  mala,  quae  com- 
muniter  sequi  solent  beneficiorum  pluralitatem,  et  ideo  in 
lis  casibus  dispensari  potest  et  cum  dispensatione  licite 
haberi,  sequitur  quod  dispensante  jure  (quod  nonnisi  ob 
necessitatem  vel  utilitatem  ecclesiae  facit),  licite  aliquis 
plura  habet  beneficia. 

Dispensat  autem  jus  in  quinque  casibus. 

Quorum  primus  est,  quum  beneficia  ita  tenuia  sunt, 
ut  unum  eorum  non  possit  ita  sustentare  eundem  mini- 
strum,  ut  ecclesiae  utilitas  requireret;  quod  additur,  quia 
ubi  beneficium  posset  sustentare  ministrum  vilioris  condi- 
tionis  idoneum  illi  ministerio,^  non  est  opus  multa  bene- 
ficia similia  tribuere  alicui  nobili  vel  pomposo,  quia  suffi- 
cientia  haec  reddituum  non  tam  referenda  est  ad  commo- 
dum  personae  quam  ecclesiae.  Quod  autem  in  hoc  primo 
casu  jus  dispenset,  patet  ex  c.  Unio  C.  10.  q.  3.^^  Debet 
autem  censeri,  quod  requiratur  ad  convenientem  susten- 
tationem,  a  probo  et  prudenti  viro,  considerante  varieta- 
tem  temporum,  locorum  et  personarum.  Nam,  ut  Diony- 
sius  Carthusianus  ait,  anno  Domini  1208  doctores  Parisi- 
enses  judicaverunt,  sufticere  ad  sustentationem  ministro- 
rum  beneficium  habens  annuos  redditus  15  librarum  Pa- 
risiensium,  et  plura  beneficia  hujus  valoris  non  posse  ab 
uno  licite  retineri;  postea  vero  patres  concilii  Basileensis 
censuerunt,  ad  sustentationem  unius  doctoris  sufficere  du- 
centos  florenos;  nunc  autem  pluribus  opus  est. 

Secundus  casus  est,  quando  rari  clerici  reperiuntur 
idonei;  tunc  enim  praestat  uni  plura  committere  idoneo, 
quae  vicissim  curet,  quam  singulis  singula  ineptis  tribuere. 
Hie  autem  casus  habetur  in  c.  Clericus  C.  21.  q.  1.^ 

Tertius  casus  est,  quum  una  ecclesia  pendet  ex  alia 
ecclesia,  quia  ad  invicem  sunt  conjunctae;  modo  tamen 
unio  ob  necessitatem  vel  utilitatem  ecclesiarum    facta  sit, 


*  Ms.  ministro.  '  C.  3.  '  C.  1. 


Digitized  by  VjOOQIC 


406  Disputationes  morales. 

et  non  in  damnum  ecclesiae  ob  commoditatem"  et  utilita- 
tem  privatam.  Et  hie  casus  habetur  in  c.  Earn  te  De 
qualitate  ordinandorum.  * 

Quartus  casus  est^  quando  ecclesia  est  annexa  alicui 
praebendae  vel  dignitati,  fundatae  in  ecclesia  cathedrali, 
quae  quidera  residentiam  requirit,  modo  tamen  in  bene- 
ficio  annexe  habet  sufficientem  vicarium.  Hie  casus  con- 
stat ex  c.  Extirpandae  De  praebendis;*  quamvis  forte 
intelligendus  esset,  quando  plus  prodesset  ecclesiae  resi- 
deutia  in  ecclesia  cathedrali,  quam  in  beneficio  annexo, 
ut  erat  olim,  quum  canonici  et  alii  dignitates  vel  praeben- 
das  habentes  erant  consultores  episcopi  vel  exercebant  ali- 
quam  jurisdictionem ;  nunc  vero,  quum  otiosi  sint  et  tamen 
occupent  sedem  aliquam,  praestaret  fortassis  residere^  in 
beneficio  curam  habente  animarum,  quam  in  ecclesia  ca- 
thedrali. 

Quintus  casus  est,  quum  quis  habet  unum  beneficium 
in  titulo  et  aliud  in  commenda.  Quod  tamen  intelligen- 
dum  est,  quando  commenda  haec  sit  ex  necessitate  eccle- 
siae, quum  non  reperitur  idoneus  ad  tale  beneficium  re- 
cipiendum in  titulo,  vel  quando  utilitas  ecclesiae  id  poscit. 
Secus  autem  res  haberet,  si  respiceretur  tantum  utilitas 
privata.  Ea  vero  commenda  fit  ad  utilitatem  ecclesiae, 
si  curam  habet  animarum  et  tale  beneficium  committitur 
idoneo,  vigesimum  quintum  annum  attingenti,  et  ita,  ut 
ad  sex  menses  illam  habeat  commendatam;  c.  Nemo  De 
electione  libro  sexto.*  Unde  perpetui  commendatarii  in 
fraudem  juris,  prohibentis  habere  plura  beneficia,  intro- 
ducti  videntur. 

Secunda  regula  sit:  Extra  dictos  casus  juris,  ubi  adest 
justa  causa  dispensandi  et  accedit  summi  pontificis  vel 
alterius,  ad  quem  pertinet,  dispensatio,  licite  quis  habet 
plura  beneficia,  etiam  curata.  Quod  patet  ex  superior! 
regula.  Nam  si,  ubi  jus  dispensat,  id  licet,  quia  adest 
justa  causa  simul  cum  juris  dispensatione,  ergo  idem  erit 


>  C.  4.  (I,  14).  »  C.  30  (III,  6). 

•  Ms.  pratsidere.  *  C.  16.  (I,  6) 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  Instructio  de  beneficiis  ecclesiasticis.  407 

ubi  is,  ad  quern  pertinet,  dispensat,  quum  adest  causa. 
Ut  enim  excommunicatio,  quae  a  judice  fertur,  ligat,  si- 
cut  ilia,  quae  fertur  a  jure,  ita  etiam  dispensatio,  quae  fit 
ab  homine,  relaxat,  sicut  ilia,  quae  fit  a  jure.  Est  autem 
justa  causa  dispeusandi  vel  necessitas,  quando  non  sunt 
ministri  idonei  vel  beneficia  sunt  parva,  vel  utilitas  eccle- 
siae,  quae  aequalis  vel  major  quandoque  est  ob  nobilita- 
tem  vel  literaturam  vel  sanctitatem  unius  ministri,  ac  si 
plures  eo  inferiores  ministrarent,  ut  dicitur  in  cap.  De 
mulcta  De  praebendis.  Quod  tamen  intellip:endura  est, 
ubi  jam  dicta  nobilitas  vel  literatura  vel  sanctitas  re  vera 
plus  vel  aeque  prodest  ecclesiae,  non  autem  ubi  solum 
prodesse  posset.  Nee  enim  sat  est  ovibus,  quod  quis  no- 
bilitate  vel  scientia  possit  illis  plus  prodesse,  si  adesset, 
ubi  absens  est ;  sed  opus  est,  ut  resideat  et  dictis  dotibus 
serviat  animarum  saluti.  Et  ideo  communiter  loquendo, 
ut  Dionysius  Carthusianus  ait,  praestaret  hujusmodi  lite- 
ratis  vel  nobilibus  singula  beneficia  pinguiora  concedere, 
quam  plura  in  unum  congerere. 

Tertia  regula  est:  Licet  adsint  justae  causae  dispeu- 
sandi ,  si  non  adsit  dispensatio ,  non  licet  plura  ha- 
bere beneficia,  quorum  unum  sufficit  alere  ministrum,  nisi 
forte  ubi  adest  probata  consuetudo  in  contrarium.  Quod 
probatur,  quia  quamvis,  ubi  est  causa  dispensandi,  plura- 
litas  beneficiorum  non  repugnat  juri  naturae,  quod  in  eo 
casu  non  militat,  pugnat  tamen ^  contra  jus  positivum,  ut 
tertia  suppositione  citatum  est,  quod  hujusmodi  plurali- 
tatem  prohibet,  nisi  forte  contraria  consuetudine  esset  abro- 
gatum.  Talis  enim  consuetudo  vicem  dispensationis  ob- 
tinet. 

Quarta  regula  est:  Licet  adsit  dispensatio,  si  tamen 
non  est  justa  causa  dispensandi,  non  licere  in  foro  con- 
scientiae  habere  plura  beneficia  etiam  non  curata,  modo 
unum  sufficiat  ad  alendum  ministrum,  tenerique  eum,  qui 
plura  habet  beneficia,  uno  retento,  reliqua  renuntiare.  Quae 
sententia  fere  est  omnium  doctorum,    quam   tenent    divus 


'  Ms.  autem. 


Digitized  by  VjOOQIC 


408  Disputationes  morales. 

Thomas^,  Guilelmus  Parisiensis  libro  de  collatione  bene- 
ficiorum,  auctor  libri  apum^,  auctor  libri  de  virtutibus  et 
vitiis,  Dionysius  Carthusianus  in  libro  de  pluralitate  be- 
neficiorum^,  Gabriel  in  quarto  sententiarum  et  alii  sum- 
mistae,  Abbas^  etiam  et  Ostiensis^  super  caput  Exstirpan- 
dae  De  praebendis.  Quae  regula  probatur  primo,  quia 
quum  dicti  doctores,  qui  religiosi  erant  et  sine  passione 
in  hac  re  judicabant,  quum  plura  benelicia  non  haberent, 
quum  illi,  inquam,  ita  sentiant,  potius  eis  credendum  est, 
quam  aliis,  qui  paucissimi  sunt,  vel  qui  plura  beneficia 
habent  vel  habere  volunt.  Ideo  periculo  se  exponit,  qui 
illis  potius  credit,  quara  aliis.  Secundo  quia,  quum  ha- 
bere plura  beneficia,  non  sit  mere  positivum,  ut  putavit 
Innocentius  IV.,  sed  potius  contra  jus  naturae,  ut  proba- 
tum  est,  sequitur,  quod  papa  dispensare  non  potest,  quia 
nee  potest  violare  jus  naturae,  et  quia  pontifex  dispensator 
est,  non  dominus  beneficiorum.  Ideo  dissipare  ilia  non 
potest  per  se  ipsum,  nee  cum  alio  dispensare,  ut  ea  dis- 
sipet.  Tertio  quia,  quum  unum  benefieium  sufficiat  ad 
alendum  ministrum,  ex  ambitione  vel  avaritia  quis  plura 
accipit.  Quae  duo  vitiosa  dispensatio  non  potest  licita 
reddere. 

Neque  militant  objectiones,  quae  contra  banc  doc- 
trinam  fieri  solent. 

Quarum  prima  est:  Licite  potest  quis  obtinere  unum 
benefieium  quantum  vis  pingue.  Igitur  poterit  habere  plura 
tantumdem  reddituum  habentia,  quantum  illud  pingue  ha- 
bet.  Respondetur,  non  sequi  id  licere;  quia  unicum  be- 
nefieium, quantumvis  pingue,  unicum  servitium  exigit, 
plura  vero  beneficia,  quantumvis  tenuia,  plura  servitia  vel 
officia  requirunt.    Ideo  eis  non  sufficit  unicus  minister.   — 


»  Quodl.  IX.  qu.  7.  art.  15. 

'  Intelligi  videtur  Thomas  Cantimpratanus,   qui  scripsit  De  bono 
universali  sive  De  apibus  mysticis. 

■  Opuscula  Dionysii  C   in^iguiora,   ed.  Coloniae  Agrippinae    1559, 

p.    1165  88. 

*  Videlicet  Panormitanus  (Tudeschi  f  1445V 

^  Heuricus  de  Bartbolomaeis,  card.  Ostiensis,  f  127U 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  Instructio  de  beneficiis  ecclesiasticia.  409 

Secunda  objectio  sit,  quia  tunc  dispensatio  nihil  valeret, 
et  perinde  esset,  ac  si  papa  non  dispensaret.  Respondetur, 
dispensationem  prodesse  non  quidem,  ut  liceat  id,  quod 
est  contra  jus  naturae,  sed  ut  censurae  canonicae,  quas 
incurreret  is,  qui  plura  beneficia  sine  dispensatione  ha- 
beret,  tollantur,  et  ut  titulum  in  foro  exteriori  habeat.  Ideo 
Gregorius  pontifex  requisitus  a  fratre  Bernardo  domini- 
cano,  an  dispensatio  redderet  tutos  eos,  qui  plura  habent 
beneficia,  fertur  respondisse:  Non  possum  nisi  tantum 
super  vexatione  detinentium  dispensare.  Solum  igitur  di- 
spensatio facit,  ne  vexentur  a  judicibus,  qui  plura  deti- 
nent  beneficia.  —  Tertia  objectio  est:  Innocentius  quartus 
super  c.  Quum  ad  monasterium  De  statu  monachorum^ 
ait,  licere  quidem  plura  habere  beneficia,  modo  papa  dis- 
penset.  Respondetur,  non  esse  sequendum  hac  in  re  In- 
nocentium,  quod  longe  plures  contrarium  sentiant  theologi 
et  canonistae ;  turn  etiam,  quia  falso  nititur  fundamento ; 
putat  enira,  pluralitatem  beneficiorum  tantum  esse  prohi- 
bitum jure  positivo,  quam  tamen  probavimus  jure  natu- 
rae prohiberi,  quum  non  adest  causa  dispensandi.  — 
Quarta:  Possunt  bone  expendi  redditus  in  pias  causas; 
ergo  ita  expendenti  licebit  plura  habere  beneficia.  Re- 
spondetur, non  sat  esse  bene  expendere  fructus;  sed 
opus  esse,  ut  praestet  quis  ofticia,  ad  quae  exhibenda 
beneficia  sunt  instituta.  Nee  enim  sat  est,  ut  quis  bene 
expendat  salarium  regium,  sed  opus  est,  ut  exhibeatur 
regi  servitium,  propter  quod  salarium  recipitur.  —  Quinta: 
Quia  habet  quis  vicarium  bene  seryientem;  ergo  tunc  li- 
cebit habere  plura  beneficia.  Respondetur,  raro  accidere, 
ut  mercenarius  tarn  bene  serviat,  ut  proprius  pastor.  Et 
quando  id  accideret,  illi  potius,  qui  laborat,  dandi  essent  fruc- 
tus, et  non  pastori  non  servienti.  Liceret  etiam  habere  bene- 
ficia mulieribus,  si  sat  esset  per  personas  vicarias  servire. 
Quinta  regula,  quae  aliarum  epilogus  est:  Tunc  solum 
habere  plura  beneficia  licere,  quando  concurrunt  duo;  al- 
terum  est:  causa  dispensandi  ob  publicam  sive  utilitatem 
ccclesiae  vel   ejus    necessitatem ;    alterum   est:  dispensatio 

>  C.  6.  (m,  35). 


Digitized  by  VjOOQIC 


410  Disputationes  morales. 

pontificis  vel  alterius  habentis  auctoritatem ,  vel  consue- 
tude vim  dispensationis  obtinens.  Quando  vero  utrumque 
horum  deest,  vel  alterum,  illicita  est  beneficiorum  plu- 
ralitas. 

De  qua,  quae  dicta  sunt,  sufficiant. 


Capat  II.    De  residentia. 

Circa  residentiam  sit  prima  suppositio,  quaestionem, 
an  liceat  non  residere  eum,  qui  curam  habet  animarum 
sive  beneficium,  quod  servitium  exigit  in  certo  loco,  non 
esse  expresse  decisam  jure  divino.  Quod  ex  eo  constat, 
quia  doctores  catholici  de  hoc  dissident,  et  jura  et  ponti- 
fices  saepe  dispensant;  quod  non  eveniret,  si  jus  divinum 
clare  et  expresse  non  residentem  damnaret, 

Secunda  suppositio  sit  ista:  Episcopum  sive  curatum 
non  residere,  multa  deformia  et  juri  naturae  adversa  con- 
tinere,  sed  quae  necessitate  vel  utilitate  tolli  possint.  Ea- 
dem  enim  absurda  comitantur  nonresidentiam,  quae  bene- 
ficiorum pluralitatem.  Est  enim  hoc  in  Dei  cultum,  qui 
per  mercenaries  sordide  et  negligenter  tractatur  vel  om- 
nino  omittitur ;  et  aedificia  corruunt  ecclesiastica,  et  minui- 
tur  hospitalitas,  crescente  interim  numero  mercenariorum 
iet  episcoporum  titularium.  Est  etiam  hoc  in  proximi  dam- 
num, quia  animae  pereunt  et  dissipantur,  eo  quod  non 
sit  pastor,  cujus  exemplo  et  doctrina  recuperentur.  Defrau- 
datur  etiam  fundator  et  collator  beneficii,  qui  voluit  ser- 
viri  per  virum  probum  et  doctum,  qui  titulum  haberet. 
Sibi  etiam  ille,  qui  non  residet,  plus  nocet,  quam  aliis; 
quia  contra  rationem  et  charitatem  facit,  quum  pastor  et 
vigil  et  custos  et  medicus  spiritualis  ac  nauta,  qui  ob  of- 
ficium  stipendia  accipit,  ex  socordia  vel  ambitione  vel  cu- 
piditate  a  grege  pascendo  et  custodiendo  et  regendo  ab- 
est  et  sponsae  suae  non  adhaeret,  sed  eam  mercenario 
supponit,  et  prolem,  quam  ipso  nutrire  debuerat,  more 
meretricum  aliis  nutriendam  tradit.  Quae  tamen  absurda 
procul  dubio  omnia  tolluntur,  quum  necessitas  vel  utilitas 
ecclesiae  pastoris  absentiam  postulat. 


Digitized  by  VjOOQIC 


lY.  Instructio  de  beneficiis  ecclesiasticis.  411 

Tertia  suppositio  sit:  Ecclesiagticum  ministrum  non 
residentera  non  solum  violare  jus  naturae,  ut  dictum  est, 
sed  etiam  jus  positivum,  licet  in  easu  possit  dispensari. 
Jus  enim  positivum  et  canonicum  multis  in  locis  residen- 
tiam  praecipit,  ut  patet  in  c.  Ex  gestis,^  c.  Quia  non- 
nulli,*  c.  Conquerente,^  c.  Relatum,*  c.  Ex  parte,  ^  c.  Qua- 
liter,^  c.  Inter,^  c.  Ex  tuae,®  c.  Quum^  ad  hoc,^  c.  Cleri- 
cos^®  De  clericis  non  residentibus ;  et  C.  7.  q.  1.  c.  Si 
quis^^  et  c.  Placuit^^  et  c.  Sciscitaris;^^  et  C.  10.  q.  1.  c. 
Decrevimus.^*  In  concilip  etiam  Antiocheno  can.  21.^* 
idem  praecipitur,  et  in  Sardiconsi  can.  14.,^^  et  in  sexta 
synodo  can  80.^^  et  in  concilio  Tridentino  sessione 
sexta  de  ref.  cap.  1.  Quibus  in  locis  ita  praecipitur  re- 
sidentia,  ut  in  casu  dispensari  possit,  ut  coUigitur  ex  c. 
Relatum  et  c.  Inter  quatuor,^®  et  c.  Ex  parte  De  cle- 
ricis non  residentibus,  et  ex  c.  Consuetudinem  De  clerico 
non  residente  libro  sexto.  ^® 

His  suppositis  sit  prima  regula,  quod  ubi  concur- 
runt  licentia  sive  dispensatio  juris  vel  hominis  vel  con- 
suetudo  earn  supplens  et  justa  'causa  non  residendi,  licet 
non  residere  eum,  qui  idoneum  habet  vicarium  loco  sui 
residentem.  Quando  enim  haec  duo  concurrunt,  nee  in 
jus   divinum    aut    naturale    est   talis   absentia,    quia   adest 


>  C.  2.  (in.  4).  *  C.  3.  ibid. 

»  C.  6.  ibid.  *  C.  4.  ibid. 

^  C.  8.  ibid.  «  C.  9.  ibid. 

'  C.  10.  ibid.  »  C.  11.  ibid 

»  C.  16.  ibid.  >o  C.  17.  ibid. 

"  C.  29  »2  Q  21.  1.  c 

»»  C.  47.  I.  c.  '*  C.  10. 

**  Textus  higus  canonis  concilii  Antiocheni  (a.  341  „in  encaeniis" 
habiti)  extat  apud  Mansi  VI,  1165. 

*•  Textus  apud  Mansi  VI,  1148.  Idem  canon  concilii  Sardicensis 
(a  343)  alias  XI.  numeratur  Cf.  Hefele,  Conciliengeschichte  2.  edit. 
I,  591. 

"  Potius  Quinisextae  vel  Trullanae  synodi  (a.  692)  can.  80.  apud 
Mansi  XI,  930  8s. 

»«  C.  10.  (Ill,  4).  »•  C.  unic.  (Ill,  3). 


Digitized  by  VjOOQIC 


412  Dispntationes  morales. 

causa^  nee  in  jus  positivum,  quia  adest  dispensatio  ipso  jure 
probata  vel  consuetudo  jus  positivum  abrogans.  Causae  autem 
non  residendi  ad  necessitatem  vel  utilitatem  ecclesiae  redu- 
cuntur,  ut  patet  ex  c.  Consuetudinem^  De  clerico  non  resi- 
dente  libro  sexto.  —  Harum  autem  causarum  prima  est  corpo- 
ralis  aegritudo,  quae  excusat  a  residentia,  ut  patet  ex  c.  Ad 
audientiam  De  clericis  non  residentibus,  et  c.  Consuetudi- 
nem  De  clericis  non  residentibus  libro  sexto.  Quod  tamen  in- 
telligendum  est^  quum  salus  animarura  non  exigit  ejus  prae- 
sentiam.  Quae  ubi  exigitur,^  debet  animam  suam  ponere  pro 
ovibus  suis.  —  Secunda  causa  non  residendi  est  vis  ali- 
qua;  ut  quum  aliquis  extra  ecclesiam  suam  captivus  re- 
tinetur.  Nee  enim  talejn  Deus  ad  impossibile  obligat.  — 
Tertia  est,  quum  personae  praelati  imminet  periculum  ob 
privatam  invidiam  vel  ob  odium  ipsius.  Tunc  enim  po- 
test non  residere,  ut  patet  ex  c.  Pastoralis  C.  7.  q.  1.* 
Secus  autem  res  haberet,  si  tota  ecclesia  sua  impeteretur. 
Hie  enim  deberet  adesse  ei  usque  ad  mortem.  —  Quarta 
est  tenuitas  benefieii  non  potentis  alere  residentem.  Tunc 
enim  non  obligatur  suo  sumptu  evangelium  praedicare.* 
—  Quinta  est,  quum  licita  est  beneficiorum  pluralitas. 
Quo  casu,  modo  in  uno  resideat  benetieio,  potest  in  alio 
per  vicarium  servire,  ut  patet  c.  Super  eo,^  c.  Quum 
singula^  De  praebendis  sexto  libro.  —  Sexta  causa  est 
excellentia  in  literis  vel  bonitate,  plus  juvans  in  absentia, 
quam  juvaret  alius  praesens.  Quae  quum  accidunt,  causa 
sunt,  ut  quis  possit  habere  plura  beneficia  et  eonsequenter 
excusari  a  residentia.  —  Septima  est  persecutio  juris  sui  ad 
tempus.  Quando  enim  quis  persequitur  jus  suum,  modo  vica- 
rium idoneum  habeat.  potest  ab  ecclesia  abesse  ad  tem- 
pus, ut  patet  ex  c.  Ex  parte  tua^  De  clerico  non  resi- 
dente.   —  Octava    est    studium    theologiae,    ob    quod    per 


«  C.  15.  (Iir,  4). 

'  Ms.  sine  sensn:  qtia  ubi  erigere. 

^  C.  42. 

*  Ms.  sine  sumptu  evangelium  potiere. 

*  C.  6.  (in,  4).  «  C.  32.  ibid, 
'  C.  13.  ibid. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  Instructio  de  beneficiis  ecclesiasticis.  413 

quinque  annos  abesse  potest,  c.  Relatum  est,  c.  Tuae^ 
De  clericis  non  residentibus.  —  Nona  est  lectio  theologiae, 
ob  quam  per  totam  vitam  abesse  potest.  —  Decima,  pe- 
regrinatio  devotionis  causa  ad  tempus.  —  Undecima,  utilis 
recreatio  ad  modicum  tempus.  —  Duodecima,  praedicatio 
ecclesiae  utilior  quam  residentia.  —  Decima  tertia,  servi- 
tium  papae,  modo  fiat  praecipue  ob  utilitatem  ecclesiae, 
et  ut  papae  ad  earn  promovendam  serviat,  et  non  ob  am- 
bitionem  vel  avaritiam,  ut  patet  c.  Quum  dilectus*  De 
clericis  non  residentibus.  —  Decima  quarta,  servitium  si- 
mile episcopi;  cui  duo  canonici  inservire  possunt  et  abesse, 
c.  De  caetero^  et  c.  Ad  ^  audientiam  De  clericis  non 
residentibus.  Et  idem  videtur  de  iis  qui  inserviunt  le- 
gato. —  Decima  quinta,  utilitas  ecclesiae  universalis,  ut 
quum  quis  pergit  ad  concilium  vel  sit  legatus  ad  res  spi- 
rituales  vel  inquisitor  vel  cardinalis  vicinum  habens  epi- 
scopatum.  Non  excusaretur  autem,  qui  ob  officia  tempo- 
ralia  a  grege  abesset,  maxime  perpetuo,  contra  illud  apo- 
stoli:  „Nemo  militans  Deo  implicat  se  negotiis  saeculari- 
bus."*  —  Decima  sexta  est  necessitas  ecclesiae  suae  re- 
quirens  absentiam,  vel  major  necessitas  alterius  ecclesiae 
exigens,  ut  ad  tempus  absit  ab  ecclesia  sua.  —  Hae  igi- 
tur  et  similes  causae  quum  adsunt,  et  accedit  licentia  su- 
periorum  vel  consuetude,  excusant  non  residentem. 

Secunda  regula  est:  Ubi  est  justa  causa  non  resi- 
dendi,  nee  tamen  adest  licentia  aut  consuetude  excusans, 
peccat  non  residens,  si  residere  potest.  Agit  enim  talis 
contra  jus  positivum  citatum  in  tertia  suppositione. 

Tertia  regula  est:  Ubi  adest  licentia  non  residendi 
vel  consuetude  excusans,  non  tamen  adsunt  causae  non 
residendi,  peccat  ille,  qui  non  residet;  quia  licet  non  in- 
currat  censuras  juris  positivi,  violat  tamen  charitatem  et 
jus  naturae,  ut  secunda  suppositione  fuit  ostensum. 

Ultima  et  epilogus  est,  quod  ubi  concurrunt  causae 
non  residendi  et  licentia  vel  consuetude,  licite  non  residet 


»  a  12.  (Ill,  4).  »  C.  14  ibid. 

»  C.  7   ibid.  *  n.  Tim.  2.  4. 


Digitized  by  VjOOQIC 


414  Dispatationes  morales. 

quis;    ubi   autem    utrumque    horum    adesset   vel    alteram, 
non  excusat  eum,  qui  abest  a  sua  ecclesia. 
Et  haec  de  residentia  dicta  sufficiant. 


Caput  III.    De  pensionibus. 

Circa  pensiones  prima  sit  suppositio,  fructus  bene- 
ficiorum  collates  esse  tum  ad  ministros  divini  cultus  alendos, 
tum  etiam  ad  expensas  fabricae  et  ceterorum  vasorum  di- 
vini cultus,  tum  demum  ad  pauperes  sustentandos  vel  alia 
pietatis  opera;  quod  constat  ex  C.  12.  q.  2.  c.  Vobis 
enim'  et  c.  De  redditibus,*  et  C.  12.  q,  1.  c.  Res.^ 
—  Secunda  suppositio  sit,  fructuum  beneficiorum  papam 
non  esse  dominum,  sed  principalem  dispensatorem,  ut  inter 
alia  colligitur  ex  c.  Res  C.  12.  q.  1.  —  Tertia  suppositio 
sit,  pensionarium  communiter  loquendo  non  habere  titu- 
lum  nee  officium,  sed  tantum  jus  percipiendi  fructus  sibi 
assignatos;  et  ideo  pensio  redimi  potest,  si  non  est  annexa 
spirituali  servitio ;  ut  fit,  quum  datur  alicui  clerico  pensio, 
ut  coadjutor  sit  habentis  titulum.  Tunc  enim  talis  pensio 
virtute  est  beneficium,  et  ideo  redimi  non  potest,  sicut 
nee  beneficium. 

His  suppositis  sit  prima  regula:  Quum  adest  dispen- 
satio  sive  assignatio  pensionis  per  eum,  ad  quem  spectat 
eam  assignare,  et  adest  etiam  causa  assignandi  et  modus 
conveniens,  licite  quis  habet  pensionem  in  uno  vel  pluri- 
bus  beneficiis.  lUe  autem,  cujus  solius  est  assignare  pen- 
sionem, est  summus  pontifex,  ut  consuetude  jam  obtinuit. 

Causae  vero  pensiones  assignandi  sunt  variae.  Prima, 
permutatio  pinguioris  beneficii  cum  alio  tenuiorum  red- 
dituum;  tunc  enim,  ut  aequentur  fructus,  licet  assignare 
pensionem  in  beneficio  pinguiori,  ut  patet  ex  c.  Ad  quae- 
stiones*  De  rerum  permutatione.  Cavendum  tamen  est, 
ut  nihil  detur  ratione  majoris  dignitatis  beneficii,  quod 
quis  permutat.     Esset  enim  hoc  simonia,   quia  venderetur 


*  C.  23.  »  C   28.  1.  c.  •  e.  26 

*  C   6.  (Ill,  19).    Ad  quaesiiones  deest  in  ms. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IV.  Instructio  de  beneficiis  ecclesiasticis.  416 

honor  spiritualis.  —  Secunda  causa  est  diremptio  dubiae 
litis,  quae  ut  tollatur,  licet  rem  componere,  assignato  ti- 
tulo  et  aliqua  parte  fructuum  alteri  litigantium,  pensione 
concessa  reliquo,  ut  patet  ex  c.  Nisi  essent  De  praeben- 
dis.  ^  —  Tertia  est  servitium  spirituale,  quod  quis  actu  im- 
pendit  ecclesiae;  ut  quum  quis  est  coadjutor  episcopi  vel 
negotia  ecclesiae  gerit  in  concilio  vel  in  curia.  Hujus- 
modi  enim  statui  potest  pensio,  unde  quis  vivat,  quia 
^jdigDus  est  operarius  cibo  suo."^  —  Quarta  est  servitium 
aliquod  temporale,  quod  quis  impendit  ecclesiae.  Eadem 
enim  ratione  statui  potest  pensio  vel  militi  ecclesiam  de- 
fendenti  vel  oeconomo  vel  ei,  qui  pulsat  campanas,  et 
similibus.  Sic  etiam  regibus  Hispaniae  assignatur  deci- 
marum  tertia  pars.  —  Quinta  est  benemeritum  fuisse 
quempiam  de  ecclesia  ob  hujusmodi  temporalia  vel  spiri- 
tualia  servitia.  Talibus  enim  ut  emeritis  assignari  possunt 
pensiones.  —  Sexta  est,  ut  alatur,  nutriatur  et  erudiatur 
ecclesiae  futurus  minister.  Ad  id  enim  potest  assignari 
pensio  pueris;  sicut  instituta  dicuntur  in  Hispania  prae- 
stimonia  ad  eum  finem.  —  Septima  est  paupertas;  pau- 
peri  enim  clerico  potest  assignari  pensio,  ut  possit  susten- 
tari  juxta  gradum  suum.  Nam  ad  pauperes  alendos  sunt 
instituti  redditus  ecclesiae. 

Modus  autem  conveniens  assignandi  pensionem  est, 
ubi  servatur  prime  hoc,  ne  beneficium,  super  quod  pensio 
assignatur,  ita  macrum  reddatur,  ut  non  possit  minister  con- 
venienter  sustentari.  Ex  hoc  enim  abusu  cogitur  haben* 
titulum  beneficii  sordida  quaeque  committere,  ut  susten- 
tetur.  Fit  etiam,  ut  aliquis  habens  unum  beneficium  cum 
fructibus  et  pensionem  exhaurientem  fructus  alterius  plus^ 
peccet,  quam  si  habere t  utrumque  beneficium. '  Curaret 
enim  utrumque,  quum  modo  nihil  curet,  nisi  fructus  exi- 
gere.  —  Secundo  cavendum  est,  ne  coacerventur  pensio- 
nes, ut  excedant  necessitatem  ejus,  cui  conferuntur,  nisi 
forte  talis  esset^  ut  ei  quasi  fideli  dispensatori  tuto  pos- 
sent  committi;  alias  enim  magnus  est   abusus,    ut  aliquis,. 


*  C  21.  (Ill,  5)  »  Matth.  10,  10 


Digitized  by  VjOOQIC 


4 1 6  Dispatationes  /  morales. 

qui  ecclesiae  nullo  modo  prosit,  titulo  solius  nobilitatis  vel 
literaturae  occupet  redditus  multis  pauperibus  dispen- 
sandos. 

Ubi  ergo  adest  papae  licentia  statuentis  pensionem 
et  simul  causa  earn  statuendi  et  modus  conveniens  jam 
dictus,  licite  quis  obtinet  pensionem;  quia  nee  peccat  contra 
jus  positivum,  quum  papa  dispenset,  nee  contra  ius  na- 
turae vel  divinum,  quum  causa  et  modus  conveniens 
adsit. 

Secunda  regula  est,  licet  adsit  dispensatio,  si  tamen 
non  adsit  causa  vel  modus  conveniens,  non  est  quis  tutus 
in  conscientia,  licet  non  incurrat  censuras  juris.  Peccat 
enim  talis  contra  rationem  naturalem,  a  quo  non  excusat 
papae  dispensatio  vel  pensionis  constitutio. 

Tertia  regula  est,  licet  adesset  causa  et  modus,  si 
papae  dispensatio  non  adesset  vel  constitutio,  peccat  pen- 
sionem obtinens,  quia  laedit  auctoritatem  pontificalem,  cujus 
est  jus  hujusmodi  pensiones  statuendi;  de  quibus  jam 
dicta  suf&ciant. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V. 

De  muneribus  episcopalibus  rite  obeundis  instructiones 
diversae. 

Instructio  visitationis  dioecesium. 

Primo  loco  videtur  synodus  dioecesana  instituenda, 
qua  synodo  antiqui  canones  dioecesani  confirmentur ;  et 
si  quid  pro  temporis  ac  morum  exigentia  sit  antiquandum 
vel  etiam  addendum,  id  fiat  consults.  Est  autem  prima- 
ria  ratio  habenda  in  synodo  haeresium  miserae  hujus  ae- 
tatis,  et  providendum,  ut  ecclesia  in  puritate  et  sinceri- 
tate  fidei  orthodoxae  conservetur  et  confirmetur.  Nihil 
vero  agatur  de  dogmatibus,  quasi  velit  de  his  statuere 
(quod  est  summi  pontificis  et  concilii  generalis),  sed  decreta 
edita  legitime  suscipiat  reverenter. 

De  officio  inquisitionis  fidei  nihil  dicimus,  quando- 
quidem  sunt  in  eo  judices  constituti  apostolica  auctoritate, 
qui  pari  jure  in  illo  versantur.  Nihilominus  erit  episcopi 
advertere,  quando  necessitas  illud  exigat,  et  si  inquisitores 
in  aliquo  deficiant,  erit  ad  summum  pontificem  referendum. 

Episcopus  tenetur  singulis  annis  visitare  suos  dioece- 
sanos,  ut  habetur  C.  10.  q.  1.  c.  Deere  vim  us  ;^  et  D.  Anto- 
ninus hoc  ipsum  refert  in  sua  Summa,  ubi  multa  de  hac 
re  proponit. 


'  C.  10. 

Laincz,  Vota  Trideniina  etc.  ^' 


Digitized  by  VjOOQIC 


418  Disputationes  morales. 

Praelatiis  visitaturiis  suara  dioecesim  debet  excipi  de- 
bita  solemiiitate  in  omnibus  locis.^  Quum  primum  perve- 
nerit  ipse  sive  visitator  in  iirbem  seu  oppidum,  de  quo 
instituenda  est  visitatio,  publico  edicto  praecipiatur  omni- 
bus sub  poena  excoramunicationis  deferre  ad  praelatum 
publica  peceata,  scaudala  ac  reliquos  abusus  pertinentes 
ad  ecclesiasticara  jurisdictionem.  Deinde  primum  omnium 
instituatur  generalis  visitatio  ex  sequenti  formula  per  idoneos 
ministros,  singulos  singularum  regionum  sive  partium  ur- 
bis,  quibus  etiam  dividatur  visitatio  districtus.  Ex  rela- 
tione visitatorum  autem  poterit  institui  reformatio;  et  si  expe- 
dire  videretur  iisdem  ipsis  visitatoribus  committi  exequenda, 
instituantur  observatores  per  singulas  regiones  sive  paro- 
chias,  viri  probati,  qui  referant  ad  commissarios  regionum 
sive  ad  ipsum  episcopum,  si  quid  ex  formula  reformationis 
non  observetur;  ut  juxta  acceptam  facultatem  emendetur, 
si  quid  sit  emendatione  dignum.  Ecclesias^  omnes  redigat 
in  parochias,  si  sint  vel  dissipatae  vel  exiles,  et  earum  ha- 
beat  sollicitudinem  ac  curam  in  Domino  efficacem;  nam 
proprium  est  episcopi  unire  hujusmodi  ecclesias. 

Pro  latione  vero  visitationis  libet  primum  referre  loca 
aliquot  ex  sacris  canonibus,  tum  aliqua^  ex  ipsa  consuetudine 
ecclesiae.  Quibus  peractis,  ordinem  et  modum  visitandi 
aggrediemur. 

Innocentius  tertius  ait:  „Pon'0  visitationis  officium 
exercentes,  non  quaerant,  quae  sua  sunt,  sed  quae  Jesu 
Christi'*,  praedicationi  et  cohortationi,  correctioni  et  refor- 
mationi  vacando,  ut  fructum  referant,  qui  non  perit."  Extra 
De  censibus  c.  Procurationes.'^ 

Innocentius  quartus:  „Statuimus,  ut  quilibet  archie- 
piscopus  suam  volens  visitare  provinciam,  prius  eccle- 
siae sujie  capitulum  ac  civitatem  et  dioecesim  propriam 
plene  visitare  procuret,  nee  rit  solum  erga  majorum,  sed 
etinm  minorum  ecclesiarum,  nee  circa  clericorum  tantum^ 


*  De  ordiue  visitandi  libellus,  in  priucipio 

*  3Is.  Alios.  "  Alupta  deest  in  ms. 

*  Phil.  2,  21.  '^  C.  23.  (Ill,  39). 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribus  episcopalibus.  419 

sed  etiam  populorum  visitationem  intentus.'*  Extra  De  cen- 
sibus   c.  Romana    ecclesia   §.  eodem,    libro    sexto.     Et  in- 
fra eodem  §.  Sane :  „Sane  hujusmodi  irapensurus  officium 
proposito  verbo  Dei    qiiaerat  de  vita  et  conversatione  mi- 
nistrantium  in  ecclesiis  et  locis  aliis  divino  cultui  deputa- 
tis,  ac  ceteris,    quae  ad  officium    ipsum    spectant,    absque 
coactione    et    exactione    qualibet   juramenti ,    ad    ipsorum 
emendationem  per  salubria  monita,  nunc  levia,  nunc  aspera, 
juxta  datam  sibi  a  Deo  prudentiam   diligenter   intendens. 
Quodsi  de  aliquibus  orta  fuerit  infamia,    contra    eos  ordi- 
nariis  ipsorum,    ut  super  his  solemniter  inquirant,   denun- 
tiet,  si  viderit  expedire.     Notoria  vero  erimina,  quae  exa- 
minatione  non  egeant,  quum  super  his  merito  notari  possit 
ordinariorum   negligentia    eorundem,    libere    corrigat,    poe- 
nara  pro  illis  debitara  infligendo."    Infra,  eodem,  §.  finali : 
„Hanc  autem  vSsitandi    formam   ab    universis,    etiam   epi- 
scopis  aliisque  praelatis,  ordinario  jure  suos  subjectos  visi- 
tantibus  plene  observari  praecipiraus,  salvis  super  hoc  ra- 
tionabilibus  et  approbatis  religiosorura   consuctudinibus  et 
regularibus  institutis."     Ex  Pontificali.^    „Fit  visitatio  pa- 
rochiarum,  quandoquidem   sacri    canones    et    ecclesiasticus 
ordo  banc  fieri  praecipiunt  propter  multa.     Primo  ad  ab- 
solvendas  animas   defunctorum.      Secundo,    ut  sciat  et  vi- 
deat,  qualiter  ecclesia  ipsa  spiritualiter  et  temporaliter  gu- 
bernetur,    quoraodo    se  habeat  in  ornamentis,    qualiter   ibi 
ecclesiastica  sacramenta  ministrantur  et  divina  officia  per- 
aguntur,    quale   servitium    ibi  impenditur,    qualis    sit   vita 
ministrorum  et  populi,  ut  ex  officio  inquisitionis  suae  per 
eum,  si  qua  in  praemissis  corrigenda    fueriut,    coriigantur 
et  emendentur;  et  praecipiat  fieri    libros   et   alia   ecclesia- 
stica ornamenta.     Tertio  ad  adulteria,  fornicationes,  sacri- 
legia,  divinationes  et  similia  publica  in  publicum  punienda, 
ad    quod    interdum    non    sufficiunt    ecclesiarum    rectores; 
ostendens  diligenter  populo,  quam  damnabilia  et  detestanda 
sunt  erimina  ipsa.     Quarto  propter  casus,  qui  de  jure  vel 


*  Quae  hie  afferuntur,  desumpta  sunt  ex  veteri  textu  Pontificalis, 
qui  in  pluribus  ab  hodierno,  a  Beuedicto  XIV.  recognito,  discrepat. 

27* 


Digitized  by  VjOOQIC 


420  Dispntationes  morales. 

consuetudine  adepiscopum  dumtaxat  pertinerenoscuntur,  qui 
in  constitutionibus  synodalibus  continentur,  de  quibus  nul- 
lus  alius  se  intromittere  potest;  protestans  plebi,  quod  si 
quis  in  aliquo  ipsorum  casuum  vel  in  quocunque  alio  con- 
silio  ejus  indiguerit,  paratus  sit  benigne  audire  et  consilium 
et  absolutionem  impendere  ac  poenitentiam  misericorditer 
injungere  salutarem.  Quinto  ad  exhibendum  sacramentum 
confirmation  is,  quod  nuUus  alius  nisi  solus  episcopus  ex 
divina  et  apostolica  auctoritate  dare  potest.^  Sexto  indu- 
cat  diligenter  populum  ad  poenitentiam  et  instruat  in  ec- 
clesiastic is  sacramentis  et  articulis  .fidei,  et  qualiter  debent 
declinare  a  malo  et  facere  bonum,  fugere  vitia  et  sectari 
virtutes,  et  alteri  non  facere,  quod  sibi  fieri  nolunt.  .  . 

His  peractis,  depositis  stola  et  pluviali  nigris  seu 
violaceis  et  sumptis  albis,  poterit  pontifex  confirmare  pueros 
praemissa  monitione  et  aliis,  prout  in  pontificali  in  prin- 
cipio  de  chrismandis  in  fronte  dictum  est;  vel  si  placet^ 
poterit  pontifex  illud  pro  alia  hora  vel  die  reservare  et 
successive  alia  faciet,  quae  supra  proposuit  se  facturum. 
Expedita  itaque  confirmatione  et  benedictis  ornamentis^ 
si  quae  benedicenda  sunt,  depositisque  indumentis  ecele- 
siasticis,  confessiones  ac  deinde  querelas,  si  quae  sunt,, 
audiet;  tum  de  conversatione  cleri  et  populi,  et  qualiter 
spiritualia  et  temporalia  in  ipsa  ecclesia  ministrantur,  et 
de  libris  et  ornamentis  diligenter  de  piano  inquirit." 

Quam  ob  rem  visitatio  generalis  versabitur  primo  circa 
clericos  omnes  tam  simplices  quam  parochos  et  circa  cu- 
ram  illorum,  ubi  de  confessario  et  concionatore  aliqua  sub- 
jiciemus.  Secundo  versabitur  circa  ecclesias  et  res  omnes 
ecclesiasticas.  Tertio  circa  monasteria  tam  monialium  quam 
monachorum,  quae  episeopo  erunt  subjecta ;  reliqua,  in  quae 
ei  jus  non  erit,  curabit  visitari  a  suis  praelatis  et  refor- 
mari,  si  reformatione  egebunt;  quod  si  alia  ratio ne  id  non 
fiat,  per  summum  pontificem  curet  diligenter  faciendum. 
Quarto  versabitur  circa  hospitalia.     Quinto    circa  scholas^ 


*  Pontificale  Benedicti  XIV.  loco  quod  nulluft  etc.  habet:  cujus 
aoluH  ejmcopuH  ordinarmH  minister  est. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribus  episcopalibus.  421 

paedagogia  et  praeceptores,  qui  illis  praesunt.  Sexto  circa 
oratoria  et  congregationes,  qui  ex  pietate  ac  devotione  so- 
lent  institui,  turn  etiam  circa  ministros  publicos;  quales 
sunt  judices,  notarii  et  id  genus  alii.  Ultimo  aliqua  an- 
notabuntur  circa  populum,  quibus  mores  civitatis  ad  pie- 
tatem  componi  possint  in  Christo.  Haec  quae  liactenus 
recensuimus,  ad  jurisdictionem  ecclesiasticam  et  curam 
episcopalem  unice  atque  immediate  attinent,  sive  crimina 
spectes  sive  eprsonas. 


Circa  simplicem  clericum  haec  possunt  interrogari. 

Prime,  cujas  sit.  Secundo,  quibus  studiis  operam  de- 
derit,  sub  quibus  praecep  tori  bus  et  quantum  in  illis  pro- 
fecerit.  Tertio,  quando  primum  sit  factus  sacerdos.  Quarto, 
a  quo  ordinatus.  Quinto,  ostendat  titulos  suae  promotio- 
nis.  Sexto,  cujus  licentia.  Septimo,  ad  quern  titulum. 
Octavo,  an  absque  impedimento. 

Potissima  impedimenta  sunt  haec:  1.  Si  per  simoniam 
propriam  vel  alieHam  susceperit  ordines;  2.  si  nothus;  3. 
si  irregularis;  4.  si  extra  tempera;  6.  si  illegitima  aetate; 
6.  si  publico  poenitens ;  7.  si  eodem  die  duos  sacros  ordi- 
nes susceperit;  8.  si  excommunicatus ;  9.  si  defectum  ha- 
bens  notabilem;  10.  si  morbum  caducum  et  alia  id  genus 
impedimenta,  de  quibus  dictum  est  in  officio  examinatoris;* 
11.  si  furtive,  de  quo  dictum  est  c.  Innotuit  De  eo  qui 
furtive  ordinem  suscepit;^  12.  si  per  saltum,  de  quo 
est  argumentum  totius  tituli  De  elerico  non  ordinate,  mi- 
nistrante;^  13.  si  in  ordinatione  sunt  omissa  aliqua,  quae 
sunt  de  substantia  vel  de  praecepto.  Vide  Sylvestrum 
verbo :  „Irregularitas"  ;*  14.  si  in  peccato  mortali  ac- 
cepit  ordines  aut  ministraverit  aliquod  sacramentum, 
sive  tetigerit   res    sacras,   aut  simile  aliquid    ministraverit 


^  Yidetnr  indicari  instnictio.  quam  infra  pag.  435  dabimus  eo  loco, 
quo  in  ms.  nostro  invenitur. 

•  C.  3.  (V,  30).  »  V,  28. 

*  Videlicet  Sylvestri  Prieriae  Summam  supra  pag.  384  citatam. 


Digitized  by  VjOOQIC 


422  Disputationes  morales 

tanquara  minister  ecclesiae,  de  quo  lege  divum  Thomam 
in  4.  dist.  tertia  et  24.  et  3.  parte  q.  64.  art.  6.  et  Syl- 
vestrum  v.  ordo  4.  q.  1.;  15.  si  acceperit  ordines  ignarus 
et  simoniace,  de  quo  lege  c.  Illiteratos  dist.  36.'  et  In- 
noeentium  in  cap.  Tanta  Do  excessibus  praelatorum*  et 
Extravag.  2.  De  simonia.^     Haec  de  impedimentis. 

Debet  hie  prudens  visitator  notare,  multa  hie  dici^ 
quae  non  sunt  punienda,  nisi  publico  pateant;  ut  1.  an 
fiit  sanae  doctrinae;  2.  nura  sciat  se*  aliquod  peccatum  mor- 
talc  commisisse,  de  quo  sit  iufamia  vel  scandalum ;  3.  num 
sit  in  statu  peccati,  ut  si  sit  apostata  vel  concubinarius 
vel  aleator  vel  usurarius ;  4  si  sit  blasphemus,  si  frequenter 
juret  et  facile:  5.  si  rixosus;  6.  cum  quibus  hominibus  so- 
leat  habere  consuetudinem ;  7.  num  familiaritatem  habeat 
cum  mulieribus  et  cum  illis  simul  cohabitet,  etiamsi  nihil 
sinistri  de  eo  audiatur,  praeterquam  cum  matre  et  amita. 
Dc  quo  lege  argumentum  c.  3.  Ecclesiastici  („Qui  amat 
periculum  in  illo  peribit"^)  et  e  Si  quis  autem  De  poe- 
nitentia  dist.  7  ^  et  titulum  De  cohabitatione  clerieorum 
et  mulierum;^  8  si  frequentet  monasteria  monialium  sine 
rationabili  causa,  de  quo  vide  e.  Monasteria  De  vita  et 
honestate  clerieorum;*  9.  si  incedat  honesto  habitu  et  ton- 
sura,  de  quo  lege  c.  Si  quis  De  vita  et  honestate;^  10. 
si  vino  aut  gulae  indulgeat  vel  cauponetur  vel  sit  lanio, 
de  quo  lege  Clement.  1.  de  vita  et  honestate;*^  11.  num 
turpe  lucrum  sectetur  aut  mercaturam  exerceat  et  alia 
saecularia  negotia  gerat,  de  quo  lege  tit.  Ne  clerici  vel 
monachi;"  12.  si  non  benedicat  mensam;  13.  si  solet  nocte 
armatus  vel  etiam  inermis  obambulare,  de  quo  vide  c. 
Clerici  De  vita   et   honestate;**    14.    si   exerceat   ofFicium 


'  C.  1. 

*  C.  18.  (V,  31). 

»  V,  1. 

^  In  ma.  num  sit 

'^  Eocli.  3,  27. 

•  C.  4. 

'  III  2. 

*  C.  8.  (III.  1). 

•  C.  4.  ibid. 

'^  III,  1. 

Ill,  20   Ms.:  Cap,  Ne  clerici  vel  i/umoc^ 
C.  2.  (Ill,  1). 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribus  e^i.«»copalibiis.  423 

medici,  de  quo  vide  e.  iSententiain  Ne  clerici/  quam- 
vis  in  usum  pauperum  possit,  ubi  non  sequitur  deformatio 
alicujus  merabri,  ut  viilt  Sylvester  verbo   „medicu8"  q.  2; 

15.  si  incedat  personatus  aut  alios  indecentes   actus  agat; 

16.  si  prohibitis  ludis  sit  deditus  aut  interi'uerit  duello. 
Lege  c.  Clerici  De  vita  et  honestate^  et  c.  Senten- 
tiam  Ne  clerici;  17.  si  abstinuit  a  celebratione  missae 
sine  aliqua  rationabili  causa  (quamvis  nullam  habeat  ob- 
ligationem)  saltern  ter  aut  quater  in  anno,  festis  principa- 
libus,  de  quo  vide  s.  Thomara;*  18.  si  clericus  moriatur  reti- 
nendo  domi  concubinam,  non  debet  sepeliri  in  loco  sacro,  ut 
notant  Panormitanus  et  doctores  theologi  in  4.  dist.  9.;  19.  si 
clericus  concubinarius  aut  fornicator  celebraverit,  non  prius 
facta  poenitentia,  peccat  mortal  iter  et  est  suspensus,  de  quo 
lege  dist.  3-.,  et  si  celebret,  est  irregularis,  de  quo  vide  c. 
Si  qui  sunt  dist.  81."*  Idem  dicendum  est  de  subdiacono 
et  diacono,  de  quo  vide  c.  Si  quis,  eadem  dist.  81.  et 
c.  Praeter;^  20.  si  tempore  interdicti  audierit  divina 
officia,  peccat  mortaliter,  et  si  eo  tempore  celebraverit, 
est  irregularis,  ut  habetur  in  c.  Quum  De  sent,  excom- 
municationis  lib.  sexto ;^  21.  si  celebraverit  extra  locum 
sacrum  sine  necessitate  aut  facultate  sui  ordinarii.  Lege 
de  consecr  dist.  1.  c.  Missarum;'  22.  si  celebraverit 
sine  altari  portatili  non  consecrate  aut  enormiter  fracto, 
aut  in  illo  quamvis  consecrate  non  tamen  capaci  calicis 
et  hostiae,  peccat  mortaliter,  de  quo  vide  c.  1.  De  con- 
secratione  ecclesiae;*  23.  si  celebraverit  priusquam  recita- 
verit  horas  matutinas  extra  casum  necessitatis,  de  quo  vide 
Sylvestrum  verbo  „missa"  q.  6.;  24.  si  celebraverit  sine 
vestibus  benedictis,  data  opera  aut  ex  ignorantia  crassa; 
25.  si  celebraverit  sine  aqua  et  lumine,  de  quo  vide  c. 
finale  De  celebratione  missarura;®  26.  si  celebraverit  ante 
diluculum;  27.  si  plura  sacra  fecerit  in  uno  die.    De  quo 


'  c.  9  (nr,  60\  «  c.  15.  (ui,  i). 

»  ut  p.  q.  82.  art.  10.  *  C.  16. 

»  Dist.  22.  c.  6.  •  C.  I.  (V,  11.) 

'  C.  12,  •  III,  40. 
^  III.  41. 


Digitized  by  VjOOQIC 


424  Disputationes  morales. 

est  c.  Sufficit  De  consecratione  dist.  1.^  et  c.  Consu- 
luisti  De  celebratione  missarum,*  (nisi  ia  septem  casibus, 
ut  bene  notat  Petrus  de  Palude  et  divus  Antoninus); 
28.  si  celebraverit  in  ecclesia  interdicta  aut  poUuta  san- 
guine vel  semine,  est  irregularis. 

Non  abs  re  videbitur  hoc  loco  annotare  casus,  quibus 
ecclesia  dicitur  polluta  vel  interdicta.  Primus  est,  quum 
intra  ecclesiam  sanguis  cum  injuria  diffunditur,  sive  ec- 
clesia fuerit  consecrata  sive  non;  ubi  notamus,  ecclesiam 
consecratam  debere  iterum  benedici  solum  ab  episcopo 
cum  aqua  benedicta;  si  autem  non  sit  consecrata,  quivis 
clericus  potest  eam  iterum  benedicere.  Secundus  est,  quum 
effunditur  voluntarie  semen  hominis,  dummodo  publice 
illud  sciatur.  Tertius  est,  quum  sepelitur  aliquis  excommu- 
nicatus.  Quartus  est,  quum  sepelitur  infidelis,  quo  casu 
raduntur  parietes  ecclesiae,  de  quo  lege  Panormitanum 
in  Decreti  c.  Consuluisti.  Quintus  est,  quum  ecclesia 
consecratur  aut  benedicitur  per  episcopum  publice  excom- 
municatum.  Sextus  est,  quum  parietes  ecclesiae  reficiun- 
tur,  de  quo  lege  gloss,  in  c.  Ligneis  De  consecratione 
ecclesiae.  Ubi  notamus,  quod,  quoties  ecclesia  est  polluta, 
coemeterium  illi  conjunctum  judicatur  pollutum,  de  quo 
lege  Navarrum  in  sua  Summa. 

Inquiratur,  an  sciat  defectus,  qui  committi  solent  in 
administratione  sacramentorum ,  praesertim  in  faciendo 
sacrum,  de  quibus  sunt  aliquae  rubricae  in  missali.  Nullus 
missam  celebret  ex  externis  sacerdotibus,  nisi  constet,  ilium 
esse  sacerdotem  et  probatae  vitae,  quod  aliquo  modo  osten- 
detur  per  literas  dimissorias  suorum  ordinariorum.  Haec 
facultas  deberet  dari  in  scriptis. 

Circa  parocham  aut  aliam  clerloam  habentem  beneflciam  aat  beneflcia.* 

1.   Praeter  interrogationes    superius   factas  potest   pa- 

rochus  in  particulari  interrogari  aliis  interrogationibus  magis 

*  C.  53.  «  C.  3.  (HI,  41). 

•  AUegationes,  praesertim  ex  jure  canonico,  quae  in  ms.  addacun- 
tur,  abhinc  plemmque  tam  cormptae  ac  matilatae  sunt,  ut  praestet 
eas  omnino  omittere  qaam  dabias,  ex  conjectora  selectas,  earum  loco 
substituere. 


Digitized  by  VjOOQIC 


y.  De  muneribas  episcopalibas.  425 

illi  convenientibus.  2.  Parochi  visitatio  commode  fiet,  si 
primo  de  illo  inquiratur ,  citatis  testibus  et  illis  juratis 
primae  auctoritatis  viris  illius  parochiae,  ut  si  quam  virtu- 
tem  aut  si  quod  vitium  de  parocho  sciant,  id  denuntient 
suo  superiori.  3.  An  sciant  aliquid  dedisse  in  electione 
ad  suum  officium;  4.  an  habeat  beneficium  ecclesia- 
sticum;  5.  a  quo  officium  hoc  acceperit  et  quo  pacto, 
quave  conditione  vel  stipendio;  6.  an  aliquam  habeat 
ecclesiam  parochialem ;  7.  an  sciat,  quod  sit  officium  pa- 
rochi. Id  autem  versatur  in  hoc,  ut  habeat  immediatam 
curam  animarum  unius  ecclesiae  sub  suo  episcopo  ac 
archipresbytero  (si  sit  illi  subjectus)  et  ministrandi  sacra- 
menta  ac  plebem  instituendi  in  iis,  quae  necessario  qui- 
vis  scire  tenetur,  in  officiis  ecclesiasticis  celebrandis  et  in 
rebus  ecclesiae  conservandis ;  8.  interrogetur,  quot  bene- 
ficia  habeat,  et  an  sint  incompatibilia ;  9.  an  habeat  plura 
beneficia  sine  dispensatione  summi  pontificis;  10.  et  an 
sit  bene  dispensatus. 

Esset  videndum  11.  an  habeat  verum  titulum ;  12.  an 
habeat  expeditas  bullas;  13.  an  resideat  in  suo  beneficio 
et  an  habeat  justam  causam  non  residendi;  14.  si  cle- 
ricus  habens  curam  animarum  non  suscepit  ordinem  pres- 
byteratus  intra  annum,  vel  si  ante  25.  annum  obtinuerit 
parochialem  ecclesiam  sine  dispensatione;  15.  si  baptiza- 
vit  iterum,  quem  certo  scivit  esse  baptizatum,  est  irregu- 
laris; 16.  si  temporibus,  quibus  debebat,  non  admini- 
sti'averit  sacramentum  confessionis  et  eucharistiae,  etiam 
tempore  pestis;  17.  si  parochianus  petierit  facultatem  ex 
justa  causa  eligendi  alium  confessarium,  et  non  illi  conces- 
serit;  18.  si  interfuerit  alicujus  matrimoriio  clandestine; 
19.  si  benedixerit  sponsis  temporibus  prohibitis  ante  car- 
nalem  copulam;  20.  sive  benedixerit  sponsis,  inter  quos  erat 
impedimentum  affinitatis  aut  simile  aliud ;  21.  si  non  be- 
nedixerit sponsis,  quum  erat  opus,  adhibendo  diligentiam, 
ut  sacramentum  matrimonii  rite  celebraretur ;  22.  si  ad- 
ministraverit  sacramentum  eucharistiae  infirmo,  qui  patie- 
batur  vomitum;  23.  si  dederit  sepulturam  in  loco  sacro 
ei,  qui  in  publico   peccato  sit  mortuus;   24.  si  ejus  negli- 


Digitized  by  VjOOQIC 


426  Disputationes  morales. 

gentia  aliquis  parochianorum  sit  raortuus  sine  confessione 
et  communione;  25.  si  permiserit,  ut  in  sua  ecclesia  pu- 
blicentur  falsae  indulgentiae  hicri  causa;  26.  an  omnibus 
dominicis  et  festis  celebraverit,  ut  tenetur;  27.  num  offi- 
cia  ecclesiastica,  ad  quae  tenetur,  celebret,  sive  sint  quo- 
tidiana,  si  ad  liaec  teneatur,  sive  festis  tantum  diebus, 
sive  quae  sunt  solemnia,  ut  sunt  fontium  consecrationes, 
candelarum,  ramorum  et  cinerum;  28.  num  prompte  mi- 
nistret  sacramentum  baptismi,  eucharistiae,  poenitentiae, 
extremae  unctionis,  vocatus;  29.  num  rite  et  cum  aedifi- 
catioue  sacramenta  omnia  ministret ;  30.  num  infirmos  vi- 
sitet,  ut  sciat,  qua  dispositione  conscientiae  sint,  praeser- 
tim  si  periclitentur;  31.  num  moribundos  juverit;  32.  an 
doctrinam  christianam  doceat;  et  prius  interrogetur,  num 
ipse  earn  sciat,  hoc  est  articulos  fidei,  praecepta,  peccata, 
virtu tes,  ita  ut  pueros  ac  rudes  homines  possit  docere; 
33.  an  populo  denuntiet  jejunia  et  festa;  34.  an  habuerit 
lumen  perpetuum  ante  sanctissimum  sacramentum ;  35.  an 
aquam  benedictam;  36.  an  sepuUuras  ecclesiasticas  rite 
administraverit;  37.  num  aliquid  pro  celebratione  missae 
et  aliorum  sacramentorum  vel  omnino  pro  rerum  ecclesia- 
sticarura  administratione  exigat  vel  paciscatur  quocunque 
pacto,  quod  speciem  habere  possit  simoniae;  38.  an  paces 
inter  homines  suae  parochiae  conciliaverit ;  39.  an  negle- 
xerit  inquirere,  si  sit  aliquis  in  sua  parochia,  qui  sit  ma- 
lae  vitae  aut  suspectae  doctrinae,  ita  ut  non  videatur  ha- 
bere curam  animarum ;  40.  num  dederit  operam,  ut  semel 
in  anno  saltern  contiteantur  et  communicent  ii,  qui  sunt 
sub  eadem  parochia  ipsius,  et  annotaverit  et  detulerit  eos, 
qui  non  fecerunt;  41.  num  publica  vitia  reprehenderit  ac 
dederit  operam,  ut  emendentur  in  sua  parochia;  42.  num 
pauperibus  verecundis  et  aliis,  quod  in  se  est,  procuraverit 
eleemosynas;  43.  num  bene  cognoscat  formas  et  materias 
omnium  sacramentorum;  44.  num  aperte  cognoscat  discri- 
men  inter  essentialia  et  ceremonialia  in  omnibus  sacra 
mentis. 

45.    Praeterea   separatim    est   examinandus,    quemad- 
modum  interroget  confitentes  et  quam  praeparationem  exi- 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  mnneribus  episcopal ibiis.  427 

gilt,  ut  rite  quis  coDfiteatur,  et  quails  requiratur  coutritio 
sive  attritio ;  46.  praeterea  an  advertat,  ut  fiat  integra  pec- 
catoruin  cont'essio,  uec  ignoret,  quibus  easibus  confessio 
debet  iterari;  47.  an  curaverit,  ut  non  eontirmati  ab  epi- 
scopo  eonrtrmentur.  De  soientia  confessarii  plura  require 
in  officio  examinatoris.^  48.  luterrogetur,  quam  formu- 
1am  habeat  absolutionis  ab  excommunicatione  et  a  pecca- 
tis  et  an  prius  absolvat  ab  excommunicatione  quam  a 
peccatis  et  quas  satisfactiones  soleat  injungere;  49.  an  so- 
leat  vota  commutare  et  quomodo  ill^  commutet;  50.  an 
sciat  differentiam  inter  peceatum  mortale  et  veniale;  51. 
an  sciat,  quam  districte  servandum  sit  sigillum  confessio- 
nis,  quam  frequenter  ipse  confiteatur,  et  cui ;  quae  prae- 
paratio  sit  illi  necessaria,  ut  missam  celebret  vel  ecclesia- 
stica  sacramcnta  ministret;  (requiritur  enira  ad  missae  ce- 
lebrationem  et  ad  susccptionem  sacrae  communionis  sa- 
cramentalis  confessio,  si  conscius  quis  sit  peccati  mortalis 
et  non  desit  copia  confessoris;  in  administratione  ac  etiam 
susceptione  aliorum  sacramentorum  necessaria  est  contritio); 
52.  quod  officium  ecclesiasticura  privatim  recitet,  et  quo- 
modo in  eo  recitando  sit  instructus  et  qua  animi  devo- 
tione  illud  dicat;  53.  an  sciat  cantare  et  ofticia  ecclesia- 
stica  publice  celebrare. 

54.  an  habeat  libros  et  quos  habeat,  est  inspiciendum. 
Profani  ac  inutiles  libri  essent  comburendi,  si  apud  ilium 
invenirentur,  et  efficiendum/  ut  praecipuos  libros  ad  pa- 
rochum  pertinentes  apud  se  habeat,  Manipulum  curatorum 
aut  Summam  divi  Antonini  aut  Summam  angelicam  sa- 
cerdotalem,  Fumum  et  alios  id  genus.  Debet  quoque  ha- 
bere apud  se  libros  spirituales,  in  quibus  esset  occupatus, 
quum  vacat ;  55.  interrogandus  est,  quomodo  sit  occupatus, 
hoc  est,  quemadmodum  tempus  quotidianum  transigat,  si 
litem  forensem  prosequatur  vel  causam  agat  pro  se  vel 
pro  aliis.  Si  inveniatur  aliquis  clericus  alterius  dioecesis, 
oportet  videre  literas  dimissionis  sui  episcopi.  56.  Interroge- 


^  Infra  pag.  435  8. 

•  In  ms.  deest  efficiendum 


Digitized  by  VjOOQIC 


428  Disputationes  morales. 

tur,  an  habeat  canones  poenitentiales,  sine  quibus  ex  jure  non 
debet  censeri  sacerdos;  57.  si  sciat  festa  mobilia;  58.  si  sciat 
rite  omnes  eeremonias  ipsius  missae.  Curabit,  ut  omnes 
clerici  praesertim  curati  ter  aut  quater  in  hebdomada  au- 
diant  loctionem  de  casibus  conscientiae^  si  id  commode 
fieri  possit;  59.  num  sciat  casus  reservatos  episcopo  et 
pontifici. 


De  casibus  reservatis 

licet  compendio  dicere.  Nomine  igitur  casus  reservati 
nihil  pontifici  reservatur  nisi  excommunicatio  ecclesiastica. 
ItAque  casum  reservari  papae  et  excommunicationem  re- 
servari,  idem  est;  censurae  autem  papae  reservatae  recen- 
sentur  in  bulla  In  coena  Domini  et  in  jure  communi,  et  si 
quas  praeterea  summi  pontifices  sibi  reservant.  Episcopo 
aliud  est  reservari  excommunicationes,  aliud  casus. 

Excommunicationes  reservatae  episcopo  sunt  quinque. 
1*  est,  in  quam  incurritur  per  levem  clerici  percussionera ; 
2*  quam  fert  episcopus  et  sibi  reservat;  3*  quae  est  re- 
servata  papae,  a  qua  in  articulo  mortis  non  potest  absol- 
vere  inferior  episcopo,  si  tamen  episcopi  sit  copia;  4*  in 
quam  incurritur  propter  communicationem  in  crimine; 
5^  ea,  qua  est  quidem  absolutus  in  articulo  mortis  ab  in- 
feriori,  debet  tamen  se  praesentare  episcopo,  si  convalescat. 

Casus  vero  episcopo  reservati  sunt  tres  ex  communi 
sententia  doctorum.  1"*  est  peccatum,  propter  quod  in- 
curritur irregularitas ;  2""  incendium  domorum  segetumve; 
3"'  peccatum,  propter  quod  imponitur  publica  poenitentia. 
Casus  vero  reservati  episcopo  ex  generali  fere  consuetu- 
dine  sunt  tres.  !"■  homicidium  voluntarium  vel  membri 
mutilatio;  2°'falsarii  crimen  vel  ejus,  qui  falso  testifica- 
tur;  3""  libertatis  vel  immunitatis  ecclesiae  violatio.  Alios 
casus  solent  episcopi  sibi  reservare  vel  ex  consuetudine 
vel  ex  speciali  constitutione.  De  his  oportet  ab  ipsis  epi- 
scopis  intelligere. 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribus  episcopalibos.  429 

De  irregularitate. 
Ut  autem  de  irregularitate  breviter  quasi  in  genere 
quaedam  dicantur  hoc  loco,  incurritur  irregularitas  e  cri- 
mine  quadrupliciter:  1.  e  simonia  in  ordine;  2.  e  furto 
in  ordine,  ubi  quis  se  furtive  ingerit;  3.  e  ministerio  in 
ordine  non  suscepto;  4.  non  servando  poenas  ecclesiasti- 
cas.  Non  e  crimine,  tripliciter:  1.  si  servus;  2.  si  nothus; 
3.  si  turpiter  mutilatus  vel  infirmus.  E  duobus,  quae  cum 
crimine  et  sine  crimine  esse  possunt:  homicidium,  sub  quo 
mutilatio  enormis  et  bigamia. 

De  concionatoribus. 

1.  Concionatores  non  concionentur,  nisi  sint  prius  exa- 
minati,  neque  sine  licentia,  nisi  talem  habeant  virtute 
suorum  privilegiorum.  2.  Concionatores  debent  esse  ca- 
tholici  et  pii  viri,  quorum  vita  magis  moveat,  quam  elo- 
quentia  et  doctrina.  3.  Ne  falsa  praedicent  nee  res  inu- 
tiles,  sed  juxta  praeceptum  evangelicum:  ,,Praedicate  evan- 
gelium."^  Et  si  multum  in  his  excederent  corrigantur.  4. 
Ke  in  concionibus  admisceant  res  fabulosas  et  jocosas.  5. 
Non  multum  reprehendant  viros  ecclesiasticos  coram  laicis, 
qui  plus  justo  hac  re  delectantur.  6.  Falsas  prophetias  et 
incerta  miracula  ne  proponant  populo,  ut  constat  ex  pro- 
hibitione   Leonis  X.    in    concilio   Lateranensi  V.    sess.  11. 

Circa  ecclesiam. 

1.  Debet  invisere  templa,  si  minentur  ruinam  aut  in- 
digeant  aliqua  reparatione ;  tam  in  capellis  quam  in  alta- 
ribus,  scamnis  et  januis  curet  diligenter,  ut  omnia  refi- 
ciantur.  2.  Si  ecclesia  habeat  decens  coemeterium,  prae- 
terea  an  sit  distinctum  ac  separatum  ab  omnibus  rebus 
profanis,  ne  inde  nascatur  aliqua  immunitas  ecclesiastica. 
3.  Invisendum  quoque  est  campanile.  4.  Interrogetur  pa- 
rochus,  an  sciat  fundationem  ecclesiae  et  obligationem,  si 
quam  habet  tota  ecclesia  vel  capella  aliqua  illius  ecclesiae 


'  Marc.  16,  15. 


Digitized  by  VjOOQIC 


430  Disputationes  morales. 

praeter  earn,    quae  est  omnium    parochiarum ;    5.   quis   sit 
patronus  ecclesiae;  6.  an  ecclesia  sit  consecrata  vel  bene- 
dicta;  7.  an  consecrata  altaria^  vestes  ct  vasa.     Haec  om- 
nia interrogentur,  ut  inde  sciatur,  quid  desideretur  in  his, 
et  provideatur.     8.  Invisendum  est  sacrosanctum  euchari- 
stiae  sacramentum,  num  decenter  ac  devote  sit  collocatum. 
Locus  accomraodatus  esset  in  majori  allari  intra  tiibernacu- 
lura,  ut  introeuntes  ecclesiam  ob  oeulos  habeant  sanctissi- 
mum  sacramentum.     9.  Sacramentum  debet  esse  super  al- 
tare  consecratum  cum  suis  corporalibus;    per  altare  intel- 
ligimus  aram ;    10    debet  rcnovari  decimo  quoque  die  aut 
ad  summum  tertia  quaque  hebdomad.-i,  ne  species  corrum- 
pantur;    et  si  in  aliquo   sit    erratum,    corrigatur.     11.    Vi- 
deat  vasa,    in  quibus  est  repositum    triplex    oleum,    oleum 
catechumenorum,    chrisma    et    oleum    intirmorum,    ut  sint 
bene  cooperta,  et  tempore,  quo  oleum  reuovatur,    ut  vasa 
purificentur  cum  aqua  calida  super  pilam,  ubi  baptizantur 
infantes.     12.  Inquiratur,  an  sacra  olea  sint  quotannis  ro- 
novata,  praesertim  chrisma,  quod  est  omnino  singulis  annis 
innovandum,  nee  vetere  utendum.  13  Praeterea  fons  baptis- 
matis  est  visitandus;  deinde  sunt  altaria  visitanda,  calices, 
corporalia,    vestes   omnes   ecclesiasticae,    ornamenta   eccle- 
siae,   crucis  reliquiae,   libri,    thuribula    et   quaecunque    in 
sacristia  servari  solent.     Haec  omnia  ex  indice  inventarii 
exhiberi  debent  et  visitari.      14.  Praeterea  interrogetur,  an 
habeat   librum,    in  quo  notatur  annus,    dies  et  mensis  eo- 
rum  omnium,  qui  baptizantur,  et  scparatim  uomina  eorura, 
qui  sunt  confirmati;  15.  num  etiam  habeat  alium  libellum, 
in  quo  continentur   statuta  aliarum  visitationum.     IG.  Vi- 
deat,  num  reliquiae  sint  in  decenti  loco,  nullam  admittendo 
levitatem.   17.  Visitet  vestimenta  et  si  aliquid  desit,  curet,  ut 
de  novo  fiat;  si  sit  aliquid  contritum,  quod  nulli    rei  ser- 
viat,  comburat  et  cineres  sepeliantur  in  ecclesia.     18.  Po- 
stremo  interrogandus  est  de  redditibus  ecclesiae,  quot  ha- 
beat et  a  quo  exigantur;    19.  quae  sint    praeterea   emolu- 
menta,  quae  ex  ministerio  plebani  colligi  solent;  turn  red- 
ditus,    bona    et    emolumenta  ecclesiae,    an    aliquis    aliqua 
avertat,  occupct,  aut  male  alienet.    20.  Inquiratur  denique 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribus  episcopalibus.  431 

si  quid  habeat  fabrica  rcdditus  vcl  eleemosynae,  et  quomodo 
fideliter  erogentur.  21.  Invisenda  sunt  etiara  praedia,  do- 
mus;  villae  et  alia  bona  omnium  ecclesiarum,  ne  quod 
damni  illis  inferatur  a  suis  emphyteutis  aut  aliis^  qui 
curam  habent  talium  bonorum.  22.  Inquiratur,  an  habeat 
inventarium  omnium  rerum  suae  eeclesiae. 


Circa  monasteria  monialium. 

1.  Per  duos  idoneos  viros,  alterum  religiosum,  alterum 
saecularem  sacerdotem,  ulrumque  pium  et  doctum,  visiten- 
tur  ae  reformentur,  juxta  rationem  suae  regulae  atque  or- 
dinis  institutum.  2.  Ut  ea,  quae  fuerint  statuta,  diligenter 
observentur  et  hoc  modo  proficiatur  in  veritate  ae  per- 
fectione  religionis.  3.  Praeticiantur  providae  ac  eximiae 
superiores  suae  religionis  legitima  electione.  4  Adhibe- 
antur  praeterea  idoneae  ministrae  et  prudentes  ae  pii  con- 
fessarii;  quibus  adjungantur  concionatores  docti.  5.  Mi- 
nistri  externi  sint  boni  ac  probati  viri.  6.  Colloquia  mo- 
nacharum  ad  rotam  prohibeantur,  praeterquam  cum  pa- 
rentibus,  fratribus  ac  ministris  monasterii;  et  cum  his  pro- 
hibeantur supcrflua  et  otiosa.  7.  Ne  saeculares  puellae 
vel  mulieres  cum  inonialibus  habitent,  nisi  separata  habi- 
tatione,  ubi  cum  illis  probatissimae  monachae  colloqui 
poterunt. 

Haec  reformatio  deberet  conservari  per  annuos  visi- 
tatores.  Quod  autem  episcopus  teneatur  visitare  hujus- 
modi  monasteria,  constat  ex  jure. 

Hoc  ipsum  monemus  in  visitatione  religiosorum,  qui 
sunt  sub  episcopi  jurisdictione. 


Circa  hospitalia. 

1.  Hospitalia  visitentur,  et  si  quid  est  dignum  refor- 
matione,  id  ordinetur.  2.  Gubernentur  vero  per  praepo- 
sitos,  quoad  ejus  fieri  poterit,  qui  non  pendent  a  tempo- 
rali  stipendio.  3.  Ministri  item,  si  fieri  possit,  amore  Dei 
serviant,  aut  sint  saltern  juvenes   honesti    et  pii.     4.  Con- 


Digitized  by  VjOOQIC 


432  Disputationes  morales. 

fessarius  item  sit  vir  pius  ac  probatae  vitae,  qui  non  tan- 
tum  audiat  infirmorum  confessiones  ac  illis  ministret  sacra- 
menta  et  juvet  moribundos  sepeliatque  mortuos,  sed  et 
spiritualibus  exhortationibus  et  documentis  in  doctrina 
Christiana   eos  curet  jnvare  in  Domino. 


Circa  scholas,  congregationes  et  populum. 

1.  Qui  docent  juventutem,  sint  non  solum  probatae 
doctrinae,  sed  vitae  etiam  incorruptae,  et  illud  occulte  est 
in  iis  advertendum^  ne  quid  hauserint  doctrinae,  quae  su- 
specta  sit  de  haeresi  ullo  pacto;  2.  doceant  suos  disci- 
pulos  doctrinam  christianam  ac  bonos  mores,  aut  sint  alii 
loco  eorum,  qui  observent  ea  omnia,  quae  constituuntur 
in  concilio  Lateranensi  sub  Leone  X. 

Circa  oratoria  et  alias  congregationes,  quae  saecu- 
larium  devotione  sunt  instituta.  Episcopus  visitabit  ora- 
toria ac  reliquas  ecclesias.  Haec  visitatio  facienda  est 
juxta  aliquas  regulas  superius  traditas,  2.  Congregationes 
saecularium  invisendae  sunt  propter  ea,  quae  dicunt  doc- 
tores  de  haereticis,  qui  sub  colore  pietatis  convertuntur 
in  conventicula  multorum  malorum ;  quae  omnia  essent 
diligenter  inquirenda  et  tollenda,  si  talia  inveniantur. 

Circa  ministros.  Ministri  sint  viri  docti,  pii  et  non 
lucri  amatores,  sed  zelo  justitiae  moveantur. 

Circa  populum  1.  inquiret  diligenter  publica  pec- 
cata;  nimirum  ne  sint  concubinarii  nee  blasphemi,  nullus 
usurarius,  nullus  adulter  publicus,  nullus  sodomita;  2.  ne 
aleae  sint. 

Circa  meretrices. 

1.  Meretrices  malae  ne  passim  inter  matronas  bonas 
habitent,  sed  in  unum  locum  sive  plura  concludantur; 
2.  ne  puellas  habeant  pro  famuli's,  quas  postea  baud  du- 
bie  prostituent.  3.  Nulla  mulier  habens  proprium  virum 
meretricari  permittatur.  4.  Mulieres,  qui  a  viris  suis  dis- 
cesserunt  et  adulteris   adhaerent,   si  tuto  viris  possunt  re- 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribus  episcopalibus.  433 

coDciliari,  id  fiat;  sin  minus,  in  monasterium  concludantiir, 
damnatis  adulteris,  ut  illas  in  monasterio  alant.  5.  Ne 
fiint  lenones  vel  lenae.  6.  Ut  meretrices  solae  inambulent 
per  urbem  et  non  absque  suo  habitu.  7.  NuUi  meretrici 
<3oncedatur  rheda,  nulli  equus  vel  mula;  ad  stationes  ire 
ne  permittantur ;  8.  cogantur,  ut  vel  singulis  mensibus 
audiant  in  uno  templo  ad  id  statute  concionem  ad  earum 
conversionem  accomodatam,  vel  saltern  tertio  quoque  mense; 
9.  praeterea  cogantur  audire  missam  diebus  dominicis  et 
fastis.  10.  Praecipiatur,  ut  confiteantur  serael  aut  saepius 
in  anno,  si  forte  Dominus  moveat  illarum  animas  in  con- 
fessione,  ut  possint  absolvi;  alioquin  ne  absolvantur,  nisi 
sufficiens  habeant  propositum  vitandi  omnia  peccata  et  pu- 
blice  prius  mutent  suum  statum.  11.  Si  aliquae  conver- 
tuntur,  harum  cura  geratur.  Quae  sunt  e  congregatione 
conversarum,  sive  velint  religiose  sive  honeste  extra  reli- 
gionem  vivere,  in  aliquo  honesto  loco  coUocentur. 


De  praeceptis  ecclesiacV 

12.  Habeatur  cura  eorum,  qui  in  carcere  detinentur, 
ut  missam  audiant  ac  reliqua  sacramenta  percipiant  et  doc- 
trinam  christianam  audiant,  tum  ut  illorum  causae  breviter 
expediantur  et  eorum  necessitatibus  subveniatur.  13.  In 
hospitiis  non  recipiantur,  qui  cauponandi  gratia  ad  ea  ac- 
cedunt.  In  illis  aleae  non  permittantur  nee  choreae;  ibi 
meretrices  nee  habitent  nee  recipiantur.  14.  Nullo  pacto 
cibos  prohibitos  parent  vel  vendant  nee  coenam  diebus 
jejuniorum  his,  quos  sciunt  ad  jejunia  servanda  esse  obli- 
gates. 15.  Lanii,  fartores,  pastillarii  cames  ne  vendant 
vel  cibos  ex  carne  confectos  his  diebus,  quibus  est  pro- 
hibitus  carnium  usus;  ova  item  ne  vendantur  in  Quadra- 
gesima et  aliis  jejuniis  nisi  infirmis.  16.  Licentiis  medi- 
corum  ne  credatur,  nisi  jusjurandum  adhibeatur  in  chiro- 
grapho;  vel  saltem  districte  iis  praecipiatur,   ut  bona  fide 


^  Hone  titolnm,  qui  deest  in  ms.,  perspicoitatis  gratia  addidimus, 
servata  serie  numeromm  in  ms.  a  12.  ulterius  procedentium. 

Laiuee,  Vota  Tridentina  etc.  28 


Digitized  by  VjOOQIC 


434  Disputationes  morales.    ' 

testimoDium  praebcant.  17.  Tabernae  ne  apertae  sint  vel 
ex  eis  quodcunque  vendatur  diebus  festis,  nisi  iter  agenti- 
bus,  aut  sine  maxima  necessitate.  18.  Onera  ne  permit- 
tantur  portari  diebus  festis.  19.  Deambulationes  in  tem- 
plis  interdicantur.  20.  Poenae  pecuniariae  ad  pia  opera 
applicentur.  21.  Permixtio  virorum  ac  mnlierum,  quoad 
ejus  fieri  possit,  in  templis  vitetur;  hacc  item  in  proces- 
sionibus  ecclesiasticis  interdicatur.  22.  Mendicare  non  per- 
mittantur,  qui  corpore  sunt  robusti  et  servire  vel  operari 
manibus  possunt  23.  Ficti  pauperes  castigentur  et  ex 
urbe  ejiciantur,  tum  etiam  otiosi  homines  et  vagabundi^ 
qui  honestam  rationem  reddere  non  possunt,  cur  tota  die 
inambulent  otiosi.  24.  Exulcerosi  vel  paralytici  et  similes 
mendici  in  hospitalibus  recipiantur,  quodquot  poterunt  in 
eis,  alii  qui  non  poterunt,  permittantur  mendicare,  sed 
diligenter  examinati.  25.  Pro  pauperibus  verecundis  in- 
stituatur  ratio,  quae  in  multis  civitatibus  primariis  obser- 
vari  solet,  ut  in  singulis  parochiis  deligantur  priraarii  viri, 
qui  curent  ex  parochialibus  coUigi  eleemosynas,  quae  semel 
in  hebdomade  pauperibus  ejus  parochiae  distribuantur,  vel 
omnino  hoc  tiet  in  singulis  regionibus  urbis. 


Circa  Hebraeos,  infideles,  zingaros  etc. 

1.  Hebraeorum  habeatur  ratio  accurata,  et  detur  opera^ 
ut  quemadmodum  synagogas  majores  facere  non  possunt, 
ita  eorum  error  et  obstinatio  ne  augeatur.  2.  Videntur 
nostrae  illis  doctrinae,  scholae,  conciones  ac  lectiones  in- 
terdicendae;  sed  cogendi  sunt,  ut  vel  in  singulis  mensi- 
bus  vel  tertio  quoque  mense  audiant  concionem  christia- 
nam  ecclesiasticam  ad  eorum  conversionem  appositam* 
3.  Libri  item  illis  prohibeantur  praeter  sacra  biblia.  4.  Ob- 
servetur,  num  majores  usuras  exigant,  quam  illis  conces- 
sum  est;  num  pileum  suum  croceum  abjiciant  viri,  mu- 
lieres  velum.  5.  Et  illud  imprimis  observetur,  ne  blasphe- 
ment  Christum  vel  sanctissimam  Trinitatem  vel  etiam 
sanctos  clanculum.  6.  Saracenorum  atque  aliorum  infide> 
Hum  ratio   habeatur,    et  detur  opera,   ut  convertantur ;   id 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  manerlbus  episcopalibus.  435 

fiet,  si  cogantur  aliquando  ad  audiendam  concionem  chri- 
stianam.  7.  Congregatio  ad  continendos  in  fide  et  officio 
christianae  vitae  neophytos  turn  ex  hebraeis  turn  ex  sa- 
racenis  instituatur;  quae  congregatio  curabit,  ut  ad  eccle- 
siam  conveniant  certam,  ubi  missam  et  divina  officia  au- 
diant;  sacramenta  percipiant  et  doctrinam  christianam  do- 
ceantur.  8.  Juventur  etiam,  qui  sunt  pauperes,  eleemosy- 
nis  a  congregatione  conquisitis  sive  propriis.  9.  His  con- 
suetude cum  Judaeis  interdicatur.  10.  Qui  dicuntur  zin- 
gari,  ratio  etiam  aliqua  habeatur,  ut  examiuentur  primum 
an  catholici  sint,  deinde  cogantur  christiane  vivere,  audire 
missam ,  confiteri  singulis  annis  et  eucharistiam  sumere 
et  alia  ecclesiastica  sacramenta.  11.  CirculatoreS;  praesti- 
giatores,  astrologi  et  deceptores,  qui  se  futura  praedicere 
profitentur,  in  dioecesim  ne  admittantur,  ac  in  illis  ii,  qui 
ex  sancti  Pauli  genealogia  originem  se  ducere  aflflrmant 
ej usque  divi  Pauli  gratiam  se  adversus  venena  conferre 
dicunt  eaque  vulgo  vendunt,  12.  venefici,  magi,  incanta- 
tores  ac  Judaei,  qui  se  familiares  spiritus  habere  simu- 
lant, ac  furta  et  perditas  res  illorum  ministerio  invenire, 
inquirantur  et  acriter,  ut  par  est,  puniantur.  13.  Baccha- 
nalia, larvae,  spectacula  ferarum  aliaque  hujusmodi  multa 
ne  permittantur.  14.  Turpes  repraesentationes  comoe- 
diarum  et  alia,  quae  alioquin  bonos  mores  corrumpunt, 
interdicantur. 

15.  Postremo  illud  advertatur,  quod  in  omnibus  locis 
et  rebus  est  primum:  Ut  efficacia  executionis  adhibeatur 
vivaciter  in  Christo,  haec  constant!  sollicitudine  vicarii  ac 
ministri  idpnei  riteque  subordinati  ac  saepius  incitati  ad 
suum  munus  diligenter  praestandum  exequantur. 


De  officio  examinatoris. 

Officium  examinatoris  dividitur  in  tres  partes.  In 
prima  agitur  de  titulo,  aetate  et  tempore  examinandorum  ; 
in  secunda  de  illorum  impedimentis;  in  tertia  de  scientia 
eorumdem. 

28* 


Digitized  by  VjOOQIC 


436  Disputationes  morales. 

De  titulo  ordinandorum. 

1.  Debet  interrogari  is,  qui  cupit  sacris  initiari,  ad 
quern  titulum  velit  ordines  suscipere;  quandoquidein  prae- 
cipiunt  sacri  canones,  neminem  esse  admittendum  ad 
sacros  ordines,  nisi  prius  constet,  eum  habere  sufficiens 
beneficium  aut  patrimonium  ad  debitam  sustentationem  mi- 
nistri;  nam  turpe  est  clericum  mendicare.  Ad  titulum 
patrimonii  nuUus  aut  pauci  admittuntur  hoc  tempore  Ro- 
mae  ex  speciali  prohibitione  pontificis  Pii  papae  IV.  2. 
Religiosi  ad  titulum  paupertatis  admittantur,  dummodo 
agant  in  religione  approbata,  post  emissam  professionem 
aut  post  tria  vota  emissa  in  religionibus,  in  quibus  post 
aliquot  annos  non  emittitur  professio,  ut  fit  in  societate 
Jesu.  3»  Ex  praxi  quotidiana  ipsius  curiae  Romanae  et 
extra  videmus,  eremitas  atque  alios  viros  probatae  vitae 
et  doctrinae  ad  sacros  ordines  admitti  sine  titulo,  vel  quia 
hoc  redundat  in  majorem  utilitatem  proximi  vel  propter 
alias  rationabiles  causas,  quas  ordinarius  loci  mature  con- 
siderabit,  quia  raro  solet  id  fieri.  4  Ordinarius  non  po- 
test admittere  de  jure  ad  sacros  ordines  nisi  suos  dioece- 
sanos,  religiosos  autem  ratione  suorum  privilegiorum,  reli- 
quos  vero  de  licentia  suorum  ordinariorum  vel  sedis  apo- 
stolicae.  5.  Si  vero  inveniantur  aliqui  in  propria  dioecesi, 
qui  habentur  tanquam  cives  illius  loci,  quia  fuerint  com- 
morati  in  eo  per  jnultum  temporis,  sic  etiam  admitti  pos- 
sunt;  et  hoc  constat  ex  usu  quotidiano. 

De  aetate  et  tempore  ordinandorum. 

1.  Ad  recipiendam  primam  tonsuram  et  consequentes 
tres  ordines  minores,  nimirum  ostiariatus,  lectoratus  et 
exorcistatus,  requiritur  completa  aetas  septem  annorum. 
2.  Nulli  conferenda  est  prima  tonsura,  nisi  illi,  de  quo 
certo  constat,  eo  animo  illam  petere,  ut  fiat  ecclesiasticus, 
et  non  propter  solum  privilegium.  3.  Ad  ordinem  acoly- 
tatus  opus  est,  ut  compleverit  annum  duodecimum.  4.  Ad 
ordinem  subdiaconatus  opus  est  attingere  decimum  octa- 
vum;  6.  ad  ordinem  diaconatus  vigesimum;  6.  ad  ordinem 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribus  episcopalibus.  437 

presbyteratus  vigesimum  quintum.  7.  Ut  aliquis  consecre- 
tur  in  episcopum  opus  est,  ut  compleverit  annum  trigesi- 
mum.  8,  Si  quis  autem  ante  legitimam  aetatem  receperit 
sacros  ordines,  v.  g.  si  puer  septem  annorum  reciperet 
ordinem  presbyteratus,  quamvis  reciperet  charactereni,  non 
tamen  illorum  ordinum  executionem  neque  privilegia,  quae 
tali  executioni  conveniunt;  quamvis  talis  frui  possit  pri- 
vilegiis,  quae  illi  competunt  ratione  characteris,  qualia 
sunt  privilegia  canonis.  Potest  etiam  frui  aliis  privilegiis 
in  foro  et  judicio  exteriori.  9.  Episcopus  potest  conferre 
quotidie  primam  tonsuram,  quattuor  ordines  minores  die- 
bus  dominicis  et  festis,  ex  concilio,  quamvis  consuetude 
extet  in  contrarium.  10.  Sacros  ordines  non  potest  con- 
ferre, nisi  statutis  temporibus;  et  nota,  illis  temporibus 
non  posse  conferri  nisi  unicum  ordinem,  et  ilium  die  sab- 
bati,  de  qua  re  lege  in  pontiticali ;  hoc  intelligitur  de  jure, 
nam  obtenta  dispensatione  licebit  quotidie  ad  ordines 
promovere. 


De  impedimentis  ordinandorum. 

1.  Interrogetur  an  sit  bigamus.  Bigamia  enim  impe- 
dimentum  est,  quod  contrahitur  ex  eo,  quod  quis  habuerit 
duas  uxores,  ob  quam  rem  non  videtur  significare  appo- 
site unionem  illam  insolubilem  Christi  et  ecclesiae,  quae 
est  unica  sponsa.  Triplex  est  genus  bigamiae,  vera,  in- 
terpretativa  et  similitudinaria.  Prima  est,  quum  aliquis 
cognovit  duas  uxores;  secunda,  quum  ducit  viduam  aut 
corruptam;  tertia  est,  quum  aliquis  habet  sacrum  ordi- 
nem aut  emisit  professionem  et  postea  duxit  uxorem. 
2.  Quaecunque  deformitas  alicujus  membri  principalis 
impedit  a  susceptione  ordinum,  etiamsi  membrum  sit 
occultum,  praesertim  si  culpa  nostra  fuerit  contracta.  Si 
tamen  deformitas  non  sit  contracta  culpa  nostra,  dummodo 
non  impediat,  quominus  possit  celebrare,  non  efficitur  ir- 
regularis; quod  V,  g.  valet  de  eo,  qui  ex  consilio  medi- 
corum  sibi  membrum  genitale  abscidit  aut  efficitur  eunu- 
chus  aut   natus  est  sine   illo   aut   claudicat   aliquantulum, 


Digitized  by  VjOOQIC 


438  Disputationes  morales. 

ita  tamen  iit  non  indigeat  sustentaculo ;  qualis  etiam  esset 
aliqua  macula  in  oculo,  quae  non  toUit  visum,  aut  si  esset 
gibbosus;  haec  impedimenta^  si  non  inducunt  notabilem 
deformitatem,  non  excludunt  a  sacris  ordinibus;  si  autem 
orbatus  esset  aliquo  oculorum,  esset  irregularis.  Idem  di- 
cimus  de  eo,  qui  habet  superfluum  aliquod  membrum.  Si 
corporis  vitium  hujusmodi  esset,  ut  induceret  scandalum, 
horrorem  aut  notabilem  deformitatem,  esset  aperte  irregu- 
laris, sive  ilia  esset  contracta  sua  culpa  sive  alterius.  Qualis 
vero  sit  talis  deformitas,  episcopus  determinabit;  3.  si  non 
sit  natus  ex  legitimo  matrimonio,  sive  hoc  sit  publicum 
sive  occultum.  Cum  religiosis  jus  commune  dispensat; 
4.  si  emiserit  professionem  in  aliqua  religione  approbata 
et  extra  eam  versatur.  5.  Si  susceperit  ordines  ante  tem- 
pus  a  jure  praescriptum,  ipso  jure  est  suspensus,  ut  supra 
dictum  est.  6.  Si  sit  leprosus,  impeditur  a  susceptione  et 
executione.  7.  Quaevis  infirmitas,  quae  induceret  nota- 
bile  scandalum ;  8.  si  laboraverit  morbo  caduco ;  9.  si  sit 
energumenus,  qualis  est  is,  qui  a  daemone  arripitur;  10.  si 
sit  insanus,  lunaticus,  aut  furiosus,  ut  acute  notat  divus 
Antoninus;  11.  si  sit  mancipium,  de  quo  lege  Navarrum; 
12.  si  sit  infamis.  13.  Is  qui  non  potest  bibere  vinum 
sine  commotione  stomachi.  14.  Filii  liaereticorum,  quo- 
rum parentes  mortui  sunt  pertinaces,  idque  usque  ad  se- 
cundam  generationem  et  in  linea  feminea  usque  ad  pri- 
mam.  Hoc  statutum  pontificum  non  videtur  servari  no- 
stris  temporibus  in  tanta  multitudine  haereticorum,  dum- 
modo  sint  vere  catholici  hi,  qui  cupiunt  promoveri;  tamen 
hoc  sine  aliqua  dispensatione  fieri  non  deberet.  15.  Idem 
sentiendum  est  de  neophytis,  sive  ex  hebraeo  sive  ex  gen- 
tili,  quamvis  consuetudo  sit  in  contrarium.  16.  Is  qui 
aliquem  deformat,  quamvis  licite  et  juste.  17.  Is  qui  est 
causa  propria  alicuius  deformationis  sive  mortis,  qualis  est 
judex,  accusator,  testis.  Notarius,  qui  pronuntiat  vel  qui 
scribit  sententiam,  advocatus,  procurator  et  alii  hujus  ge- 
neris omnes  sunt  irregulares.  Hoc  probat  multis  argu- 
mentis  Navarrus  in  sua  Summa,  ubi  agit  de  irregularitate. 
18.  Si  deforraatio   esset  in  uno  digito    non   necessario    ad 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  muneribns  episcopalibus.  439 

celebratioaem,  non  est  irregularis,  ut  probat  idem  Navar- 
rus.  Diximus  debere  esse  causam  proximam  [deformatio- 
nis  vel  mortis];  nam  si  sit  remota,  non  esset  irregularis. 
19.  Si  deformatio  aut  mors  non  sequeretur,  nulla  contra- 
il eretur  irregularitas.  20.  Si  quis  alium  deformaret,  se 
ipsum  inevitabiliter  defendendo,  non  esset  irregularis,  ut 
h^betur  ex  novo  jure  in  Clementinis,  quamvis  contrariuni 
prius  senserit  s.  Thomas;  vel  potius  ilia  Clementina  non 
continet  novum  jus,  sed  vetus  declarat;  quamvis  Cajetanus 
aliter  sentiat.  Irregularitas  mentalis  nulla  est,  ut  acute 
docet  Navarrus  in  sua  Surama  in  variis  locis.  Quare  in- 
dulgentiae  apostolicae  concedentes  facultates  alisolvendi  ab 
illis  sunt  sano  sensu  intelligendae.  Neque  is,  qui  aliquem 
armat,  aut  commodat  sive  emit  arma  in  re  justa,  si  ex 
hoc  nascatur  aliqua  deformitas,  est  irregularis  21.  Her- 
maphroditus,  qui  utrumque  sexum  habet,  non  est  capax 
ordinum  ex  sententia  divi  Antonini.  22.  Si  sit  excommu- 
nicatus  et  postea  susceperit  ordines,  esset  irregularis,  ut 
docet  Panormitanus  et  est  communis  sententia;  28.  si  fue- 
rit  publicus  peccator  et  ante  obtentam  dispensationem  sus- 
ceperit ordines,  etiam  peracta  poenitentia;  qualis  est  pu- 
blicus concubinarius ;  24.  si  quis  susceperit  ordines  ab 
episcopo  simoniaco  aut  non  habente  episcopatum  aut  fa- 
cultatem  conferendi  ordines. 

Est  aliud  genus  irregularitatis,  quod  contrahitur  post 
susceptos  ordines,  illis  abutendo;  ut  si  quis  exequeretur 
actus  alicujus  ordinis  sacri  illaqueatus  aliqua  censura,  nut 
violaret  interdictum,  aut  committeret  aliquod  magnum 
peccatum  notum  omnibus.  De  quibus  hoc  tempore  non 
disputamus,  'quum  non  faciat  ad  praesens  institutum ;  sed 
de  his  breviter  agetur  in  tractatu  de  visitatione  ecclesiae.^ 

Ultimo  interrogetur,  an  recitet  horas  canonicas,  quas 
tenetur  persolvere  ratione  beneficii,  si  habeat,  aut  ratione 
ordinum,  postquam  illos  susceperit,  aut  ratione  professio- 
nis,  si  sit  religiosus.     De  quo  lege  Navarrum.     Moneatur, 


^  Supra  p.  417  ss.  In  ms.  nostro  instructio  allegata  praecedit  obser- 
vationes  hasce  de  irregnlaritate. 


Digitized  by  VjOOQIC 


440  Disputationes  morales. 

si  non  recitaverit  horas  canonicas,  teneri  eum  ad  restitu- 
tionem  fructuum  perceptorum  post  sex  menses  ab  obtenta 
beneficio,  ut  aperte  constat  ex  eoncilio  Lateranensi  habito 
sub  Leone  X.  sess.  9.  §.  Statuimus. 


De  scientia  examlnandorum. 

Simplex  sacerdos  deputatus  dumtaxat  ad  celebran- 
dura  et  divina  officia  perageuda,  tenetur  ad  hoc,  ut  sciat 
legere,  construere  et  cantare,  ut  habetur  apud  canonistas. 
Si  sacerdos  sit  minister  sacramentorum,  debet  scire,  quae 
sit  materia  et  quae  forma  singulorum  sacramentorum,  prae- 
terea  modum  debitum  administrandi  hujusmodi  sacramenta^ 
de  quo  lege  Navarrum  in  sua  Summa.  In  quantum  est 
futurus  confessarius  1.  debet  habere  potestatem,  ut  habe- 
tur can.  1.  in  principio  De  poenitentia  dist.  6.;  2.  boni- 
tatem,  ut  acute  notat  Navarrus ;  3.  scientiam,  ut  idem  Na- 
varrus  docet.  Ut  sit  perfectus  et  bonus  confessarius  et 
ex  se  possit  casus  omnes  decidere,  opus  est,  ut  in  sua 
scientia  includat  theologiam,  utrumque  jus  civile  et  cano- 
nicum  et  leges  ac  synodales  constitutiones  illius  loci,  ubi 
audit  confessiones.  Verum,  quia  non  omnes  possunt  esse 
tales,  ut  sit  sufficiens  confessarius  sat  est,  si  latine  intelli- 
gat  aut  quovis  alio  idiomate  auctores,  qui  banc  rem  trac- 
tant,  ut  idem  acute  monet  Navarrus  in  sua  Summa ;  prae- 
terea  debet  scire  discrimen  inter  peccatum  mortale  et  ve- 
niale  et  cognoscere  circumstantias  eorum  et  potissimum 
eas,  quae  mutant  speciem  peccati,  et  quae  peccata  habeant 
annexam  excommunicationem  ac  reliquas  censuras  eccle- 
siasticas,  et  qui  sint  casus  pontifici  reservati,  qui  episcopo, 
et  qui  habeant  annexam  restitutionem;  aut  saltem  sciat 
in  iis  dubitare,  ut  possit  eos  convenire,  qui  haec  melius  in- 
telligunt.  Et  si  audiat  clericos,  opus  est,  ut  sciat  casus^ 
ex  quibus  contrahitur  irregularitas,  aut  sciat  in  ea  re  du- 
bitare. Haec  quae  modo  dicta  sunt,  colliguntur  partim  ex 
s.  Thoma,  partim  ex  aliis,  ut  ex  Cajetano  in  sua  Summa  verba 
„Confe88ori  necessnria."    Hoc  etiam  videtur  consonum  legi 


Digitized  by  VjOOQIC 


V.  De  moneribus  episcopalibus.  441 

natorali,  nimirum  unumquemque  teneri  scire  necessarig,  ad 
bene  exequendum  suum  officium  juxta  illud: 

^Publica  lex  hominam  naturaqne  continet  hoc  fas, 
Ut  teneat  Veritas,  inscitiae  debilis  actus." 

Non  requiritur  necessario  exquisita  scientia  in  ipso 
sacerdote,  ut  multi  sibi  persuadent,  sed  sufficiens,  ut  bene 
notat  Innocentius  in  cap.  Quum  in  cunctis  De  elect.  Hoc 
probatur  etiam  exemplo  clericorum  nascentis  ecclesiae,  qui 
tales  erant;  et  haec  consuetudo  servata  est  a  mille  retro 
annis.  Est  etiam  habenda  ratio  religiosorum,  a  quibus 
non  est  exigenda  tanta  scientia,  sed  id  dumtaxat,  quod 
sufficit  ad  bene  obeundum  illorum  officium,  ut  acute  notat 
Innocentius  in  c.  citatum.  Praetereaestadvertendum,aliquem 
clericum  posse  esse  idoneum,  qui  curam  habeat  animarum 
in  aliquo  oppido,  et  non  idoneum  in  urbe. 

Romae  has  regulas  diligenter  servamus  ad  tollendas 
contentiones  clericorum :  1.  Is  qui  suscipit  quatuor  mino- 
res  ordines,  opus  est,  ut  sciat  saltem  legere.  2.  Subdiaco- 
nus  expedite  legat  quemcunque  auctorem  ecclesiasticum, 
qui  illi  proponitur,  et  aliqua  intelligat  eorum,  quae  legit. 
3.  Diaconus  expedite  legat  et  plura  et  melius  intelligat 
quam  subdiaconus  eorum  quae  legit.  4.  Presbyter  expe- 
dite legat  et  expedite  intelligat  ea  quae  legit;  id  autem 
intelligimus  juxta  canones  grammaticorum.  5.  Non  debet 
esse  ignarus  earum  rerum,  quae  pertinent  ad  rationem 
sacramentorum,  habita  ratione  personae,  beneficii  et  alia- 
rum  circumstantiarum,  quas  prudens  examinator  expendat. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI. 
Institutionis  scholaris  christiani  lineamenta.^ 


Finis  immediatus  scholaris  est  studium  sapieutiae,  di- 
scere  scilicet  sapientiam.  Quod  magnum  quid  est;  si  enim 
in  brutis  animalibus,  quae  discunt  sea  docibilia  sunt,  ut 
equus,  elephas,  psittacus,  pluris  habentur  aliis  ut  horaini 
similiora,  quid  dicemus  de  anima  potentiae  nobilioris  ac 
nobilioris  animalis,  id  est  hominis,  imo  et  angeli  et  beati 
et  Christi  humanitatis.  Legitur  de  ipso  (Christo),  quod 
anno  duodecimo  in  tempio  in  medio  omnium  doctorum 
veluti  addiscens  interrogabat  et  usque  ad  trigesimum  in 
silentio  manens  quodammodo  addiscebat.  Imo  et  verbum 
generatum^  est  audiens  sapientiam  a  patre. 

Nobilitas  etiam  hujus  finis  seu  studii  sapientiae  vide- 
tur  ex  objecto,  scilicet  sapientia  omnia  continente.  Unde 
sapiens:  „Hoc  quod  continet  omnia"  etc.^  „Venerunt  mihi 
omnia  bona  pariter  cum  illa."^  Ea  quae  desiderari  pos- 
sunt,  vel  corporalia  vel  spiritualia  sunt,  atque^  utraque  con- 
tinet.     Corporalia  sunt  divitiae,  sanitas,  honores,  fortitude. 


'  Haec  institutio  in  ms.  ita  incipit :  „ Acturi  de  vocatione  scholaris 
christiani  primo  de  necessariis  scitn  scholari.  deinde  de  christiano  di- 
cemus. Et  qnoad  primnm  yidebimns,  qnis  finis  ejus  sit,  deinde  qnae 
media  ad  ilium  consequendum."    Vide  praefationem. 

'  Ms.  generationis.  ^  Sap.  1,  7. 

*  Sap.  7,  11.  »  Ms.  atqui. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institatio  scholaris  christian!.  443 

Et  haec  orania  continet.  Primo  divitias  et  honores,  „Longi- 
tudo  dierum  in  dextera  ejus,  et  in  sinistra  illius  divitiae 
et  gloria."^  Docet  enim  negotiationes,  artes  belli  et  pacis, 
quibus  acquiruntur.  Unde  Thales  philosophiis  volens  osten- 
dere,  in  sua  potestate  esse  divitem  fieri,  quum  praevideret 
sua  sapientia  sequent!  anno  futuram  penuriam  oiei,  emit 
multum,  quoniam  erat  abundantia:  quern  ideo  omnes  de- 
ridebant;  postea  sequenti  anno  care  vendidit  suum  oleunj, 
unde  potuisset  ditescere,  si  voluisset.  Fuere  etiam  multi 
sapientes  divites :  Abraham,  Jacob,  Joseph,  Salomon,  Plato, 
Seneca.  Omnes  hi  et  quam  plurimi  alii  ditati  sunt  sa- 
pientia, sicut  e  contrario  in  paupertatem  redact!  sunt  multi 
propter  insipientiam.  * —  Continet  etiam  honores,  „Flores 
mei  fructus  honoris."^  „Per  me  reges  regnant."^  —  Con- 
tinet delicias.  „Non  habet  amaritudinem  conversatio  il- 
lius."* „Meliora  sunt  ubera  tua  vino."^  „Jucunditatem 
et  exultationem  thesaurizabit  super  ilium."®  „Et  si  divi- 
tiae appetuntur  in  vita,  quid  sapientia  locupletius?"^  „Vir 
sapiens  fortis  est,  et  vir  doctus  robustus."®  „Erit  salus, 
ubi  multa  consilia."^ 

Quoad  spiritualia  continet  animae  sanitatera  a  pec- 
cato.  „Lignum  vitae  est  his"*^  etc.,  quia  sanat  universa. 
A  caecitate  liberat  „Proposui  pro  luce  habere  illam,  quo- 
niam inexstinguibile  est  lumen  illius" ^^  sapientiae.  Lae- 
titiam  confert  secundum  nomen  ejus,  fjQno  qui  usi  sunt, 
participes  facti  sunt  amicitiae  Dei."*^  Custodiam  et  suc- 
cessum  confert  sapientia,  scilicet  „hos  qui  se  observant  a 
doloribus  liberavit,"'^  ut  Joseph  et  Job.  „Custodivit  ilium 
ab  inimicis  et  a  sediictoribns  tutavit  ilium  .  .  .  descendit- 
que  cum  illo  in  foveam."**  n^^^  sapientiam  sanati  sunt 
omnes,  quicunque  placuerunt  tibi  Domine."^^   Confert  ju- 


»  Prov.  3,  16. 

'^  Eclus.  24,  23. 

»  Prov.  8,  15. 

*  Sap.  8,  16. 

''  Cant.  1,  1. 

«  Eclus.  15,  6. 

'  Sap.  8,  5. 

«  Prov   24,  5. 

»  Prov.  24,  6. 

»«  Prov.  3,  18. 

"  Sap.  7,  10. 

"  Sap.  7,  14. 

»«  Sap.  10,  9. 

"  Sap.  10,  12. 

»^  Sap.  9,  19. 

13. 


Digitized  by  VjOOQIC 


444  Disputationes  morales. 

stitiam.  „Et  si  justitiam  quia  diligit"  etc.*  Confert  etiam 
gloriam.  „Lignum  est  his"  etc.  „Beatu8  vir,  qui  in  sa- 
pientia  morabitur."*  „Concupiscentia  itaque  sapientiae 
deducit  ad  regnum  perpetuum."^  Haec  insuper  est  thesau- 
rus. „Si  sicut  thesauros  eflfoderis  illam."*  ^nfinitus  enim 
thesaurus  est  hominibus,  quo  qui  usi  sunt,  participes  facti 
sunt  amicitiae  Dei."^ 

Est  igitur  thesaurus  omnia  continens,  ut  dictum  est. 
Hie  thesaurus,  quae  dicta  sunt  continens,  in  infinitum 
superior  est  pretiositate  cunctis  opibus.^  Omnia  sine 
diminutione,  imo  cum  augmento,  omnibus  communicat. 
,,Quam  sine  fictione  didici,  et  sine  invidia  communico."^ 
„Ego  quasi  trames  aquae  immensae'."*  „Detur  mihi  sermo 
in  apertione  oris  mei."® 

Media  vero  sunt  veluti  duae  claves  ad  istum  aperien- 
dum.  Quarum  quaevis  plures  habet  dentes  in  vocabulis 
contentos:  Scholares  et  studentes  christiani.  Student,  id 
est  dant  operam,  scilicet  sapientiae  studio.  Studium,  ut 
ait  Cicero,  est  animi  assidua  et  vehemens  ad  aliquam  rem 
applicatio  sive  magna  cum  voluptate  occupatio.  Et  hoc 
vocabulum  includit  finem,  scilicet  sapientiam,  et  unam 
clavem,  scilicet  vacare  mediis.  Dicitur  deinde  scholaris 
a  schola,  scilicet  a  vacatione,  includitque  vacationem  ab 
impediments  sapientiae,  quae  est  ultima  clavis.  Prima 
autem  clavis  habet  veluti  dentem  unum  bonum,  scilicet 
intentionem  rectam.  Non  enim  addiscenda  est  sapientia 
propter  se  ipsam,  quia  nee  quietat,  sed  et  laboriosa  est  et 
idolatria  et  fomicatio  a  Deo.  Et  ut  vult  Origenes,  ita 
fornicatus  est  Salomon  cum  multis  mulieribus,  id  est  scien- 
tiis,  quae  fecerunt  ilium  idolatrare.  „Proposui  in  animo 
meo,  quaerere  et  investigare  sapi enter  de  omnibus,  quae 
iiunt  sub  sole.    Hanc  occupationem   pessimam  dedit  Deus 


«  Sap.  8,  7.  •  Eclus.  14,  22. 

»  Sap.  6,  21.  *  Prov.  2,  4. 

*  Sap.  7,  14.  *  Ms.  operibus. 

^  Sap.  7,  13.  "  Eclus   24,  41. 
»  Ephes.  6,  19. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christian!.  445 

iiliis  hominum,  ut  occuparentur  inea."^  Quum  ergo  sci- 
entia  non  sit  finis  ultimus,  si  non  iilterius  dirigitur  vel 
si  in  eo  sistitur,  erit  idolatria  laboriosa;  vel  si  non  sisti- 
tur  et  amittimus  directionem,  casu  et  non  sapienter  et 
sine  ratione  laboramus ;  ideo  ad  alium  finem  est  dirigenda. 
Esset  etiam  curiositas,  sistere  in  scientia  vel  ob  affectio- 
nem  nimiam  vel  neglectum  ordinandi;  magnaque  esset 
jactura,  pro  tarn  parva  sapientia  aeternam  sapientiam 
perdere. 

Quum  ergo  discere  alium  ultimum  finem  habeat, 
is  non  sunt  divitiae,  exercitio  scientiae  habendae,  quia 
finis  nobilior  est  medio,  et  scientia,  ut  animae  perfectio, 
praestantior  bono  est  exteriori.  Bonum  est  inauferibile, 
ob  quod  sapientes  divitias  contempserunt.  Nobilior,  in- 
quam,  est  scientia  divitiis  externis,  fluxis,  communibus, 
insipientibus.  „Melior  est  acquisitio  ejus  negotiatione 
argenti,  et  auri  primi  et  purissimi  fructus  ejus;  pretiosior 
est  clinctis  opibus,  et  omnia,  quae  desiderantur,  huic  non 
valent  comparari."^  „Veritatem  eme  et  noli  vendere  sa- 
pientiam."^ ^Praeposui  illam  regnis  et  sedibus,  et  divi- 
tias nihil  esse  duxi  in  comparatione  illius  .  .  quoniam  omne 
aurum  in  comparatione  illius  arena  est  exigua  et  tanquam 
lutum  aestimabitur  argentum  in  conspectu  illius."*  Ideo 
Pythagoras  et  Plato  non  dignabantur  pro  re  tam  pretiosa 
temporalia  sumere.  Hypocratis  discipuli  gratis  mederi  ju- 
rabant.  Gorgias  autem  et  Protagoras  sua  scripta  vendi- 
tantes  maxime  vituperabantur.  Licet  tamen  non  habentem 
ab  habente  pretium  pro  labore  exigere.  Sapientia  quidem, 
Dei  donum,  pretio  aestimari  non  potest.  Labor  tamen, 
qui  in  tradendo  insumitur,  potest  remunerari.  —  Finis 
sapientiae  non  est  honor,  quoniam  exterior  est  et  fluxus. 
„Praeposui  illam  regnis  et  sedibus."  „Habebo  propter 
banc  claritatem  ad  turbas  et  honorem  apud  seniores."^ 
Unde  vituperantur   gentiles   sophistae,   malentes    sapientes 


»  Eccles.  1,  13.  ^  Prov.  3,  14.  16. 

«  Prov.  23.  23.  *  Prov.  7,  8.  9. 

"  Prov.  8,  10. 


Digitized  by  VjOOQIC 


446  Difiputationes  morales. 

videri  quam  esse  (dicentes:)  Scire  tuum  nihil  est,  nisi  te 
scire  hoc  sciat  alter.  —  Non  est  finis  sapientiae  in  cor- 
poris sanitate  aut  voluptate  aut  specie.  „ Super  salutem 
et  speciem  dilexi  eam."^  Estque  contraria  voluptati.  „Abs- 
trahere  a  vino"^  etc.  „Qui  amat  vinum  et  pinguia,  non 
ditabitur."^  Plato  plus  olei  quam  vini  consumpsit.  Dio- 
genes egit  in  dolio.  Parmenides  mansit  duodecim  annis 
in  rupe  Aegypti,  ut  studeret  sapientiae.  —  Finis  non  sunt 
omnia  dicta  simul.  Praeposui  illam  regnis,  longitude  in 
dextera  ejus.  —  Non  est  horum  aliquod  neque  omnia  ul- 
timus  finis  cum  Deo  ut  ultimo.  ,,Usquequo  claudicatis?*^ 
etc.*  —  Est  ergo  finis  adeptio  Dei  in  sui  et  proximi  aedifica- 
tionem.  ^Qui  custodit  legem,  filius  sapiens  est."^  „Vani 
sunt  omnes  homines,  in  quibus  non  subest  scientia  Dei."^ 
In  omni  scientia  non  prohibita  potes  proximum  aediticare 
et  consequi  omnia  bona  dicta,  sed  non  ut  finem  ultimum. 
De  his  omnibus  vero  finibus  Bernardus:  „Sunt,"  inquit, 
„qui  scire  volunt  eo  fine  tantum  ut  sciant,  et  turpis  cu- 
riositas  est;  et  sunt,  qui  scire  volunt,  ut  sciantur  ipsi,  et 
turpis  vanitas  est .  .  .  et  sunt  item,  qui  scire  volunt,  ut  scien- 
tiam  suam  vendant,  verbi  causa  pro  pecunia,  pro  honoribus, 
et  turpis  quaestus  est;  sed  sunt  quoque,  qui  scire  volunt, 
ut  aedificent,  et  charitas  est."' 

Finis  igitur  immediatus  scholastici  est  discere  sapien- 
tiam.  Media  vero  sunt  duae  claves,  scilicet  vacare  me- 
diis  et  resistere  oppositis.  Dens  primae  clavis  est  inten- 
tio  bona,  non  propter  scientiam  solam,  non  ob  divitias, 
honores,  delicias,  vel  ista  omnia,  vel  omnia  cum  Deo,  sed 
Dei  cognoscendi  causa,  ut  eum  diligamus  et  ei  serviamus, 
utque  nos  aedificemus  et  proximum. 

Quia  igitur  sapientia  thesaurus  est,  per  claves  est  ape- 
riendus. 

Prima  clavis  habet  quatuor  dentes  scilicet  I.  gratiam. 


»  Sap.  7,  10.  «  Eccles.  2,  3. 

»  Prov.  21,  17.  *  III.  Reg.  18,  1. 

^  Prov.  28,  7.  *  Sap.  13,  1. 

'  Serm   36    in  Cant.  n.  3;  Migne  P.  L.  183,  968. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institntio  scholaris  christiani.  447 

II.  naturam,   III.  exercitium  et  IV.  externum  juvamen.  Se- 
cuuda  totidem,  id  est  carentiam  oppositorum. 

I.  Ad  gratiam  pertinent  omnia  spectantia  ad  religio- 
nem,  quorum  primum  est  simplex  intentio,  de  qua  jam 
dictum.  Primum  etiam  in  alia  clavi  correspondens  est 
carentia  duplicitatis  seu  fictae  intentionis.  ^Spiritus  enim 
sanctus  disciplinae  eflfugiet  iictum."^  „Stulti  non  videbunt 
eam  (sapientiam) ;  longe  enim  abest  a  superbia  et  doio.^^ 
„Quam  sine  fictione  didici."^ 

Secundo,  in  religione  seu  gratia  contenta  est  oratio. 
„Si  quis  autem  vestrum  indiget  sapientia"  etc.*  „Unctio 
ejus  docet  vos  de  omnibus;*  ut  Salomonem,  Danielem, 
apostolos.  „Invocavi,  et  venit  in  me  spiritus  sapientiae."* 
Oratio  autem  sit  sacrificium  matutinum;  recolendo  sacri- 
ficium  Christi  per  se  Deo  gratissimum  et  simul  cum  eo 
se  offerendo  audiatur  missa  cum  magna  reverentia  et  de- 
votione,  quia  in  ea  fit  memoria  seu  repraesentatio  chari- 
tatis  Christi  erga  nos  efficacissima.  In  qua  lectiones 
de  novo  vel  veteri  testamento  leguntur  maxime  salutiferae, 
multaque  mysteria  recoluntur.  Deberet  scholaris  dicere  offi- 
cium  beatae  Virginis  aut  aeternae  Sapientiae ;  et  se  examinare 
vesperi;  quod  faciat  secundum  Basilium  interrogando ;  saepe 
enim  pueros  causa  melioris  educationis  parentes  petunt,  quid 
cogitent;  quod  quia  simplices  facile  dicunt,  tunc  de  malis 
et  otiOsis  admonendi  et  reprehendendi  sunt^  ut  discant 
bona  cogitare  et  in  malis  cogitationibus  esse  peccata.  Ca- 
venda  sunt  opposita  vitia,  quae  habent  scholares,  qui 
saepe  nee  festis  audiunt  missam  aut  Dei  verbum,  nee  re- 
cordantur  Dei  nee  sui,  sed  amittunt  in  studio,  si  quid  de- 
votionis  in  dome  patema  habebant.  Petenda  autem  scien- 
tia  salutis  absolute,  scilicet  cognoscere  Deum  et  se,  pec- 
cata et  vias,  quibus  ad  Deum  tenditur,  humana  vero  sub 
conditione. 


»  Sap.  1,  6.  «  Eclus.  16,  7. 

»  Sap    7,  13.  *  Jac.  1,  5. 

^  I.  Joh.  2,  27.  ^  Sap.  7,  7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


448  Disputationes  morales. 

Tertium  est  puritas  conscientiae  a  peccato^  toUente 
lumen  divinum  et  advocante  tenebras  daemonis.  Peccando 
enim  homo  se  avertit  a  Deo,  lumine  animae,  et  con- 
vertit  se  ad  principem  tcDebrarum,  unde  ingenium,  si  non 
toUitur,  certe  obscuratur,  siout  in  passionibus,  vel  incli- 
natur  ad  peccandum,  quia  anima,  quae  peceat,  non  po- 
test sapientiae  vacare.  ,,In  animim  malevolam  non  in- 
troibit  sapientia,"*  sed  in  earn,  quae  munda  est/  In  vase 
mundo  recipienda  est,  idcirco  carendum  impuritate,  quam 
multi  habent,  omnibus  fere  vitiis  et  passionibus  immersi. 
Qui  vere  non  sapiunt,  quia  alioquin  non  se  perderent,  et 
si  forte  acquirunt  terrenam  sapientiam,  ilia  est  velut  gla- 
dius  in  manu  furiosi. 

Quartum  est  confessio  crebra  vel  menstrua  et  eapaciorum 
quintodeeimo  vel  octavo  quoque  die.*  Experientia  docet,  hoc 
sacramentum  maxime  juvare  ad  pietatem  et  puritatem 
conscientiae,  ad  consolationem  et  ad  minori  labori  relin- 
quenda  peccata,  ita  ut  hac  via  juvenes,  qui  pro  impossi- 
bili  habent  relinquere  peccata  carnalia,  frequentatione 
hujus  sacramenti  et  communionis  inveniant  id  facillimum. 
Gratia  enim,  quae  confertur,  mitigat  fomitem  et  fortificat 
mentem.  Ideo  cavenda  mala  consuetude  eorum,  qui  vix 
in  fine  hebdomadae  sanctae  ad  confessionem  accedunt. 
Qui  licet  satisfaciant  praecepto  ecclesiae,  vix  tamen  et 
minime  puritati  consulunt. 

Quintum  est  verbum  Dei  audire,  quod  illuminat,  pur- 
gat;  fortificat^  nutrit  et  impinguat  animam.  Ideo  anima, 
quae  non  pascitur  illo  cibo,  macra  est  et  minima  tenta- 
tione  pulsante  ruit;  secus  vero  de  ilia,  quae  nutritur  hoc 
cibo.  Hinc  praeceptores  in  suis  thematibus  diebus  festis 
et  veneris  et  ad  praelectiones   ex  libello  Gersonis^  vel  ex 


»  Sap.  1,  4. 

'  Quae  in  ms.  seqnnntor  adeo  cormpte  transscripta  sunt,  nt  nnl- 
Inm  sensnm  fundant.  Ita  videlicet  pergitor:  Ultra  nunqnam  parti  gra- 
tiae,  quo  se  obligavit  dans  confitendi  ilia  rationem  curae,  quam  homo 
habet  reddendi  rationem  et  verecundiae,  et  exhortationem  et  conslllL 

*  Scilicet  ex  libris  I)e  imitatione  Christ],  quae  Gersoni  cancellario 
erronee  adscribebantnr. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christian!.  44i> 

similibus  inculcare  debent  verbum  Dei.  Per  haec  enim 
illurainat  et  confert  vires  Deus.  Et  evitanda  est  opposita 
consuetude  vix  audientium  verbum  Dei,  nisi  quibusdam 
diebus  quadragesiinae ;  quorum  proinde  animus "  proclivior 
ad  malum  est,  et  ad  bonum  aeger  et  ineptus. 

Sextum  obedientia  est  exequens  bona,  quae  in  ora- 
tione,  in  experientia  purae  vitae,  in  confessione,  verbo 
Dei  et  alioquin  in  studio  discimus.  ^Ostendentes  mansuetu- 
dinem"  etc.*  „Non  auditor  obliviosus"  etc.*;  ne  contin- 
gat,  qiiod  cuidam  (ut  refert  beata  Brigitta),  qui  quum  multa 
a  Domino  quaesivisset,  cur  hoc  et  illud  fecisset,  quaesi- 
tus  est  rursum  a  Domino,  quare  non  impleret  opere  id 
quod  sciret;  unde  et  ipse  confusus  abscessit.  Beatus  Fran- 
ciscus  consuevit  dicere,  quod  tantum  scimus  quantum  ope- 
ramur.  Et  ita  revera  est;  quia  tunc  virtutes  bene  intel- 
ligis  et  de  ipsis  loqui  poteris,  quando  eas  adeptus  fueris; 
et  ita  de  oppositis,  si  ilia  fugeris. 

Septimum  est  fides,  primo  in  Deum,  a  quo  „omnis 
sapientia."*  „Invenitur  ab  his,  qui  non  tentant  ilium,  ap- 
paret  autem  eis,  qui  fidem  habent  in  ilium."*  „Postulet 
in  fide."^  „Credidi propter  quod  locutus  sum;"^  ideo  stultos 
fecit  Deus  sapientes  hujus  saeculi,  contraque  stulta  mundi 
assumpsit.'  —  Secundo  habenda  est  fides  in  praeceptorem. 
Oportet  discentem  credere,  ut  Elisaeus  credebat  Eliae,  filii 
prophetarum  Samueli,  Pythagorici  Pythagorae,  qui  bus  suf- 
fecit  dicere:  Ipse  dixit;  et  Pythagoras  per  quinque  annos 
volebat,  ne  disputarent  sed  solum  audirent  sui  discipuli. 
Alias  non  discimus,  quia  incapaces  sumus  et  principio 
sicut  pueri  lacte  nutriendi,  postea  solido  cibo.  Sic  enim 
primo  credere  oportet,  deinde  intelligere.  Ita  videmus  in 
unaquaque  scientia.  Principia  enim  faciunt  ad  intelligen- 
tiain  eorum,  quae  sunt  in  medio,  et  illis  intellectis  melius 
intelliguntur  principia,  et  rursus  faciunt  ea,    quae  sunt  in 


»  Tit  3,  2.  »  Jacob.  1,  26. 

«  Eclus.  1,  1.  *  Sap.  1,  2. 

*  Jacob.  1,  6.  «  n.  Cor.  4.  13. 
'  I.  Cor.  1,  20  88. 

Lalnez,  Vota  Tridi;otin&  etc. 


29 


Digitized  by  VjOOQIC 


450  Disputationes  morales. 

medio ;  ad  intelligentiam  finis  doctrinae;  intellectis  vera 
hiS;  quae  sunt  in  fine^  melius  intelliguntur  ea,  quae  sunt 
in  medio,  ita  ut  ex  sequentibus  declarentur  ea,  quae  sunt 
praecedentia  et  e  contra,  sitque  fluxus  atque  refluxus  a 
principle  ad  finem.  Credendum  igitur  est  ei,  qui  totam 
novit  scientiam,  et  cavendum  ab  infidelitate  et  protervia 
quorundam  sibi  tantum  credentium  et  corde  tardorum  ad 
credendum  aliis. 

Octavum  est  spes.  „Dirige  me  in  veritate  tua  et  doce, 
quia  tu  es  Deus  salvator  mens  et  te  sustinui  tota  die."^ 
Concipitur  autem  spes  ex  divina  potentia.  y,Si  Dominu& 
magnus  voluerit"  etc*  Labor  requiritur  in  omnibus  prin- 
cipiis ;  sed  quo  omnia  vincantur,  necessaria  est  spes ;  quia 
radices  sapientiae  amarae  prime  sunt  devorandae,  si  fruc- 
tus  dulcedinem  velit  quis  gustare;  ideo  non  desistendum. 
„Qui  vigilat  ad  fores  meas"  etc.^  ,,Excelsa  stulto  sapien- 
tia."*  ;,Quam  aspera  est  nimium  sapientia  indoctis  ho- 
minibus,  et  non  permanebit  in  ilia  excors,"*  id  est  igna- 
vus.  „  Quasi  lapidis  virtus  probatio  erit  in  illis;"  id  est 
veluti  in  lapide  quodam  probatur  aurum,  sic  studio  sa- 
pientiae stultus  et  sensatus. 

Nonum  est  dileclio,  primum  ipsius  sapientiae  et  verl- 
tatis.  „Initium  sapientiae  verissima  est  disciplinae  concu- 
piscentia."^  „Praeoccupat,  qui  se  concupiscunt,  ut  illis  so 
prior  ostendat.^  77 Qui  diligit  me  .  .,  manifestabo  ei  me 
ipsum.^^  Amans  autem  sapientiam,  veritatem  amat  noa 
secus.  „Viri  mendaces  non  erunt  illius  memores,  et  viri 
veraces  inveniuntur  in  ea.^^  —  Secunda  dilectio  est  prae- 
ceptorum.  ^jlpse  enim  pater  amat  vos,"  ac  per  hoc  se 
manifestat,  „quia  vos  me  amastis.^'^  Ideo  Joannes  spe- 
cialiter  diligens  dilectus  specialiter.  Didicit  sic  Dionysius 
a  Paulo  et  Hierotheo,  et  ut   habet  Quintilianus,    discipulL 


»  Ps.  24,  5.  «  Eclus.  39,  8. 

»  Prov.  8,  34.  *  Prov.  24,  7. 

*  Eclofl.  6,  21.  «  Sap.  6,  la 

'  Sap.  6,  14.  "  Job.  14,  21. 

•  Eclus.  16,  8.  '^  Job.  16,  27. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani.  451 

praeceptores  non  minus  quam  ipsa  studia  ament,  alioqui 
non  credent,  nee  studia  delectabnnt.  —  Tertia  dilectio  est  con- 
discipuli,  quia  frater  spiritualis.  ^Quam  sine  fictione  didici 
et  sine  invidia  communico."^  Probitate  autem,  non  invidia 
certandum,  et  Deus  auget  sapientiam  illi,  cui  invidetur; 
invido  tollit,  quum  alias  uterque  earn  possit  habere. 

Decimum  est  delectatio  in  sapientia,  quae  sequitur 
ipsum  amorem.  „Vinum  et  musica  laetificant  cor,  et  super 
utraque  dilectio  sapientiae."*  „Jugum  meum,"  scilicet  sa- 
pientiae,  „suave;"^  violentum  enim  non  est  perpetuum. 
Dilectio  enim  est  condimentum  omnium  operationum;  quam 
consuetudo  et  gratia  et  inclinatio  comparant. 

Undecimum  est  timor,  primum  Dei.  „Initium  sapien- 
tiae  timor  Domini."*  „Timor  Domini  ipsa  est  sapientia, 
et  recedere  a  malo  intelligentia"  ;*  quae  nobis  ostendit  fu- 
gere  malum,  quasi  dicat,  omnia  scire  praeter  hoc  est  ne- 
scire  et  scientia  vulpina.  Per  timorem  enim  homo  cavet 
Deum  offendere,  fontem  sapientiae  et  lucis,  et  se  purgat, 
ut  ei  se  accommodet.  —  Timor  etiam  esse  debet  erga  prae- 
ceptores ;  reverentiam  auget  et  virga  praeceptoris  recolligit 
vires,  nee  vagari  sinit,  modo  non  sit  immoderatus.  Hinc 
Basilius:  Nobiscum  detur  agere  ut  cum  pueris  solemus; 
Dominus  enim  saepe  alloquitur  no's  et  non  attendimus, 
verberat  et  tunc  intelligimus  Dominum. 

Duodecimum  est  humilitas,  primo  ad  Deum.  „Abscon- 
disti  haec  a  sapientibus"  etc.®  „Longe  enim  abest  a  superbia 
et  dolo."'  „Melior  est  homo,  qui  minuitur  sapientia ^et  de- 
ficiens  sensu  in  timore  Dei,  quam  qui  abundat  sensu  et 
transgreditur  legem  altiasimi."*  —  Secundo  ad  praecep to- 
re m,  qui  superbum  minus  diligenter  docebit, ,  contra  vero 
libenter  humilem;  et  ad  condiscipulum,  qui  cum  humili 
86  exercebit  fugietque   superbum,    ne    confiindatur,    et  ad 


*  Sap.  7,  13.  »  Eclus.  40,  20. 

•  Mat.  11,  80.  *  Eclus.  1,  16. 
«*  Job.  28,  28.  •  Mat  11,  26. 

'  EcluB.  16,  7.  »  Eclus.  19,  21. 


29* 


Digitized  by  VjOOQIC 


452  Disputationes  morales. 

sapientiam,  ne  vilem  putet.     Fugienda  ergo  sunt  vitia  his 
contraria,  ut  sapientiae  recte  vacemus. 

Decimum  tertium  est  temperantia,  prirao  ab  alimentis, 
quae  quantitate  vel  qualitate  dum  organa  indisponunt,  ani- 
mam  impediunt  a  sapientia.  Deinde  anima  inclinata  per 
corpus  ad  haec  minus  vacat  spiritualibus.  „Cogitavi  in 
corde  meo  abstrahere  a  vino  carnem  meam."^  Cibi  enira 
oleum  spirituum  purum  impurum  reddunt.  Neque  ergo 
est  frequenter  edendum,  neque  multum,  neque  delicata 
'sunt  quaerenda,  sed  edendum  est,  ut  vivamus,  non  autem 
e  contra.  Danieli  cum  sociis  suis  comedenti  legumina 
data  est  specie^  et  sapientia,^  et  jejunio  obtinebat  a  Deo 
revelationes.'  —  Secundo  a  venereis  temperandum,  in  quo- 
rum usu  nulla  sapientia  inhabitat,  nulla  potest  esse;  quia 
fugit  „corpus  subditum  peccatis"  et  „malevolam  animam."* 
Sed  per  nullum  aliud  peccatum  corpus  ita  subjicitur  pec- 
cato  sicut  per  fornicationem.  ,,Q.ui  fornicatur,  in  corpus 
suum  peccat."^  „Vecordi  locuta  est"  etc.^  Insumitur  enim 
in  amoribua  tempus,  pecunia,  victus;  plenus  curis  est  ani- 
mus et  vigiliis.  Unde  Theophrastus  dicebat,  non  posse 
vacari  uxori  et  philosophiae,  et  alius  sapiens  dixit,  philo- 
sophiae  esse  necessariam  castitatem.  Exemplum  in  Joseph, 
Daniele,  Joanne  evangelista,  Paulo.  De  Salomone  vero 
legitur:  „Inclinasti  femora  tua  mulieribus,  potestatem  ha- 
buisti  in  corpore  tuo;  dedisti  maculam  in  gloria  tua,  et 
profanasti  semen  tuum."'  Luxuria  comparatur  igni  infemali, 
quia  obscurat  mentem,  foetida  est  et  comburit  seu  consumit 
humorem  vitalem;  et  maxime  habet  istas  conditiones  ignis 
infemalis  sodomia  et  moUities.  Debemus  ergo  adhibere 
remedium,  quod  solemus  incendio,  prime  auferendo  ligna, 
hoc  est  cibum  fugiendo  atque  occasiones,  et  aquam  gratiae 
humili  oratione  poscendo  a  Deo  optimo  et  confessione  et 
lectione  et  operatione  earn  impetrare.  —  Tertio  temperan- 
dum  est  ab  otio,  luxuriae,  gulae  omnisque  malitiae   nutri- 


'  Eocles.  2,  3.  «  Dan.  1,  16. 

«  Dan.  9,  3:  *  Sap.  1,  4. 

^  I  Cor.  6,  18.  •  Prov.  9,  16. 
'  Eclus.  47,  21. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani.  453 

mento  et  causa  speciali  ignorantiae.  Piger  enim  sibi  vi- 
detur  sapiens,  ideo  non  discit.  —  Quarto  temperanduiti  a 
ludo  habente  in  se  jacturam  temporis  et  pecuniarum,  ava- 
ritiam,  furta,  blasphemiam,  infamiam,  mortem.  Licet  tamen 
post  cibum  aliquid  ludi  et  otii  accipere  sine  pecunia. 
Quod  requiratur  temperantia  nomen  monet  Minervae;  nam 
Minerva  dicitur  a  minuendis  nervis ;  quae  a  se  abjicit  cor- 
nicem,  vagam  et  garrulam  avem,  et  assumpsit  noctuam 
paucas  Games  habentem  et  multas  plumas  et  cogitationes 
multas  et  silentem  in  nido  manentem.  Fugiendae  etiam 
pueris  pecuniae,  undo  gula,  jocus  et  avaritia,  radix  om- 
nium malorum ;  maxime  quum  parentes  curant  habere  ne- 
cessaria.  Mala  inclinatio  a  coelo,  a  mala  complexione,  a 
consuetudine;  sed  haec  omnia  gratia  et  sapientia,  quae 
dominatur  astris,  superat. 

Decimum  quartum  est  fortitude.  Stuiiium  enim  sa- 
pientiae  venatio  dicitur,  vadens  post  illam  quasi  investi- 
gator; vel  dicitur  lucta  (ut  Jacob  cum  Deo)^  et  etiam  de- 
sponsatio  (Tenui  eum,  nee  dimittam)^  vel  effossio  thesauri; 
fortitudine  enim  opus  est,  ut  vincamus  carnem  cupientem 
dormire,  otiari,  vel  in  aliis  occupari  et  tollentem  ingenium 
Ingenium  rude  ut  ferrum  acuendum  est  assiduo  exercitio 
et  memoria.  Similiter  impedimenta  externa  amovenda  et 
fugienda,  et  ipsa  sapientia  difificilis  tenenda,  „ donee  bene- 
dicat"^  nobis.* 


»  Gen.  32,  24  ss.  »  Cant.  3,  4. 

8  Cf.  Gen.  32,  26. 

*  Sequitur  in  ms.  longior  textas,  qnem  hie  sine  correctione  exhi- 
bemus.  Is  sane  exemplum  est  oscitantiae,  cum  qua  tota  haec  pars  ma- 
nnscripti  exarata  est,  ac  ne  ad  hnnc  quidem  locum  nostrae  institutionis 
pertinere  videtur:  „Cupido  et  amor,  filius  Martis  et  Veneris,  est  call- 
dus  planeta,  et  delectationis  extra  matrimonium,  cum  Vulcano  et  igne 
intra  matrimonium,  quia  ejus  maritus  parit  amorem  luxuriosus  secun- 
dum astronomos  natus  e  Marte  in  domo  Veneris  et  Tauro  vel  Libra 
existente.  Is  depingitur  caecus,  quia  amor  caecat,  habetque  sagittam 
auream,  quia  ut  yuluus  profundum  et  angustum  nexat  et  est  incura- 
bile.  Hei  mihi  quod  nullis  amor  est  medicabilis  herbis;  aurea  quia  ex 
calore  plumbeo  est  sagitta  odii  et  melancholiae ,  amorque  ut  aurum 
altus,  quia  elevat  ad  laetitiam,  ad  liberalitatem  mundanamque  conyer- 


Digitized  by  VjOOQIC 


454  Disputationes  morales. 

Decimum  quintura  est  justitia.  „Fili,  concupisce  sa- 
pientiam,  conserva  justitiam  et  Deus  praebebit  illam  tibi."^ 
„Qui  continens  est  justitiae,  apprehendet  illam."^  De- 
bet esse  primum  justitia  in  praeceptorem,  reddendo  ei, 
primo  araorem ;  secundo  honorem  in  corde  et  verbis,  quia 
est  pater  spiritualis ;  tertio  obedientiam  et  imitationem  in 
bonis,  ut  in  missa,  concione,  diligentia  veniendi  ad  scho- 
1am  et  laborem  in  literis,  ut  proficiat;  denique  solvendo 
salarium  illi,  si  quod  debet.  —  Secundo  ad  suos,  non 
pariendo  eis  confusionem  („Filius  sapiens  laetificat  patrem; 
filius  vero  stultus  moestitia  est  matris  suae,*^')  nee  bona 
consumendo  non  discendo  et  ludendo,  quae  illi  labore 
suo  parant.  —  Tertio  debet  esse  justitia  ad  condiscipulos, 
ideo  non  habendae  contentiones,  non  rixae,  deinde  non 
tollendo  eis  bona  nee  percutiendo  sed  adjuvando.  —  Quarto 
erga  eives  solvendo  eis  debita  (quod  exteris  magis  con- 
venit)  et  non  laedendo  eos  in  honore,  non  sollicitando 
eorum  raulieres  aut  filias.  —  Quinto  erga  Deum  obser- 
vando  et  bene  expendendo  dies  festos,  non  pejerando,  et 
qui  habet  beneficia,  incedendo  in  habitu  honesto,  dicendo 
officium,  idemque  de  aliis,  qui  sunt  in  sacris. 

Decimum  sextum  est  prudentia,  cujus  sale  omnia  sunt 
condienda,  praesertim  studia.  „In  corde  prudentis  requiescit 
sapientia.'^*  „Ornamentum  aureum  prudenti  doctrina,  et 
quasi  brachiale  in  brachio  dextero."^  Exigitur  autem  pru- 
dentia, ne  homo  saltet  vel  ad  medium  vel  ad  finem  sine 
principio  et  medio.   —   Secundo,    ne   plura   quam   oportet 


sationem  licet  ad  oppositom  sit  complexio  aurea  etiam  ex  igne,  quia 
nrit,  et  a  calore  excitatns  desicante  teneras  hamiditates  et  voltos  altos 
et  raber  fit.  Pedes  habet  griphis,  quia  fortiter  apprehendit  amor  corda 
in  singula  pendentia,  quia  extra  se  in  objecto  cor  ponit  et  suspendit  inter 
pericula  ut  quaevis  vehemens  passio  stimulus  camis,  quia  pungit  amor 
prodiens  a  causa  intrinseca  et  inclinatione  aetate  calida  extrinseca. 
otio,  cibo,  laetitia;  cupido  quoad  naturam  desiderium  camalium,  venus 
delectatio  quoad  idolatras,  erunt  daemonia.*' 

»  Eclus.  1.  33.  «  Eclus.  15,  1. 

•  Prov.  29,  15.  *  Prov.  14,  33. 

^  Eclus.  21.  24 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institntio  scholaris  christiani.  455 

degustet,  quae  Don  concoquat.  Ut  enim  sumus  capaces 
videndi  simul  omnia  in  Deo,  si  non  temperabimus  nos, 
dum  volumus  omnia  delibare,  nihil  sciemus  erimusque 
ardeliones.  Tamen  uni  facultati  dediti  delibare  debent  et 
alia  ea,  quae  connexa  sunt,  ut  se  mutuo  juvent.  —  Tertio, 
ne  incomprehensibilia  et  credenda  tantum  comprehendere 
velit.  „0  altitude  divitiarum"  etc.^  Quaelibet  scientia  suas 
babet  positiones  seu  posita,  nee  omnia  ostendit.  —  Quarto, 
ne  inutilia  sectetur.  „Ego  Dominus  doeens  te  utilia."^ 
Cavendae  igitur  sunt  scientiae  prohibitae.  —  Quinto,  ne  di- 
missis  antiquis  auctoribus  novos  quaerat,  quia  sumus  in 
fine  aetatum  et  jam  scientiae  sunt  in  decremento  et  in 
praecedentibus  temporibus  venerunt  usque  ad  summum.  — 
Sexto,  ne  nimis  se  applicet  illis,  ita  ut  meliora  bona 
negligat  vel  instrumenta  sciendi  perdat.  —  Septimo,  ne  ni- 
mis se  implieet  et  turbetur  erga  plurima.^  —  Octavo  con- 
sideret  occasionem  et  tempus  aptum  ad  discendum  et  poe- 
nitentiam  futuram  de  contrario.  „Quae  in  juventute  tua 
non  congregasti"  etc.*  „Ne  gemas  in  novissimis,  quando 
consumpseris  carnes  tuas,  etdicas:  Cur  detestatus  sum  dis- 
ciplinam  et  increpationibus  non  acquievit  cor  meum?"*^ 

II.  Secundus  dens  clavis  ad  sapientiam  est  natura 
apt  a;  quia  ut  Deus  est  naturae  et  sapientiae  auctor  et 
supponit  naturam,  cui  gratiam  porrigat,  ita  utriusque  per- 
fectionem  et  gradus  curat  secundum  sapientiam  suam. 
Ideo  ad  magnas  gratias  magna  vasa  naturae  accipit  com- 
muniter;  et  in  angelis  id  omnino  servavit,  quia  ut  dedit 
illis  naturam  variam^  ita  eam  gratia  implevit,  et  secundum 
excellentiam  naturae  dedit  excellentiam  gratiae.  In  homi- 
nibus  non  ita;  quamvis  etiam  saepe  vas  electionis,  id  est 
aptum  organum,  ad  gratiam,  quam  vult,  eligit,  ne  frustret 
et  despiciat  naturam,  quam  dedit.  £t  maxime  id  servat 
in  operibus  naturae  proportionatis,    ut   scire.     Rare    enim 


»  Rom.  11,  a3.  2  Is.  48,  17. 

*  Luc.  10,  41.  *  Eclus.  25,  6. 

''  Prov.  5,  11. 


Digitized  by  VjOOQIC 


456  Disputationes  morales. 

Datura  inepti  sunt^  qui  sciunt  multa ;  quia  sine  causa  nou 
fiunt  miracula.  Ideo  Salomon,  David,  Paulus,  Moyses  na- 
turam  bonam  habuere  ad  sciendum. 

Est  autem  prima  naturae  aptae  ad  studendum  pars 
ingenium  acutum  ad  inveniendum  et  penetrandum  occulta 
vera  et  involuta  sub  falsis  similitudinibus;  id  etiam  debet 
esse  forte  et  solidum  ad  judicandum  inventa.  Est  autem 
ingenium  intellectus  agens.  Non  enim  dedit  Deus  animae 
humanae  actualem  intelligentiam,  ut  angelo,  sed  abscon- 
dita  est  illi  Veritas  et  circumdata  est  tenebris.  Ideo  par- 
vulus  ut  parvulus  loquitur,  sapit  et  intelligit.^  Sed  ex  alia 
parte  Deus  non  omnino  hominem  destituit,  dando  ei  in- 
tellectum  potentem  omnia  fieri  et  depingibilem  omni  figura 
ab  intrinseco.  Si  haberet  enim  tantum  lucida  intervalla 
et  intelligeret  tantum  tactus  ab  extrinseco,  hoc  est  a  Deo 
vel  angelo,  esset  homo  ut  brutum  et  non  esset  bonum  nee 
meritum  nee  retributio.  Ideo  dedit  Deus  ei  intellectum 
agentem,  qui  se  actuare  potest  et  ex  ignorantia  reducere 
se  ad  aliquam  scientiam  et  artem  ex  primis  principiis 
speculativis  et  practicis  seu  factivis  a  Deo  et  angelis 
adjutus  et  maxime  ad  initia,  quae  siint  diffimcillia.  Ex 
hoc  ergo  pendet  libertas  et  meritum  et  inventio  scien- 
tiarum  et  artium,  et  sine  hoc  tota  rationalis  natura  bru- 
talis  esset,  et  acta  potius,  quam  agens.  Quum  ergo  hie 
intellectus  agens,  qui  se  actuat  (ut  aqua  calida  se  reducit 
ad  frigiditatem),  sit  perfectus  ex  se  ipso,  et  quum  lumen 
sit  substantiale  et  spirituale,  penetrat  intelligibilia  ut  ignis 
ignibilia,  et  firmus  est  ad  judicandum  de  inventis.  Tunc 
autem  est  ingenium  bonum  vel  ad  mechanicas  artes,  si 
veritates  factivas  apprehendet,  vel  ad  philosophiam  mora* 
lem  et  leges,  si  activas,  vel  ad  theologiam  seu  metaphy- 
sicam,  mathesim,  physicam,  vel  medicinam,  si  ad  verita- 
tes speculativas   est  aptus  vel  ad  omnes,  quod  rarum  est. 

Hoc  ergo  ingenium  esse  necessarium,  docet  experien- 
tia.  Ut  enim  cum  malo  instrumento  malum  fit  opus,  ita 
cnm  inepto  ingenio  non  evadet  quis  doctus.  Ideo  Salomon 

'  I.  Cor.  13,  11. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani.  457 

^erat  paer  ingeniosus."^  Idem  videtur  de  David,  qui  tam 
apte  canebat,  pulsabat  et  regebat,  et  de  Moyse  similiter, 
qui  non  ob  imperitiam,  sed  ob  impeditam  linguam  se 
excusat.* 

Si  obtigit  alicui  ingenium  aptum  sed  mediocre,  id 
debet  augeri  primo  gratitudine.  „Sortitus  sum,**  videlicet 
gratiose  obtinui,  ^animam  bonam."'  Ait  enim  Augustinus, 
quod  in  scripturis,  ubi  dicitur  ^sortitus"  vel  ^sortiri",  in- 
telligitur  ^gratiose".  „Quis  posuit  in  visceribus  hominum 
sapientiam,  et  quis  dedit  gallo  sapientiam?"^  Est  enim 
magnum  donum,  ex  quo  omnes  artes  et  scientiae  inven- 
tae  et  conservatae  sunt  et  earum  utilitas  derivatur  in  bello 
et  pace.  „Intelligens  gubernacula  possidebit."^  Ingenio- 
sus  est  communiter  bonae  indolis  et  ad  virtutes  bene  dis- 
positus.  —  Adjuvatur  secundo  cautela  vitiorum,  scilicet 
superbiae,  invidiae,  audaciae,  acediae  et  cpnjunctorum. 
Ilia  enim  magis  concordant  cum  intellectu,  quam  cum 
memoria  et  voluntate,  quae  magis  sunt  variabiles.  —  Tertio 
orando  Dominum.  —  Quarto  temperantia  ciborum.  — 
Quinto  moderato  exercitio,  praesertim  interrogatione,  me- 
ditatione,  auditionc,  lectione. 

Si  autem  contigit  obtusum,  juvandum  est  primo  laude 
Dei,  qui  „dividit  singulis  prout  vult,"*  et  compensat  ali- 
unde in  melioribus  saepe.  Ideo  non  debet  invidere,  neque 
superbire  in  aliquem  ingeniosum,  quemadmodum  super- 
biret  in  ingeniosum  indoctus  dicens  illi :  Quid  valet  superba 
scientia?  Interrogandum :  Quid  valet  superbia  cum  igno- 
rantia?  Non  minus,  imo  magis  peccat  superbus  ignarus 
quam  Jitteratus.  Augustinus:  Felix  cor  acutum  ad  veri- 
tatem,  infelix  contra  veritatem,  quia  plus  errat  velo- 
cior  extra  viam  quam  tardus.  —  Secundo  oratione.  „Da 
milii  intellectum."^  —  Tertio  temperantia  et  in  quanti- 
tate  et  in  qualitate  ciborum  impedientium.  —  Quarto 
exercitio  et  diligente  labore  acuitur.  —  Quinto  praeceptore 


»  Sap.  8,  19.  *  Exod.  4,  10. 

»  Sap.  8,  19.  *  Job.  38,  36. 

*  Prov.  1,  6.  •  I.  Cor.  12,  11. 

'  Ps   118,  34  7.3.  125.  144   169. 


Digitized  by  VjOOQIC 


458  Disputationes  morales. 

commode  docente,  ita  ut  lumen  parvum  possit  actuari;  ut 
faciens  prudenter  ignem  applicat  fomentando  donee  ignis 
sit  validus  ad  viridia  et  crassa  ligna  urendum.  —  Sexto 
animo  mansueto  a  magistro,  si  quieti  sunt^  si  inquieti,  dure 
sunt  increpandi,  et  si  non  corriguntur,  pellendi.  Nam  si 
haec  non  prosunt,  debent  desistere  a  scientia  et  alteri  arti 
se  applicarO;  ne  occupent  frustra  magistrum. 

Secunda  pars  naturae  est  memoria,  hoc  est  potentia 
reservans  et  reddens  species  intellectui  et  voluntati;  in 
quorum  est  medio  et  velut  thesauraria,  quae  conservat 
bona  dominae  suae  et  ea  ei  reddit,  quum  illi  est  opus. 
Et  haec  lubentius  intellectas  quam  creditas,  et  amatas  quam 
odio  habitas  recipit  et  conservat  tanquam  sibi  magis  pro- 
portionatas  et  convenientes.  Sed  ut  inteilectus  habet  sen- 
sum^  quo  utitur,  et  voluntas  appetitum  sensitivum^  ita  haec 
memoria  sensitivum  habet  organum  in  occipite,  hoc  est 
ventriculum,  in  quo  species  sunt  earum  rerum,  quae  sunt 
retro  transactae;  et  quia  ilia  pars  est  siccior^  est  magis 
apta  ad  retinendum  species ;  reliquae  propter  humiditatem^ 
qua  abundant;  non  possunt  ita  recipere  impressiones  et 
retinere  illas.  Et  quia  formae  complexio  est  juxta  quali- 
tatem  et  capacitatem  materiae^  et  agens  pro  qualitate  in- 
strumenti  agit^  ideo  secundum  quod  ilia  pars  oi^ani  est 
disposita,  apta  est  vel  inepta  memoria.  Est  igitur  duplex 
memoria,  quaedam  apta,  quaedam  inepta;  apta  quidem^ 
quae  habet  quatuor  eonditiones,  nempe  quam  facile  ca- 
piat ea,  quae  ab  intellectu  etvoluntate  porriguntur,  quam 
ilia  bene  et  firmiter  retineat  et  conservet,  deinde  quam 
capax  sit  multarum  specierum,  et  quam  prompte  et  cito 
eas  reddat,  quando  opus  erit  uti  eisdem  speciebus.  Inepta, 
quando  aliquod  horum  deest  vel  omnia,  quod  in  senectute 
communiter  accidit.  Ideo  in  pueris  caeteris  paribus  est 
aptior,  quia  pauciores  sunt  species  et  melius  perfunduntur 
in  tenera  parte.  In  magnis,  quia  multa  vident,  unae  spe- 
cies alias  expellunt  et  sunt  veluti  undae  fluminum.  Est 
sane  mirabile  donum,  ut  in  tam  parvo  ventriculo  conti- 
neantur  tam  multae  species,  et  ut  creet  velut  Deus  res 
quoad  similitudines;   sine    quibus   nee   animalia   viverent. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani.  469 

quift  Don  recordarentur  nidi,  filiorum  et  commodorum ; 
nee  essent  scientiae  nee  artes,  quia  oportet  retinere  habi- 
tus. Doctrina  etiam  divina  memoria  solum  fuit  eonservata 
usque  ad  Moysen. 

Juvatur  memoria  meditatioue  frequenti,  repetitione, 
etiam  vocali,  intellectione,  ordine,  deleetatione  propter  in- 
tellectum  vel  amorem  coneentuum,  ut  sunt  versus.  Ilia 
enim^  quae  deleetant,  facile  reeipit  et  retinet  memoria. 
Deinde  juvatur  tempore,  ut  mane  et  sub  somno,  oratione, 
eibi  temperantia  et  quandoque  medicina,  si  abundat  caput 
humoribus;  denique  arte  locorum  vel  imaginum,  praefi- 
gendo  ilia,  quae  magis  nota  sunt,  et  in  illis  coUocando,  quae 
reminisci  volumus,  ut  si  in  platea  mihi  nota  affigam  singulis 
januis  unum  versum.  Necessaria  vero  est  memoria  om- 
nino  ad  diseendum.  „Cor  stulti  quasi  vas  confractum, 
omnem  seientiam  non  retinebit."^  ^Describe  in  tabulis 
cordis  tui  etc."*  „Nune  igitur  scribite  vobis  cantieum 
istud,  et  docete  filios  Israel,  ut  memoriter  teneant  et  om- 
nes  deeantent."^  ^Memorare  novissima  tua."*  Ideo  et  in 
vestigatione  proponendus  est  intellectus,  post  voluntas,  in 
medio  memoria,  praesentans  objectum  cuivis  virtu ti  et  po- 
tentiae.  Si  memoria  praesentet  objectum  vitii  ut  amabile 
et  delectabile,  erit  causa  vitii;  si  vero  praesentet  idem  ut 
odibile,  erit  causa  virtu tis.  „Erit  quasi  signum  in  manu 
tua  et  quasi  appensum  ob  recordationem  inter  oculos 
tuos."^  Memoria  itaque  est  potentia  duplex,  scilicet  in- 
tellectualis  et  sensualis.  Ejus  finis  est  Deum  colere,  ut 
eum  intelligamus  et  amemus;  et  ob  id  juvat  ad  virtutes 
omnes  habendas  et  ad  fugienda  vitia  et  ad  artes  et  scien- 
,  tias  amplectendas.^ 


»  Eclus.  21,  7.  »  Prov.  3,  3. 

*  Deut.  31,  19.  *  Echis.  7,  40. 

^  Exod.  13,  16. 

®  SicQti  ea,  quae  hoc  loco  legantur  de  memoria  daplici  et  de 
memoriae  fine,  probabiliter  praecedere  deberent  enumerationem  me- 
diorum  ad  eam  jnvandam,  ita  etiam  seqnentia  verba,  qaae  in  ms.  post 
sciefUias  amplectendas  habentur,  inepto  certe  loco  posita  faenmt,  imo 
cum  praecedentibns  comparata  superflua  esse  videntur.    Ea  prout  in 


Digitized  by  VjOOQIC 


460  DisputAtiones  morales. 

Tertia  pars  naturae  est  inclinatio  naturalis  sequens 
naturalem  instinctum^  ut  voluntas  rationem  et  appetitus 
animalis  sensum.  Haec  enim  inclinatio  arguit  convenien- 
tiara  cum  exercitio.  Ideo  in  ea  est  delectatio  et  penetratio 
et  perseverantia,  quia  penetramus  et  perseveramus  in  ama- 
tis  ob  delectationem ;  et  ex  opposito,  ubi  non  est  inclinatio, 
ibi  non  est  convenientia  nee  delectatio,  sed  moeror,  vio- 
lentia,  obtusitas  et  pauca  duratio,  quia  ars  vix  potest  contra 
naturam.  Ideo  aves  post  gabiam  volant  ad  silvam,  et  virga 
ad  suam  rectitudinem  redit,  et  simia  semper  est  simia; 
ut  est  in  Apologo  de  sorice  et  de  mula  rogante  asinam, 
ne  diceret  se  ejus  matrem,  quae  respondit:  Aures  tuae  te 
manifestant.  Verumtamen  homo,  quum  sit  liber,  potest  agere 
contra  appetitum  naturalem,  ut  in  sese  interficientibus  patet 
et  in  coactis  remigare.  Undo  possunt  habitus  comparari 
contrarii  naturali  inclinationi.  Ex  quibus,  quoniam  con- 
suetudo  est  altera  natura,  delectantur  et  periti  evadunt. 
Gratia  etiam  naturam  vincit.  „ Continue  non  acquievi 
carni  et  sanguini."^  Unctio  docet  de  omnibus,  etiam  rudes.* 
Unde  in  electione  vitae  praecipue  consideranda  est  inspi- 
ratio,  qua  cognita  ei  etiam  contra  inclinationem  parendum, 
quia  ei  plus  placebit  in  re  inspirata;  alias  sequenda  in- 
clinatio vel  habitus  vel  prudentia,  quae  de  praesenti  potest 
judicare.  ,,Cor  hominis  disponit  viam  suam,"  scilicet  desi- 
derando  melius,  „8ed  Domini  est  dirigere  gressus  ejus."* 
Ideo  ipse  est  orandus,  ut  dirigat  vias,*  scilicet  ut  bona 
fiat  electio,  quando  prudentia  non  suflFicit.  Deus  non  deest, 
vel  extra  per  consilium  bonum  vel  intus  faciens  acceptare. 
Inclinatio  itaque  habet  suas  partes  in  juvando  ad  sapien- 
tiam.     „Si  inclinaveris  aurem  tuam,  excipies  doctrinam/^^ 


ms.  inveninntur  absque  emendatione  hie  sistimos.  nHaec  juTatnr  mrsos 
cibo,  medicina,  ordine,  meditatione ,  repetitione,  snavitate  cantus,  re 
cognita,  seu  loco  noto,  ridicula  arte  locomm  notomm  vel  fictorum,  bono 
intellectn  et  amore,  at  simile  simili  intelligimus,  ita  recordamar,  si  pec- 
cator  dam  peccat  recordaretar  Dei  et  eorum,  quae  sequantar  peccata, 
nanquam  peccaret." 

»  Gal.  1,  16.  «  L  Job.  2,  27.  •  Prov.  16,  9. 

*  Tob.  4,  20.  "  Eclas.  6,  34. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani.  461 

^Initium  ejus  verissima  est  disciplinae  concupiscentia."^ 
^Inclina  cor  tuum  ad  cognoscendam  prudentiam ;  si  enim 
sapientiam  invocaveris  et  inclinaveris  cor  tuum  prudentiae, 
si  quaesieris  earn  quasi  pecuniam"  etc.^  Est  autem  in- 
clinatio  appetitus  sequens  instinctum  naturalem,  quae  est 
sapientia  inetaphorica,  et  Deus  dedit  illani;  ut  homines  ve- 
stigium suae  sapientiae  et  amoris  haberent  et  suaviter  va- 
carent  tam  multis  rebus  et  artibus.  Dividitur  in  elemen- 
talem,  vegetativam,  sensitivam,  rationalem,  et  invenitur  in 
tota  natura  rerum,  et  in  homine  quoad  necessitates  et  uti- 
litates  omnes.^  Unde  mira  Dei  sapientia  lucet.  Necessa- 
ria  est,  quia  sine  ea  non  est  convenientia  nee  delectatio, 
ideo  nee  penetratio  nee  perseverantia.  Igitur  eam  scrips 
tura  exigit.  Quae  tunc  juvat,  quum  non  frigide  scire 
desideramus,  sed  quum  tam  fortiter  inclinamur  ad  media 
et  ad  studium  diversarum  scientiarum,  ut  desiderans  sani- 
tatem  amplectitur  medicinam. 

Quarta  pars  naturae  est  corpus,  quod  est  organum 
juvans  vel  impediens  animam  in  omni  opere  suo  naturali 
pro  hoc  statu,  quia  est  pars,  et  non  totum  ut  angelus. 
Ideo  ebrius  et  furiosus  delirant,  et  Salomon  queritur  de 
corpore  suo  coinquinato.  Formae  dantur  secundum  capa- 
citatem  materiae  et  non  majores,  quia  non  caperentur,  nee 
minores,  quia  ipsa  esset  vacua  secundum  ejus  majorem 
capacitatem.  Debet  itaque  corpus  esse  sanum,  ut  serviat 
formae,  id  est  animae;  non  summa  valetudine,  quia  tunc 
lascivit;  ideo  Plato  in  loco  insalubri  dicebat  esse  studium 
Athenis  institutum,  ut  scholares  cito  se  expedirent  et  ne 
deliciis  vacarent.  Conservatur  sanitas  sobrio  victu  et  sano, 
exercitio,  recreatione,  ordine  in  studio,  non  studendo  mox 
a  pastu.  Bonae  complexionis  homines  sunt  saepe  mol- 
les  came,  licet  talis  ob  studium  et  ruminationem  eva- 
dit   saepe    melancholicus;    communiter   evadunt   sapientes 


p.  6,  18. 
2  Prov.  2,  2-4. 


°  Etiam  in  hac  expositione  ordo,  ut  videtur  culpa  scribentis  co- 
dicem  nostrum,  non  Lainii,  desideratur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


462  Disputationes  morales. 

melancholic!;  quia  remanent  ut  cineres.  Praesertim  opus 
est  bonis  organis  capitis,  et  organum  memoriae  quidem 
ad  omnes  scientias  juvat. 

III.  Tertius  dens  sapientiae  est  exercitium  vel  natu- 
rae et  gratiae  usus.  Est  enim  natura  et  gratia  talentum,  de  quo 
negotiandum,uthabentidetur.^  Prima  pars  huj  us  exercitationis 
estauditio;  non  solum  a  caelesti  magistroDeo,  sed  etiam  ab  ho- 
mine.  Ideo  prophetae  Dominum  audiverunt.  ^Dominus  mihi 
deditlinguam  eruditam,  ut  sciam  sustentare  eum  quilassus  est 
verbo."*  ^Fides  ex  auditu."*  Debet  auditor  esse  atten- 
tus  et  benevolus  et  pacificus.  „In  mansuetudine  suscipite^ 
etc.*  —  Secunda  pars  est  lectio.  „Dum  venio  attende 
lectioni,"^  quia  non  semper  adest  viva  vox.  Plus  homo 
discit  et  magis  habet  praesentem  auctorem  legendo  opera 
ejus,  quam  si  possit  subinde  habere  copiam  ejus  in  con- 
ferentiis,  quia  rare  id  conceditur.  Unde  philosophi  et 
doctores  usque  ad  mortem  vacabant  lectioni,  ut  Origenes, 
qui  sine  lectione  cibum  non  sumpsit  unquam  neque  som- 
num.  Sed  fastidientis  stomachi  est  multa  sine  ordine  de- 
gustare.  Debet  igitur  lectio  esse  1.  certa  et  non  vagans; 
2.  attenta^  ut  fructus  inde  trahatur;  3.  nonnunquam  sonora, 
ut  imprimatur  res  etiam  per  auditum;  4.  moderata,  cui 
finem  consilium,  non  lassitudo  imponit.  —  Tertia  pars  est  me- 
ditatio  ad  penetrandum  res  et  ordinate  memoriae  infigen- 
dum.  Scriptura  etiam  plurimum  conducet,  ut  summa  rei 
coUigatur.  —  Quarta  pars  est  collatio,  vel  dicendo  vel 
quaerendo  vel  amice  disputando  et  humiliter.  Nee  pudeat 
vinci.  Nunquam  vincitur,  cum  humilitate  petens  doceri, 
qui  eo  ipso  praestantior  est  docente  ipso,  neque  etiam  do- 
cens  veritatem  vinci t,  sed  doctrina  vincit.  Urbane  loquen- 
dum  et  ira  turbans  abesse  debet.  Brevis  responsio,  brevis 
item  propositio  debet  esse.  Finis  enim  est  invenire  veri- 
tatem per  disputationem,  quae  est  contrarietas  quaedam 
rationalis    explicans    conceptus    contraries.    —     Quintum 


»  Mat.  26,  28.  «  Is.  50,  4. 

»  Rom.  10.  17.  *  Jac.  1,  21. 

'^  I.  Tim.  4,  13. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VI.  Institutio  scholaris  christiani.  463 

est  perse verantia  in  coeptis,  quia  nemo  repente  fit  summus. 
Majora  animalia  diutius  in  ventre  manent  tanquam  per- 
fectiora,  ut  elephas  duos  annos,  homo  octo  vel  novem 
menses^  dum  musea^  qunm  sit  vile  animal,  eito  producitur. 

IV.  Quartus  dens  clavis  ad  sapientiam  est  admini- 
culum  externum.  Omnia  enim  externa  fecit  Deus,  ut 
sciatur.  Primum  adminiculum  est  praeceptor.  „In  mul- 
titudine  presbyterorum  prudentium  sta  et  sapientiae  illorum 
ex  corde  conjungere^  ut  omnem  narrationem  Dei  possis 
audire,  et  proverbia  laudis  non  efi^ugiant  a  te.  Et  si  vi- 
deris  sensatum,  evigila  ad  eum,  et  gradus  ostiorum  illius 
exterat  pes  tuus."^  Praeceptor  debet  esse  praeditus  bonia 
moribus,  humilis,  non  nimis  severus,  non  prolixus,  nee 
multas  legens  lectiones,  nee  nimis  brevis;  debet  recte  in- 
telligere,  quae  docet,  ea  confirmare  sua  auctoritate  et  ra- 
tione,  desiderare,  ut  omnes  capiant,  non  ad  ostentationem 
docere.  Christus  dicebat:  „Intellexistis  haec  omnia  ?"^  — 
Secundo  sunt  libri,  qui  praeceptores  sunt,  et  debent  vario- 
rum esse  temporum  et  auctorum.  Praeferuntur  autem  ve- 
teres  neotericis.  —  Tertium  adminiculum  sunt  socii  stu- 
diosi.  „Beatus  vir,  qui  non  abiit  in  consilio  etc."^  „Ti- 
mentes  autem  Dominum  gloriticat."*  —  Quarto  disciplina. 
„Virga  disciplinae  etc."^  Qui  enim  non  habet  amorem, 
timore  recolligitur.  —  Quinto  facultates,  non  multae,  quae 
solent  ad  lasciviam  provocare,  nee  nimia  egestas,  sed  me- 
diocritas  sufficiens  quieti  et  literis.  ,,Intrans  in  domum 
meam  conquiescam  cum  ilia."*  —  Sexto  aliena  patria,  vel  pro- 
pria tanquam  aliena.  —  Septimo  temperies  regionis.  Ni- 
mius  enim  calor  et  nimium  frigus  impediunt.  —  Octavo  quiea 
ab  aliis  negotiis.  „Sapientia  scribae  in  tempore  vacuitatis,^ 
scilicet  a  negotiis,  „et  qui  minoratur  actu,  sapientiam  perci- 
piet."^  „Turbarisergaplurima."®  —  Konumesttempus.  „Dieft 
diei  eructat  verbum."  ^  Ideo  doctores  multum  temporis  impen- 
derunt  studio  et  gentiles  vocabant  tempus  sapientissimum- 

»  EcluB.  6,  36.  36.  »  Mat.  1.3,  51.  »  Ps.  1,  1. 

.    ♦  Ps:  14,  4.  *  Prov.  22.  15.  «  Sap.  8,  16. 

'  Eclos.  28,  25.  ^  Luc.  10,  41.  «>  Ps.  18,  3 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII. 
De  fuco  et  ornatu  mulierum. 


1.  De  fuco  et  ornatu  tractaturi,  primo,  quid  vox  fuci 
et  omatus  sit,  declarabimus.  Deinde  quantum  ad  rem 
attinet,  divisionem  fuci  et  ornatus  apponemus.  Tertio 
ostendemus,  ornatum  et  fucum  licite  et  cum  merito  quan- 
doque,  licet  raro,  fieri  posse ;  quarto,  saepe  fieri  cum  pec- 
cato  veniali;  quinto,  saepe  etiam  peccata  mortalia  in  eo 
committi.  Sexto  diluemus  rationes,  quibus  fucus  vel  or- 
natus superfluus  defendi  solet.  Septimo  et  ultimo  subji- 
ciemus  remedia,  quibus  vel  toUi  vel  moderari  possit  hie 
abusus. 

Caput  I.    Quo  sensu  a  nobis  vox  fuci  et  omatus  sumatur. 

2.  Quoad  primum  igitur  per  fucum  hie  intelligimus 
cultum  ilium  pulchritudinis,  qui  mulierum  praesertim  arte 
fieri  solet  vel  ad  cutis  mollitiem  et  splendorem,  vel  ad  co- 
lorem  rubrum  vel  album  mentiendum,  vel  ad  oculorum 
pulchritudinem  augendam,  sive  quum  aquis  acrioribus  et 
abstergentibus  vel  aliis  unguentis  maculas  faciei  et  pellis 
duritiem  toUentibus  et  ei  nitorem  comparantibus  utuntur, 
sive  quum  cerussa  et  purpurisso  faciem  liniunt  et  incru- 
stant  et  stibio  oculos  sufFundunt^  sive  quum  piles  e  ciliis 
et  fronte  evellunt,  sive  quum  crines  torquent  vel  alienis 
capillis  utuntur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatu  mulierum.  465 

Per  omatum  vero  intelligimus,  quidquid  gemmarum  et 
auri  et  vestium  adhibetur  sive  corpori,  sive  etiam  lectis 
et  parietibus  et  jumentis^  quibus  insidunt.  Sic  etiam  ae- 
cepto  fuco  et  ornatu  duobus  libellis  tractat  Tertullianus 
banc  rem,  quorum  priorem  de  cultu  midierum,  posteriorem 
vero  de  ornatu  earundem  inscripsit.^ 


Caput  II.    De  ornatu  moderato  et  excessivo. 

3.  Quoad  secundum  notandum,  quantum  ad  rem  prae- 
sentem  attinet,  duplicem  esse  hujusmodi  sive  fucum  sive 
omatum,  alterum  excessivum  et  superfluum,  alterum  vero 
moderatum.  E^cessivus  autem  est  ille,  qui  judicio  bono- 
rum  et  prudentium  virorum  metas  rationis  excedit;  mo- 
deratus  vero  est,  qui  eorundem  judicio  intra  rationis  metas 
continetur;  et  judex  est  modestia  et  pudicitia  et  verecun- 
dia  illo  utens ;  qui  quideln  procul  dubio  varius  est  pro  va- 
rietate  et  conditione  utentium  et  tempore.  Alius  enim  decet 
christianum,  alius  decebat  olim  Judaeum,  alius  decet  reli- 
giosum,  alius  saecularem,  alius  nobilem,  alius  ignobilem, 
alius  divitem,  alius  pauperem,  alius  principem,  alius  sub- 
ditum,  alius  juvenem,  alius  senem,  alius  denique  virum, 
alius  feminam;  et  in  quovis  horum  habet  aliqualem  la- 
iitudinem,  nee  in  puncto  et  indivisibili  consistit. 

Caput  III.    Quando  ornatus  et  fucus  licite  adhiberi  possit. 

4.  His  suppositis  jam  patet  tertium,  posse  scilicet  licet 
raro  licite  et  cum  merito  adhiberi  hujusmodi  fucum  vel 
ornatum,  qui  moderatus  et  non  excessivus  sit.  Quod  qui- 
dem  et  scriptura  et  ratione  constat. 

Ait  enim  scriptura  de  probatissima  ilia  vidua  Judith 
loquens:  „Vocavitque  abram  suam,  et  descendens  in  do- 
mum  suam  abstulit  a  se  cilicium   et  exuit   se    vestimentis 


*  Ambo  inveniuntur  Id  tomo  I.  Patrol.  Lat.  Mignianae  col.  1303  ss. 
cum  inscriptione  accuratiori:  De  cultu  feminarum  lib.  I.  et  lib.  IL 
Tertullianum  adhuc  catholicuin  auctorem  habent. 

L  a  i  n  e  K  ,  Vota  Tridontiua  etc.  30 


Digitized  by  VjOOQIC 


466  Disputationes  morales. 

viduitatis  suae  et  lavit  corpus  suum  et  unxit  se  myro 
Optimo  et  discriminavit  crinem  capitis  sui  et  imposuit  mi- 
tram  super  caput  suum  et  induit  se  vestimeutis  jucundi- 
tatis  suae  induitque  sandalia  pedibus  suis  assumpsitque 
dextraliola  et  lilia  et  inaures  et  annulos,  et  omnibus  or- 
namentis  suis  ornavit  se.  Cui  etiam  Dominus  contulit 
splendorem,  quoniam  omnis  ista  compositio  non  ex  libidine^ 
sed  ex  virtute  pendebat.  Et  ideo  Dominus  banc  in  illam 
pulchritudinem  ampliavit,  ut  incomparabili  decore  omnium 
oculis  appareret."^  Ex  hoc  loco  non  solum  constat,  sanc- 
tam  Judith  usam  fuisse  ornatu  et  fuco  in  hoc  opus  de- 
cipiendi  Holofernis,  sed  olim  vivente  marito  similiter  in- 
dutam  fuisse,  dicente  scriptura :  ^Induit  sevestimentis  ju- 
cunditatis  suae,"  et  rursus:  „Et  omnibus  ornamentis  suis. 
ornavit  se." 

De  Esther  quoque  sancta  regina  ait  scriptura:  „Die 
autem  tertio  deposuit  vestimenta  ornatus  sui  et  circum- 
data  est  gloria  sua.  Quumque  regio  fulgeret  habitu  et 
invocasset  omnium  rectorem  et  salvatorem  Deum,  assum- 
psit duas  famulas  et  super  unam  quidem  innitebatur,  quasi 
prae  deliciis  et  nimia  teneritudine  corpus  suum  ferre  noa 
sustinens;  altera  autem  famularum  sequebatur  dominam 
defluentia  in  humum  indumenta  sustentans.  Ipsa  autem 
roseo  colore  vultum  perfusa  et  gratis  ac  nitentibus  oculia 
tristem  celabat  animum  et  nimio  timore  contractum."*  — 
In  Ezechiele  quoque  Dominus  alloquitur  Judaeam  expro- 
brans  beneticia  ei  coUata  sub  typo  ornamentorum,  quae 
honeste  uxori  dari  solent,  dicens:  „Et  lavi  te  aqua  et 
emundavi  sanguinem  tuum  ox  te  et  unxi  te  oleo.  Et  ve- 
stivi  te  discoloribus  et  calceavi  te  janthino  et  cinxi  te 
bysso  et  indui  te  subtilibus.  Et  ornavi  te  omamento  et 
dedi  armillas  in  manibus  tuis  et  torquem  circa  coUum 
tuum.  Et  dedi  inaurem  super  os  tuum  et  circulos  auri- 
bus  tuis  et  coronam  decoris  in  capite  tuo.  Et  omata  e& 
auro  et  argento  et  vestita  es  bysso  et  polymito  et  mul- 
ticoloribus;  similam  et  mel  et  oleum  comedisti,   et  decora 


»  Judith,  10,  2.  3.  4.  ''  Esth.  15   4—8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatu  mulierum.  467 

facta  es  vehementer  nimis  et  profecisti  in  regnum.  Et 
egressum  est  nomen  tuum  in  gentes  propter  speciem  tuam, 
quia  perfecta  eras  in  deeore  meo,  quern  posueram  super  te."^ 

David  etiam  sub  typo  sanctae  reginae  eeclesiam  de- 
scribens  ait:  ^Astitit  regina  a  dexteris  tuis  in  vestitu  de- 
aurato  circumdata  varietate."^  Salomon  quoque  sub  eo- 
dem  typo  in  persona  Christi  ait  ecclesiae  quasi  reginae: 
„Pulchrae  sunt  genae  tuae  si  cut  turturis,  coUum  tuum  si- 
cut  monilia.  Murenulas  aureas  facieraus  tibi,  vermiculatas 
argento;"^  quae  alii  sic  vertunt:  Venustae  sunt  genae  tuae 
convenientibus  ornamentis  et  collum  tuum  torquibus;  or- 
namenta  enim  convenientia  ex  auro  faciemus  tibi,  cum 
notis  argenteis.  De  muliere  quoque  forti  ait  Salomon: 
„Stragulatam  vestem  fecit  sibi.  Byssus  et  purpura  indu- 
mentum ejus."*  Sancta  quoque  femina  Susanna,  licet  na- 
tura  pulchra,  balneo  tamen  et  unguento  utebatur ;  ait  enim 
ancillis  suis:  „Afferte  mihi  oleum  et  smigmata  et  ostia 
pomarii  claudite,  ut  laver."^  Sed  haec  ut  antiqua  puten- 
tur,  quia  revera  multa  licebant  in  veteri  testamento,  quae 
jam  non  licent. 

Est  etiam  sententia  Pauli  dicentis  ad  Timotheum: 
^Similiter  et  mulieres  in  habitu  ornato  cum  verecundia 
et  sobrietate  ornantes  se,"^  ubi  Paulus  vult  habitum  or- 
natum,  hoc  est  decentem  et  mundum,  vult  etiam  mulieres 
ornare  se,  modb  sobrie  et  cum  verecundia  id  faciant. 

5.  Quod  etiam  ratio  ipsa  suadet.  Quae  enim  viro 
conjuncta  est  mulier,  et  sobrie  se  ornat  sine  aliqua  in- 
tentione  prava,  sed  potius  ea  mente,  ut  placeat  viro  suo, 
judicans  probabiliter  id  necessarium,  ut  ajliciat  ad  amorem 
virum  suum  et  usum  conjugalem  et  ut  ipsum  ab  alienis 
arceat,  non  solum  non  peccat,  sed  si  in  charitate  sit,  me- 
retur  sic  modeste  se  fucans  et  ornans,  modo  maritus  non 
prohibeat,    sed   potius   (ut    communiter   fit)    gaudeat.      Ut 


»  Ezech.  16,  9-14.  «  Pa.  44,  10. 

»  Cant  1,  9.  10.  ^  Prov.  31,  22. 


^  Dan.  13,  17.  •  I.  Tim   2,  9. 


30^ 


Digitized  by  VjOOQIC 


468  Disputationes  morales. 

enim  gaudet  bonus  agricola  de  recte  culto  agro,  ita  etiam 
maritus  probus  gaudere  solet  de  honeste  culta  uxore  sua. 
Quod  quidem  verum  est  non  solum  de  vestium  omatu, 
sed  etiam  de  aliquali  fuco. 

Idem  etiam  licere  probatur,  si  fucus  vel  ornamentum 
adhibeatur  ad  tegendam  aliquam  notabilem  foeditatem^  prae- 
sertim  si  maritum  a  se  avertere  possit,  ut  D.  Thomas  ait.^ 
Quod  Abulensis*  etiam  limitat:  ubi  fucus  non  sit  contra 
consuetudinem  regionis.  Alius  etiam  limitat  ad  turpitudi- 
nem  causatam  ex  aliquo  accidenti;  nam  si  naturalis  esset, 
deberet  quis  contentari  divina  distributione  et  nolle  corri- 
gere  opus  ejus.  Tertio  limitandum  est,  modo  fucus  non 
excedat  necessitatem  tegendae  foeditatis,  sed  sit  tantus, 
quantum  tectio  ipsa  exigit. 


Caput  IV.    Quando  venialiter  per  fucum  et  ornatum  peccetur. 

6.  Quartum  ex  propositis  etiam  probatur,  nempe  or- 
natum et  fucum  quandoque  cum  solo  peccato  veniali  ad- 
hiberi.  Nam  si  intentio  ornantis  se  et  fucantis  non  sit 
alios  allicere  ad  peccatum  mortale,  nee  excessus  sit  tan- 
tus, ut  sit  contra  Dei  vel  sui  vel  proximi  charitatem,  nee 
affectio  sit  tanta,  ut  in  eo  ornatu  vel  fuco  constituatur 
ultimus  finis,  et  cum  his  omnibus  sit  aliqualis  excessus  in 
ornatu  vel  fuco  vel  in  ipsa  affectione  ad  ipsum,  ut  illis 
accidit,  qui  ob  gloriolam  venialem  aliquantulum  excedunt 
in  his  modum :  committitur  tunc  quidem  peccatum  veniale 
ob  dictum  excessum  in  intentione  vel  affectu  vel  ornatu 
ipso,  sed  non  peccatum  mortale^  quia  error,  ut  supponitur, 
non  est  tantus,  ut  charitatem  tollat,  sine  quo  non  commit- 
titur peccatum  mortale. 


»  n.  U.  qu.  169.  art.  2. 

•  Ms.  I.  mendose  Albule^isis,  qnoties  hoc  nomen  occurrit.  Signifi- 
catur  Alphonsus  Tostatus,  episcopns  AboJensis  (Avila),  qui  in  snis  com- 
mentariis  in  Matthaeom  (ad  cap.  11.)  de  omata  mnlienun  agit.  £dit« 
Venet  1728  T.  21.  p.  456. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vn.  De  fuco  et  ornatu  mulierum.  469 

Caput  V.    Saepe  peccata  mortalia  per  fucum  et  ornatum  committi. 

7.  Quinto  probandum  erat,  saepe  in  hoc  committi  pec- 
catum  mortale.  Quod  ut  ostendatur,  primo  afferemus  ca- 
sus, in  quibus  fere  sine  controversia  est  peccatum  mor- 
tale; deinde  in  genere  ostendemus,  accidere  solere  multa 
peccata  mortalia  in  hoc  fuci  et  ornatus  abusu. 

Primus  igitur  casus  est,  quum  quis  se  fucat  in  con- 
temptum  creatoris,  ut  quum  mulier  deliberato  animo  de- 
spiciens  formam  sibi  a  Deo  datam,  quasi  sibi  non  bene 
provisum  fuerit,  querula  de  divina  providentia  vult  aliam 
quasi  meliorem  pulchritudinem  superinducere,  quod  plane 
mortale  est,  ut  D.  Thomas^  ait,  quia  contra  charitatem 
Dei  est,  eum  contemnere,  vilipendendo  ejus  fabricam. 

Secundus  casus  est,  quum  uxor  fucat  vel  ornat  se, 
etiam  modeste,  intentione  tamen  prava  alliciendi  ad  sui 
mortalem  concupiscentiam  vel  virum  suum  vel  alios  a  viro 
suo ;  hoc  enim  est  contra  proximi  charitatem,  quem  indu- 
cere  vult  in  mortale  peccatum,  licet  ipsa  nolit  aliis  a  viro 
suo  copiam  sui  facere,  quia*  satis  est  velle,  quod  in  sola 
concupiscentia  mortaliter  pecccnt.  Tunc  autem  intendit, 
ut  vir  suns  se  mortaliter  concupiscat,  quando  intendit,  ut 
ita  ad  se  accedat,  ut  paratus  esset  accedere,  licet  non  esset 
sua.  Quod  tamen  rarissime  putandum  est  accidere,  quia 
communiter  non  hoc  intendunt  uxores,  sed  potius  refugiunt, 
et  solae  volunt  frui  maritis. 

Tertius  casus  est,  quum  uxor  se  fucat,  ut  inducat  ma- 
ritum  ad  honestum  amorem  et  alios  ad  inhonestum;  ex 
hac  enim  secunda  parte  mortale  est. 

8.  Quartus  casus  est,  quum  quis  ea  intentione  so  or- 
nat vel  fucat,  ut  in  ornatu  vel  fuco  etiam  honesto  ponat 
ultimum  finem.  Id  enim  est  contra  charitatem  Dei,  qui 
plus  omnibus  creaturis  est  amandus.  Judicia  autem,  quod 
in  his  ponatur  ultimus  finis,  sunt  duo;  l**™  quum  major 
cura  et  diligentia  et  affectio  ponitur  in  ornatu  corporis^ 
quam  in  animae  salute ;  2"°*  quando  paratus  est  quis  propter 

*  L.  c.  *  Ms.  I.  at  quia. 


Digitized  by  VjOOQIC 


470  Dispntationea  morales. 

fucum  vel  ornatum  violare  praeceptum  Dei  vel  ecclesiae 
obligans  ad  mortale,  ut  quum  mallet  quis  violare  festum, 
missam  non  audiendo,  quam  ornatum  omittere^  seu  quum 
non  audit  missam^  ut  se  ornet. 

Quintus  casus  est,  quando  quis  propter  gloriam  vel 
jactantiam  se  ornat,  in  eis  ut  in  ultimo  fine  sistendo,  quod 
eodem  modo,  quo  supra,  probatur  mortale. 

Sextus  casus  est,  quando  uxor  contra  praeceptum  viri 
sui  expressum  vel  praesumptum  utitur  fuco  vel  superfluo 
ornatu.  Tunc  enim  est  mortale,  ut  ait  cardinalis  de  Tur- 
recremata;*  est  enim  hoc  superbia  et  inobedientia  mor- 
talis,  quia  est  de  re  seria  et  habente  mali  speciem  et  dante 
viro  zelotypo  occasionem  suspicandi  lasciviam  et  jurgia  et 
mala  magna  excitandi. 

9.  Septimus  casus  est,  quando  citra  dictum  praeceptum 
uxor  sciens,  se  satis  sine  fuco  a  marito  diligi  et  tractari 
affectu  maritali,  adfauc  tamen  fucare  se  vult;  quo^  si  non 
semper,  certe  saepe  potest  peccare  mortaliter,  quia  quum 
cesset  omnis  causa  fuci  et  ornatus  superflui,  ex  se  praebet 
occasionem  marito  sinistrae  suspicionis  et  injuriam  ei 
facit.  Quia  talis  probus  maritus,  ut  etiam  Aristoteles  ait, 
sicut  in  moribus  non  amat  fictionem  in  uxore,  ita  etiam 
in  ornatu;  ita  enim  se  fucare  marito^  est  fictam  cum  eo 
personam  agere,  ut  in  tragoediis  fit  (ut  philosophus  dicit), 
et  ipsum  decipere. 

Octavus  casus  est,  quando  religiosa  vel  professa  ca- 
stitatem  se  fucat;  tunc  enim  mortaliter  peccat,  quia  est 
contra  Dei  charitatem,  cui  soli  vovit  placere,  ut  ait  Tur- 
recremata. 

Nonus  casus  est:  Vidua  vel  virgo  volens  servare  per- 
petuam  castitatem,  licet  earn  non  voverit  vel  professa  fuerit, 
fucans  se  peccat  mortaliter,  ut  ait  Abulensis  super  c.  11. 
Matthaei.*  Talis  enim,  si  non  contra  votum,  facit  tamen 
contra  propositum  suum  et  videntes  fallit  et  se  et  illos  in 


*  De  consideratione  d.  6.  c.  Fucare. 

■  Ms.  I.  et  n.  quae.  *  Ms.  II.  merito. 

*  Vide  supra  p.  468  not  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatn  mulierum.,  471 

periculo  amitteDdae  castitatis  ponit,  quia  fucatam  videns 
putat  earn,  quae  carnis  sunt,  diligere,  et  ideo  crescit  con- 
cupiscentia  ejus  et  spes  ea  potiendi  et  animus  earn  soUi- 
citandi,  quae  omnia  cessarent,  si  tali  fuco  et  superfluo  or- 
natu  carcret. 

Decimus  casus  est,  quando  mulier  vetula  et  quae  ob 
acta  tern  nubere  non  potest,  se  fucat.  Talis  enim  tamquam 
insanam  se  infamat  et  lascivam,  et  pessimum  exemplum 
praebet  adolescentioribus,  et  ideo  mortaliter  peccat,  ut  ait 
Abulensis  ubi  supra. 

Undecimus  casus  est:  Vidua  vel  virgo  nuptura  se 
fucans,  ut  placeat  ei,  cui  nubere  vult,  diflPicilius  excusatur 
a  mortali,  quam  jam  nupta;  quia  haec  habet  virum,  cui 
placeat,  quem  ilia  non  habet.  Ea  etiam,  quae  nubere 
vult,  dum  uni  vult  placere,  potest  alios  in  sui  concupiscen- 
tiam  allicere  et  ilium  unum  in  re  valde  gravi,  utpote  uxore 
ducenda,  ob  pulchritudinem  vel  gratiam,  quam  mentitur, 
decipere,  quod  est  mortale,  juxta  eundem  Abulensem 
ubi  supra. 

10.  Duodecimus  casus  est,  in  quo  plus  insisten- 
dum:  Quando  licet  cesset  intentio  mortalis  praedicta,  qua 
aliqua  se  fucat  et  ornat  vel  in  contumeliam  creatoris  vel 
ut  ad  sui  concupiscentiam  mortalem  provocet^  vel  ob  ina- 
nem  gloriam  et  fuci  amorem,  in  quibus  ut  in  ultimo  fine 
sistit,  licet  cesset  etiam  praeceptum^  viri  et  votum  vel 
professio  vel  propositum  castitatis  vel  aetas  impotens  ad 
prolem  procreandam,  adhuc  tamen  his  omnibus  cessantibus, 
quis  utitur  notabiliter  excessive  fuco  et  ornatu,  ut  com- 
muniter  fit  in  hoc  corrupto  saeculo  et  praesertim  in  qui- 
busdam  corruptioribus  civitatibus,  ad  mortale  etiam  pec- 
catum  id  accedere,  ex  scrip  tura  et  doctorum  sen  tent  iis  et 
ratione  est  proband  um. 

11.  Inprimis  itaque  est  Isaias  dicens:  „Et  dicit  Do- 
minus  :  Pro  eo,  quod  elevatae  sunt  filiae  Sion    et  ambula- 


*  Frorocet  deest  in  ms.  I. 
'  Ms.  11.  peccatum 


Digitized  by  VjOOQIC 


472  Disputationes  morales. 

verunt  extento  collo  et  nutibus  oculorum  ibant  et  plaude- 
bant,  ambulabant  pedibus  suis  et  composito  gradu  ince- 
debant:  decalvabit  Dominus  verticem  filiarum  Sion  et 
Dominus  crinem  earum  uudabit.  In  die  ilia  auferet  Do- 
minus ornamentum  calceamentorum  et  lunulas  et  torques 
et  monilia  et  armillas  et  mitras  et  discriminalia  et  peri- 
scelidas  et  murenulas  et  olfactoriola  et  inaures  et  annulos 
et  gemmas  in  fronte  pendentes  et  mutatoria  et  palliola  et 
linteamina  et  acus  et  specula  et  sindones  et  vittas  et  the- 
ristra.  Et  erit  pro  suavi  odore  foetor,  et  pro  zona  funi- 
culus, et  pro  crispante  crine  calvitium,  et  pro  fascia  pec- 
torali  cilicium.  Pulcherrimi  quoque  viri  tui  gladio  cadent 
et  fortes  tui  in  proelio.  Et  moerebunt  atque  lugebunt 
portae  ejus,  et  desolata  in  terra  sedebit."^  Haec  Isaias, 
ex  cujus  verbis  intelligimus,  ob  has  mulierum  vanitates 
immissum  a  Domino  flagellum,  quo  viri  fortes  in  proelio 
occisi  sunt  et  uxores  viduatae  et  afflictae,  quae  plane  Do- 
minus non  mittebat  ob  levia  et  venialia  peccata,  sed  ob 
crimina  mortalia.  Peccatis  enim,  quibus  in  veteri  testa- 
mento  infligebatur  mors  corporis  et  gravis  desolatio  in  novo 
iraminet  infemus.  Considerandum  etiam  est,  quod  si  in 
veteri  testamento,  ubi  carnalia  promittebantur,  hie  abusus 
crat  mortalis,  in  novo  erit  horrendum  crimen,  ubi  spiri- 
tualia  bona  promittuntur  et  via  ad  ilia  est  crux,  et  ejus 
luctus  statuitur,  qui  non  solum  mente  sed  cor  pore  et  or- 
natu  profitendus  est.  Ideo  Esther  regina  et  Judith^,  licet 
pro  necessitate  et  charitate,  regio  uterentur  ornatu,  mente 
tamen  ilium  detestabantur  nee  domi  manentes  ferre  vo- 
lebant.  Quocirca  dicebat  Domino  Esther:  „Tu  scis  neces- 
sitatem  meam,  quod  abominer  signum  superbiae  et  gloriae 
roeae,  quod  est  super  caput  meum  in  diebus  ostentationis 
meae,  et  detester  illud  quasi  pannum  menstruatae^  et  non 
portem  in  diebus  silentii  mei."* 

12.    In   evangelio   etiam,   sicut   proponitur  ut  pars  et 

>  Is.  3,  16-2C. 

*  In  ms.  I.  et  II.  verba  et  Judith  seqnantar  post  charitate. 

»  Esther  U,  16. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatu  mulierum.  473 

signum  justitiae  Joannis  Baptistae  indumentum  e  pilis  ca- 
melorum  et  zona  pellieea,  ita  etiam  suggillatur  ut  injustitiae 
pars  in  epulone  byssus  et  purpura,  in  qua  etiam  Dominus 
irrisus  est.  Unde  et  meretrix  in  Apocal.  describitur,  quum 
dicitur:  „Et  mulier  erat  circumdata  purpura  et  coccino 
et  inaurata  auro  et  lapide  pretioso  et  margaritis,  habens 
poculum  aureum  (nempe  vanitatis)  in  manu  sua  plenum 
abominatione  et  immunditia  fornicationis  ejus;  et  in  fronte 
ejus  nomen  scriptum :  Mysterium,  Babylon  magna,  mater 
fomicationum  et  abominationum  terrae."^  Hujusmodi  ergo 
excessus  sive  in  meretrice  sive  in  epulone  putare  solum 
veniale,  alienum  plane  a  ratione  est. 

Paulus  etiam  ad  Corinthios  charitatem  describens  ait 
inter  alia:  ^Charitas  non  aemulatur,  non  agit  perperam."^ 
Quod  Clemens  Alexandrinus  refert  ad  cultum  superfluum 
et  ambitiosum;  ideo  sequitur  „non  inflatur,  non  est  ambi- 
tiosa."  Qui  ergo  perperam  agit  cultu  superfluo  abutens, 
sine  charitate  est.  Si  enim  Dominus  praecepto  prohibet 
sollicitudinem  etiam  necessarii  ornatus,  dicens:  „Nolite 
solliciti  esse  animae  vestrae,  quid  manducetis,  neque  cor- 
pori,  quid  induamini,"*  quanto  magis  intelligitur  prohibere 
superfluum  ornatum,  quem  Paulus  describens  ait:  „Simi- 
liter  et  mulieres  in  habitu  ornato  cum  verecundia  et  so- 
brietate  ornantes  se,  et  non  in  tortis  crinibus  aut  auro 
aut  margaritis  vel  veste  pretiosa,  sed  quod  decet  mulieres, 
promittentes  pietatem  per  opera  bona."*  Cui  consonat 
Petrus  dicens:  ^Similiter  et  mulieres  subditae  sint  viris 
suis,  ut  et,  si  qui  non  credunt  verbo,  per  mulierum  con- 
versationem  sine  verbo  lucrifiant,  considerantes  in  timore 
sanctam  (alii  vertunt  castam)  conversationem  vestram. 
Quarum  non  sit  extrinsecus  capillatura  aut  circumdatio 
auri  aut  indumenti  vestimentorum  cultus;  sed  qui  abscon- 
ditus  est  cordis  homo,  in  incorruptibilitate  quieti  et  mo- 
desti  spiritus,  qui  est  in  conspectu  Dei  locuples.  Sic  enim 
aliquando  et  sanctae  mulieres,  sperantes  in  Deo^  ornabant 


»  Apoc.  17,  4.  6.  «  I.  Cor.  13,  4. 

»  Lnc.  12,  22;  Mat  6,  26.  *  I.  Tim.  2,  9.  10. 


Digitized  by  VjOOQIC 


474  Disputationes  morales. 

se,  subjectae  propriis  viri&,  Sicut  Sara  obediebat  Abrahae, 
dominum  eum  vocans,  cujus  estis  filiae  benefacientes,  et 
non  pertimentes  ullam  perturbationem."^ 

13  Male  autem  eluduntur^  hae  apostolicae  sententiae 
a  quibusdam,  inprimis  dicendo,  eas  consulere,  non  autem 
praecipere  ea,  quae  ad  ornatum  pertinent;  deinde,  si  prae- 
cipiunt,  vetare  potius  peccatum  veniale  quam  mortale,  vel 
si  mortale  vetant,  potius  id  facere  pro  tempore  primitivae 
ecclesiae  quam  pro  nostro. 

Sed  quod  hi  decipiantur,  liquet  primo.  quia  quum 
Isaias  Judaeis  feminis  sub  praecepto  et  gravi  comminati- 
one  superfluitatem  ornatus  prohibeat/  apostoli  christianis 
feminis  tanto  plus  pi-ohibebunt,  quod  ex  adjunctis  verbis 
manifesto  convincitur.  Nam  sobrietas  et  verecundia  et 
protestatio  pietatis  per  bona  opera  ct  sancta,  sive  casta 
conversatio  et  modestia  et  quies  spiritus,  de  quibus  apo- 
stoli ante  et  post  loquuntur,  praecepta  sunt  et  non  consilia. 
Ergo  etiam  sententia  de  ornatu,  quae  in  horum  medio 
ponitur,  praecepti  erit  et  non  consilii;  et  quia  praeceptum 
proprie  mortale  vetat,  et  apostoli  et  sancti  doctores  non 
solent  ita  exaggerare  levia  peccata,  quia  esset  animas  illa- 
queare,  quae  sine  his  peccatis  vivere  nequeunt,*  fit  ut 
peccatum  mortale  hie  prohibeatur;  et  non  solum  feminis 
illis  primitivae  ecclesiae,  quae  ornatu  ob  fervorem  spiritus 
minus  abutebantur ;  et  fortassis  ob  conjunctionem  infide- 
lium  illis  licebat  eo  uti,  ne  se  vel  suos  periculo  ante  tem- 
pus  exponerent,  ut  de  Esther,  uxore  infidelis  Assueri,  vi- 
dimus. Sed  multo  magis  prohibetur  feminis  christianis 
succedentis  ecclesiae,  quae  illo  magis  abutuntur  et  absque 
causa,  quum  non  sint  sub  principibus  vel  maritis  infi- 
delibus. 

14.    Quod   si  prohibetur  feminis,    quae  minus   pollent 

rationis  judicio  et  moUiores  sunt  et  ideo  molliori  veste  uti 

I     licite  possunt,  ut  ait  Clemens  Alexandrinus,^  multo  magis 


>  I.  Pet.  3,  1-6.  3  Mg   If   intellifjuutur, 

■  Sapra  pag.  472.  *  Ms.  H.  nequirent. 

^  Paedag.  lib.  3   c.  11;  Migne  P.  G.  8,  630. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fnco  et  ornatu  mulieruin.  475 

prohibetur  viris,  qui  magis  poUent  ratipne  et  natura  sunt 
robustiores. 

Ideo  deplorandum  nostrum  saeculum,  in  quo  et  viri 
et  feminae  comrauniter  aquis  odoriferis  et  chirotheeis  abu- 
tuntur^  et  auro  et  gemmis  et  sericis  et  purpureis  et  mol- 
libus  vestibus,  Christum  denuo  purpura  induunt  et  di- 
vitem  epulonem  et  meretrieem  illam  a  Joanne  visam 
imitantur.  Ideo  quod  supra  dictum  est  de  mulierum  fuco 
et  ornatu,  multo  magis  est  in  hos  intorquendum. 

In  quos  etiam  sicut  et  in  mulieres  militant  rationes 
sequentes.  ' 

15.  Quarum  prima  est,  quia  fucus  et  ornatus  exces- 
sivus  est  contra  charitatem  Dei.  Dat  enim  occasionem 
violandi  tria  praecepta  prioris  tabulae.  lUae  enim  mu- 
lieres, quae  tanto  studio  se  superfine  ornant,  Deum  alie- 
num  sui  corporis  adorare  videntur  et  illi  ingenium,  memo- 
riam,  voluntatem  et  linguam  et  labores  et  substantias  of- 
ferre  dum  nil  aliud  ita  cogitant,  memorantur,  loquuntur, 
amant  et  laborant,  sicut  corpus  ornare,  quod  etiam  ido- 
lum  aliis  adorandum  ostentant,  dum  composito  gradu  et 
pompatice  incedunt  per  vicos  et  plateas  et  templa.  Est 
etiam  occasio  pejerandi  nomenDei;  in  his  enim,  quae  ad 
fucum  et  ornatum  pertinent,  vel  vendendis  vel  emendis 
vel  faciendis,  mille  perjuria  interveniunt,  dum  artifices,  ut 
care  vendant,  et  ut  expectentur,  dum  haec  vana  confi- 
ciant,  millies  pejerant,  sicut  et  ementes,  ut  vilius  emant 
vel  empta  apud  maritos  et  parentes  vel  dominos  excusent. 
Violantur  etiam  festa  et  loca  sacra,  dum  vel  quia  non  sunt 
ornatae,  ut  earum  superbia  vellet,  vel  quia  dum  diu  in 
hujusmodi  ornatu  remorantur,  sacra  omittunt;  et  dum  eunt, 
saepius  pejus  Deum  offendunt,  dum  vident  et  videntur  et 
videri  volunt,  dum  de  his  naeniis*  in  die  festo  et  sacro 
tempore  et  loco^  coUoquuntur,  sacra  saepe  verba  vel  missae 


*  Ms.  I.  et  n.  ahutentes  et  postea  htduentes  (I.  irridentes)  atqne 
imitantes. 

"  Naeniis  deest  in  ms.  II. 

•  Ms.  I    in  sacro  teinplo. 


Digitized  by  VjOOQIC 


476  Disputationes  moralea. 

vel  concionis  interpellando  et  alios  impediendo,  quae  om- 
nia profecto  amori  Dei  repugnant. 

16.  Secunda  ratio  est,  quia  fucus  jam  dictus  et  oma- 
tus  repugnant  charitati,  quam  sibi  homo  debet.  Laedit 
enim  se  homo  1.  in  divitiis,  qua  in  re  magis  nocet  super- 
fluus  ornatus,  quam  fucus,  quia  in  gemmis  et  catenis  et 
annulis  et  armillis  et  vestibus  lineis  et  laneis  et  sericis  et 
pelliceis  et  in  tapetibus  et  stragulis,  in  ornamentis  equo- 
rum  et  mularum,  in  vasibus  aureis  et  argenteis  et  aereis, 
in  aedificiis  domorum  et  fontium  et  hortorum  infinita  ex- 
penduntur,  ut  merito  dixerit  Clemens  Alexandrinus,^  cu- 
riositatem  ornatus  pejorem*  esse  gula  et  ebrietate,  quod 
huic  sufficiant,  quae  in  una  mensa  apponuntur,  illi  non 
sufficiat  totus  orbis. 

2.  Nocet  sibi  in  honore,  quia  habitus  judex  est  ejus, 
qui  illo  omatur,  et  ita  sicut  miles  et  nauta  et  monachus 
et  philosophus  et  senator  et  doctor  et  rex  et  pontifex  ex 
habitu  dignoscitur,  ita  etiam  honesta  vel  inhonesta  mulier. 
Inhonestae  autem  mulieris  habitus  fucus  est  et  ornatus 
superfluus.  Talem  enim,  ut  vidimus,  descripsit  Joannes 
in  Apocalypsi,  de  qua  et  Salomon  ait:  „Et  ecce  occurrit 
illi  mulier  ornatu  meretricio,  praeparata  ad  decipiendas 
animas."^  Idcirco  Judas,  quum  videret  Thamar,  quae 
„depositis  viduitatis  vestibus  assumpsit  theristrum,  et  mu- 
tato  habitu,  sedebat  in  bivio.  .  .  suspicatus  est,  esse  me- 
retricem."^  Idcirco  teste  Clemente  Alexandrine  Lacedae- 
mones  solis  meretricibus  vestes  fucatas  coloribus  et  auri 
usum  concedebant.  Quum  igitur  fucus  et  ornatus  super- 
fluus meretricem  indicet,  quae  illo  utitur,  se  quasi  impu- 
dicam  infamat;  neque  se  purgat,  si  lingua  testetur,  se  esse 
pudicam,  quia  est  protestatio  contraria  facto;  ac  si  quis 
aliquem  pugno  percutiens  protestetur,  se  nolle  eum  percu- 
tere,  cui  protestationi  non  est  adhibenda  fides;  ita  etiam 
quum   facies,    oculi,    pectus,    manus,    pedes,   incessus   et 


>  Paedag.  lib.  3.  c.  2;  Migne  P.  G.  8,  670. 

*  Ms.  I.  prioreni.  »  Prov.  7,  10. 

*  Gen.  38,  14    15. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatu  inulienim.  477 

omnia  membra  fuco  et  ornatu  suo  testentur  impudicitiam, 
plus  illis  mentiri  nesciis  eredet  homo,  qui  cor  non  intue- 
tur,  quam  linguae  soli  mentiri  assuetae.  Infamat  etiam 
se  talis  tamquam  stultam,  utpote  quae  se  viliorem  auro 
et  gemmis  et  serico  putat,^  quibus  existimat,  se  ornari, 
quia  viliora  pretiosis  ornari  solent.  Est  etiam  stultum  et 
contra  naturam  velle  tegumenta  esse  pretiosiora  rebus,  quae 
teguntur,  quum  contra  natura^  habeat.  Praefertur  enim  me- 
dulla cortici,  spiritus  et  anima  carni,  substantia  accidenti- 
bus,  aurum  terrae,  gemma  conchae,  fructus  foliis.  Hae 
vero  stultae,  ut  Clemens  Alexandrinus  ait,  multa  plura 
expendunt  in  corpore  tegendo,  quam  ipsae,  si  in  servas 
vendantur,  valeant.  Produnt  se  etiam  in  hoc  stultas,  quia 
putant  alios  adeo  stultos,  ut  earum  pulchritudinem  ex  ad- 
ventitio  ornatu  dijudicent,  quum  tamen  rei  pulchritude  ex 
ea  nuda  sit  judicanda.  Nee  enim  equum  bonum  vel  pul- 
chrum  judicamus  ex  pulchro  ephippio  vel  freno,  sed  ex 
quantitate  vel  proportione  membrorum  et  native  colore. 
Unde  fit,  ut  quae  se  fucant,  potius  foedas  se  ostendant. 
Ut  enim  qui  ostiatim  mendicant,  se  pauperes  produnt,  ita 
hae  mendicantes  ruborem  a  purpurisso,  albedinem  a  ce- 
russa,  splendorem  a  variis  aquis,  odorem  ab  aromatibus 
variis  et  venustatem  a  variis  vestibus  et  gemmis,  se  foe- 
das ostendunt,  et  eo  foediores  quo  pulchriora  sibi  circum- 
ponunt,  quia  opposita  juxta  se  posita  magis  elucescunt. 
Ideo  ut  solent  cavere,  ne  quum  foedae  ipsae  sint,  pedis- 
sequas  secum  pulchras  ducunt,  ne  earum  comparatione 
foediores  videantur,  ita  deberent  cavere  pulchriora  oma- 
menta,  prae  quibus  ipsae  foedae  videntur,  pulchritudine 
ornamentorum  interim  adscripta  vel  naturae  vel  artifici, 
non  ipsi  gestanti.  Neque  enim  quia  pulchrae  sunt  gemmae 
vel  flores,  ideo  pulchra  erit  eos  gestans,  alioquin  bajuli 
auro  et  gemmis  onusti  pulcherrimi  essent.  Ideo  acute 
cuidam  juveni  pingenti  Helenana  foedam  et  auro  onustam 
dixit  Apelles:    Quum  non  posses  depingere  pulchram,   fe- 


*  Ms.  I.  neque  se  .  .  putet 

*  Ms.  II.  naturam. 


Digitized  by  VjOOQIC 


478  Disputationes  morales. 

cisti  divitem.^  Laedit  igitur  se  in  honore,  dum  irapudi- 
cam  et  stultam  et  foedam  se  ostendit.  Quae  etiam  in  hoc 
se  viliorem  ostendit  aliis  animantibus,  quae  naturalibus 
omamentis  contentae  sunt,  ut  gallus  crista  quasi  galea,  ut 
equus  juba  et  leo  mento.  Ita  igitur  homo  contentari  de- 
bet ornamento  naturae  suae,  id  est  rationi  conformi  et 
statui,  quern  proiitetur. 

17.  Laedit  3.  corpus  hujusmodi  fucus  et  ornatus,  quia 
cerussa,  ut  fertur,  maxillis  applicata  valde  dentibus  nocet^ 
crebra  etiam  humectatio  capillorum,  crebra  quoque  ex- 
siccatio  valde  capiti  nocet.  Et  si  Clementi  Alexandrino 
credimus,  ex  capitis  siccitate  deficiente  humore,  quo  ca- 
pilli  nutriuntur,  ipsi  velut  arescentes  albescunt  et  cani 
cito  fiunt.  Nocent  etiam  corpori  in  hoc  quam  plurimae^ 
quia  tarn  vanae  sunt,  ut  cibo  parcant  et  necessaria  victui 
subtrahant  sibi  et  suis,  ut  in  his  vanitatibus  insumantur. 
Nocent  etiam,  dum  vel  nimis  strictae*  incedunt  vel  qua- 
dam  vana  amplitudine  et  vestium  concavitate  locum  fri- 
gori  vel  vento  porrigunt. 

Laedunt  etiam  se  4.  in  pretiosissimi  temporis  jactura, 
quam  miserae  faciunt  in  videndV)  et  cogitando  et  confici- 
endo  et  aptando  sibi  vana  haec  et  de  illis  loquendo  et 
audiendo. 

18.  Demum  nocent  sibi  in  anima,  prime  eam  corpori 
injustissime  postponendo;  si  enim  ipsae  merito  injustum 
putant,  si  viri  sui  sibi  praeponant  ancillas,  injustissime 
ipsae  earnem  animae  praeferunt ;  de  quibus  merito  Salo- 
mon dicit:  „Cor  sapientis  in  dextera  ejus,  et  cor  stulti  in 
sinistra  illius."*  Sapiens  enim  est,  qui  cor  habet  in  dex- 
tera, animam  carni  praeferendo ;  stultus  autem,  qui  id  ha- 
bet in  sinistra,  earnem  ei  praeferendo.  De  quo  merito 
idem  Salomon  ait:  „Est  malum,  quod  vidi  sub  sole,  quasi 
per  errorem  egrediens  a  facie  principis:  positum  stultum 
in    dignitate   sublimi ,    et   divites   sedere    deorsum.      Vidi 


»  Clem.  Alexandr.  Paedag.  lib.  2.  c.  12;  Migne  P.  G.  8,  660. 
»  Ms.  I.  et  II.  stricte.  •  Eccles    10,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIL  De  faco  et  ornatu  mulierum.  479 

servos  in  equis,  et  principes  ambulantes  super  terrain  quasi 
servos."^  Et  alibi:  „Per  tria  movetur  terra,  et  quartum 
non  potest  sustinere;  per  servum,  quum  regnaverit,  per 
stultura,  quum  saturatus  fuerit  cibo,  per  odiosam  mulie- 
rem,  quum  in  matrimonio  fuerit  assumpta,  et  per  ancil- 
1am,  quum  fuerit  heres  dominae  suae."  ^  Quae  plane  mala 
facit,  quae  neglecto  spiritu  carnem  superfine  ornat.  Caro 
enim  est  ille  stultus  positus  in  sublimi,  sensus  etiam  car- 
nis  sunt  illi  servi  in  equis  ambulantes;  est  et  ipsa  caro 
ancilla^  heres  dominae,  quia  cura^  animae  impendenda 
in  ea  collocatur,  Ideo  praestaret  sequi  Abraham  ejiciendo 
ancillam  cum  filio  ejus,  carnali  desiderio,  in  desertum  poe- 
nitentiae  cum  pane  et  aqua,^  ut  interim  domina,  id  est 
anima,  ornetur  divitiis  illis,  quae  ab  intus  sunt,  et  quiescat. 

Laeditur  etiam  anima,  quia  dum  ipsa  forfs  egreditur 
ad  ornandum  se,  daemon  ut  fur  intrat  domum  ejus  cum 
septem  spiritibus  nequioribus  se,^  imo  cum  septem  capiti- 
bus  et  cornibus  decem  visis  a  Joanne,^  id  est  cum  septem 
peccatis  raortalibus  et  transgressione  decem  praeceptorum. 

Peccat  enim  talis  anima  superbia  et  contemptu  alio- 
rum,  si  prae  illis  ornata  est.  Peccat  etiam  inani  gloria, 
dum  sua  expendit  et  dilapidat,  ut  alienos  oculos  satiet,  in 
quo  duplex  stultitia  est:  altera,  quia  rem  impossibilem 
aggreditur,  quia  „non  saturatur  oculus  visu"®  et  mundus, 
ut  dicitur,  est  animal  habens  oculos  majores  ventre,  quod 
insatiabiliores  sint;  altera  est,  quia  si  maxime  satiabiles 
essent  alieni  oculi,  deberent  propriis  expeusis^  satiari.  Nunc 
autem  hae  miscre  dilapidant  patrimonium,  ut  vestes  et 
jocalia  emant,  ut  alienos  oculos  satient,  interim  ventri  pro- 
prio,  imo  pauperum  Christi  parcentes.  Peccat  etiam  in- 
vidia,  ira  et  avaritia,  si  quae  videt,  et  aliae  habent,  et 
ipsa  non  obtinet;  ob  quod  peccat  etiam  acedia,  quia  prae 


»  Eccles    10,  5-7.  ^  Prov.  30,  21—23. 

°  Verba  surA  usque  ad  ancilla  desunt  in  ms   II. 
*  Ms.  I.  caro,  ^  Gen.  21,  10  ss. 

«  Mat.  12,  45.  '  Apoc.  12,  3. 

®  Eccles.  1,  8.  ®  Ms.  I.  exempUs. 


Digitized  by  VjOOQIC 


480  Disputationes  morales. 

tristitia  et  sacra  et  orationes  omittit.  Peccat  in  gula^  quia 
quum  pompose  ornata  est,  adit  alienas  domos  et  frequentat 
convivia,  ut  videatur.  Peccat  in  luxuria,  quandoque  earn 
committens,  ut  turpem  mercedem  ad  se  ornandam  acci- 
piat,  quandoque  etiam,  quia  quum  ornata  est,  vagatur  et 
occasiones  immunditiae  habens  polluitur.  Ideo  consulit 
Clemens  Alexandrinus  maritis,  ut  extrahant  ab  eis  orna- 
menta,  ne  vagentur,  sicut  avibus  extrahi  solent  pennae, 
ne  fugiantJ  Uxor  enim  juxta  David  sententiam,  „sicut 
vitis  abundans"  manere  debet  „in  lateribus  domus"^  et  non 
extra  vagari ;  et  ut  id  faciat  est  putanda,  ablatis  super- 
fluis  ornamentis. 

19.  Violat  quoque  decem  praecepta;  quod  jam  de 
tribus  prioribus  vidimus,  quorum  trium  observationem 
praesertim  in  baptismo  profitemur,  in  quo  renuntiamus 
diabolo  et  omnibus  pompis  ejus  et  profitemur,  nos  natura 
filios  esse  Adae  et  irae,^  et  promittimus  crucifixi  seque- 
1am.  Fucus  autem  et  omatus  superfluus  directe  contrarius 
est  huic  professioni,  quia  pars  est  operum  et  pomparum 
daemonis,  et  qui  illo  utitur,  negat  statum  sibi  convenien- 
tem,  et  quia  filius  est  Adae  secundum  camem,  et  quia 
frater  et  miles  est  Christi  secundum  spiritum.  Qui  ergo 
se  cognoscit  filium  Adae,  hoc  est  se  esse  in  exilio  et  cir- 
cumferre  carnem  mortalem  rebellem  spiritui,  debet  illam 
veste  aspera  et  lugubri  domare.*  Idcirco  Adam  et  Eva 
primo  asperis  foliis  ficus  se  texerunt  et  a  Deo  tecti  sunt 
vestibus  pelliceis,  quibus  (si  Sexto  Pompejo  Festo  credi- 
mus)  veteres  utebantur  tempore  luctus.  Ideo  sancti,  qui 
continuum  luctum  intelligebant  banc  vitam,  circumierunt 
juxta  Paulum  ^in  melotis  et  pellibus  caprinis.*^^  Quia 
vero  postea  vestibus  pelliceis  homines  in  luctu    coeperunt 


^  „Ea  ergo,  qaae  a  feminis  ad  Inxum  comparantur,  ab  eis  tanqnam 
pennae  detrahenda  sunt,  ut  quae  instabileni  insolentiam  inanesque  vo- 
Inptates  procreent,  quibus  excitatae  et  qnodammodo  alatae,  saepe  a  ma- 
trimoniis  avolant."    Paedag.  lib.  3.  c.  11;  Miifue  P.  G.  8,  631. 

•^  Ps   127,  3.  ^  Eph.  2,  3. 

*  Ms.  II.  veste  aspersa  et  lugubri  domare 

''  Hebr.  11,  37. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIL  De  foco  et  oraatu  mulierum.  481 

uti,  ideo  monachi  initio*  his  usi  sunt,  et  quia  se  cogno- 
scebant  filios  Adae,  ut  diximus,  et  quia  fratres  erant  Christi; 
qui  postquam  in  luctu  et  passione  degit  vitam,  irridetur 
ab  iis,  qui  pretiosis  et  mollibus  vestiuntur,  sicut  florum 
coronae  juxta  Clementem  Alexandrinum  irrident  coronam 
spineam  Christi.* 

Reliqua  etiam  septem  praecepta  de  proximi  charitate 
violantur',  quia  parentes  et  maritos  vexant,  extorquendo 
pecuniam*  pro  hujusmodi  pompis;  pro  quibus  interdum 
committitur  adulterium  et  aliena  concupiscuntur  et  furta 
et  homicidia  fiunt. 

20.  Quum  igitur  anima  tarn  foeda  sit  in  corpore  tarn 
omato,  merito  a  Clemente  Alexandrino  comparatur  idolis 
gentium,  quae  quum  rudia  et  foedissima  saxa  et  ligna 
essent,  templis  ornatissimis  continebantur;  ita  animae  foe- 
dissimae  istarum  corporibus  ornatissimis  continentur.*  Ideo 
daemon  merito  irridet  illas,  per  aureas  catenas  vel  cingu- 
lum  eas  ridentes  ad  infernum  trahens  quasi  saccos  ver- 
mium.  Merito  etiam  idem  daemon  in  animam  ut  foe- 
diorem  expuit ;  sicut  de  quodam  dicitur,  qui  expuit  in  fa- 
ciem  tyranni  foedissimi  habentis  pulcherrimam  domum  et 
familiam,  quaesitusque  cur  id  fecisset,  quia  nihil,  ait,  foe- 
dius  facie  tua  in  domo  tua  vidi;  ita  daemon  respondere 
his  potest,  qui  corpus  ornantes  non  fecerunt  semen  in 
Israel,  id  est  non  curaverunt  obtinere  sedem  in  coelo  ani- 
mae paratam.  Ideo  merito  in  infernum  ducuntur.  Ut  enim 
TertuUianus  ait,  quamdiu  Eva  vixit,  non  se  ornavit.®  Ideo 
sicut  loculus  cadaveris,  et  quamdiu  habet  cadaver  ornatum, 
etiam  pallium  est  cadaveris  signum,  ita  superfluus  ornatus 
corporis  signum  est  intus  foetentis  et  mortuae  animae. 
Unde  Habacuc  ait:  „Ecce  iste  coopertus  est  auro  et  ar- 
gento  et  omnis  spiritus  non  est  in  visceribus  ejus."''   Ideo 

•  Deest  in  ms.  II. 

2  Paedag.  lib.  2.  c.  8;  Migne  1.  c.  48a 

•  Deest  in  utroque  ms.  ■*  Item  deest  in  utroque. 

^  Iste  locus  classicus  exstat  apud  Clementem  Alex,  in  Paedag.  lib. 
UI.  c.  2;  Migne  P.  G.  8,  559. 

•  De  cnltu  foeminarum  1.  1.  c  1;  Migne  P.  L.  1,  1305. 
'  Hab.  2,  19. 

Lainez,  Vota  Tridentina  etc.  31 


Digitized  by  VjOOQIC 


482  ^    Disputationes  morales. 

sicut  Christum  indutum  purpura  mali  irridebant,  boni  vero  ei 
compatiebantur,  ita  superflue  omatum  daemones  irrident, 
Deus  autem  et  angeli  et  boni viri  ei;  ut  cadaveri,  compatiuntur. 

21.  Tertia  ratio  est,  quia  superfluus  ornatus  et  fucus 
est  contrarius  charitati  proximi;  et  ornatus  quidem  plus 
laedit  charitatem  proximi,^  quia  vexat  eum  et  dat  occasio- 
nem  vel  avaritiae  vel  ambitionis  et  vitiorum  his  conjunc- 
torum.  Fucus  vero,  in  quo  non  ita  expenditur,  laedit 
proximutn  in  hoe,  quod  dat  occasionem  luxuriae  et  vitiis 
eis  conjunctis. 

Quae  ut  videantur,  discurrendum  est  per  eos,  qui  ex 
dictis  laeduntur« 

Laeduntur  igitur  in  primis  parentes,  quia  quum  filiae 
nimis  in  pompis  expendant,  vexantur  parentes,  duni  eogi- 
tant  et  anguatiantur  pro  dote  quaerenda,  sive  per  usuras 
et  fraudes  sive  per  rapinas  et  bella  et  malas  artes.  Vexan- 
tur et  fratres,  quibus  saepe  incumbit  onus  maritandi  so- 
rores  et  eadem  faciendi,  quae  de  parentibus  diximus;  vel 
si  parentes  eas  maritarunt,  quia  ipsis  nihil  relinqueretur, 
coguntur  vel  vacare  injustis  negotiis  vel  ire  ad  bella  et 
omnia  militum  peccata  addiscere,  vel  quia  non  audent 
ita  pomposas  ducere  uxores  ob  graves  expensas,  manent 
interdum  cum  concubinis  vel  his  foediora  peccata  com- 
mittunt.  Vexantur  sorores,^  quia,  una  vel  altera  dotata,  re- 
liquae  manent  sine  dote  et  vel  coguntur  invitae  intrare 
monasteria  vel  prae  invidia  sororum  et  desperatione  in- 
honesta  committunt.  Vexantur  etiam  servi,  qui  vel  in 
victu  vel  in  verbis  vel  in  verberibus  vel  mercede  laedun- 
tur occasione  harum  pomparum.  Vexantur  mariti  fictis 
suspiriis  et  lacrimis,  unde  coguntur  male  lucrari,  ut  uxor 
eorum  expendat;  quos  quandoque  mulier  prodit,  ut  habeat, 
unde  ometur,  ut  Eriphile  meretrix  facta,  „auri  quae  pre- 
tium  sumpsit  pro  conjuge  charo."  Vexantur  consangui- 
nei  et  alii  similis  nobilitatis,  dignitatis  et  gradus,  sed  pau- 
peres,  qui  non  possunt  ita  dotare  filias  suas,  quae  vel  re- 


'  Verba  et  ornatus  .  .  proximi  desont  in  ms.  IL 
'  Ms.  n.  parentes. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII,  De  fuco  et  omatu  mulierum.  483 

luanent  innuptae  vel  nubunt  vilioribus,  unde  nobilitas  per- 
<litur  et  jam  dicta  mala  sequuntur. 

Laeduntur  etiam  artificeS;  qui  in  his  faciendis  vel 
vendendis  occupantur  et  horum  pararii ;  quia  sicut  prohi- 
bita  piscatione  non  solum  piscantes,  sed  etiam  retia  illis 
<Jantes  incidunt  in  poenam,  ita  etiam  isti  artifices,  qui  non 
uluntur  superfluo  ornatu/  peccant  juvando  eo  abutentes.^ 
Alii  etiam  pauperes  laeduntur,  quia  superflua  divitum  pau- 
peribus  debent  erogari;  in  hoc  enim  eis  data  sunt.  Alii 
etiam  proximi  laeduntur,  qui  hujusmodi  ornatum  vident; 
praebetur  enim  eis  occasio  contentionis,  invidiae,  aemula- 
tionis,  murmurationis ,  irrisionis  et  frequentis  lasciviae, 
praesertim  ex  fuco.  Ornamenta  enim  pretiosiora  licet  lae- 
dant  rempublicam  in  abusu  divitiarum,  quae  sunt  nervi 
ipsius,  plusquam  fucus,  in  provocatione  tamen  ad  luxu- 
riam  et  mala,  quae  ex  ea  nascuntur,  plus  nocet  fucus; 
quia  experientia  monstrat,  quod  vestis  licet  pretiosa,  modo 
fiit  honesta,  non  provocat  ita  ad  lasciviam,  imo  quo  ho- 
norabiliorem  ostendit  habentem,*  eo  minus  sperant  et 
audent  carnales  eam  provocare ;  fucans  autem  se,  ostendit 
se  ^uriosam  et  vanam  et  quae  carnis  sunt  quaerentem  et 
quasi  se  prostituentem,  ideo  aditum  facit  concupiscentiae 
et  audaciae  eam  tentandi.  Ideo  volebat  Paulus,  ut  velato 
capite  in  ecclesia  mulieres  orarent  propter  angelos,^  qui 
oflfenduntur,  dum  in  tortis  crinibus,  quasi  rete  et  daemo- 
num  nido,  piscantur  animas,  quas  ipsi  custodiunt.  Ideo 
etiam  Tertullianus  laudat  feminas  Arabes,  quae  dimidia* 
luce  se  privabant,  altero  tantum  oculo  videntes,  ne  ab 
hominibus  aspicerentur;*  reprehendit  etiam  reginam  illam 
Romanam,  quae  illas  miseras  dicebat,  quod  ita  velatae* 
amare  possent  et  non  amari.  Hoc  inprimis  reprehendit 
Tertullianus,  quia  raro  accidit,  quod  ipsae  ament,  sed  fre- 

*  Ms.  I.  eo  ahutente.    Ms.  II.  se  abutentes. 

•  Ms.  I.  hahitum.  »  j^  Qqj^   h^  iq 

*  Ms.  I.  et  II.  media, 

°  De  velandis  yirginibus  (liber  a  Tertulliano  montanista  conscriptus) 
c.  17.  Migne  P.  L.  2,  912. 

•  Ms.  I.  fMtae. 


Digitized  by  VjOOQIC 


484  '  Disputationes  morales. 

quenter  quod  amentur,  si  non  velentur.'  Unde  etiam  Clemens 
Alexandrinus  non  commendat  illam^  quae  quum  audisset: 
pulcher  cubitus,  respondit,  at  non  publicus,  et  dicenti: 
pulchra  facies,  respondit,  at  solius  mariti  mei.  Consultius 
enim  fuisset  tegere  membra,  quam  oceasionem  dare  hujus- 
modi  laudatoribus,  qui  ab  his  scandalizantur.  ^Melius  est 
enim  labi  pedibus  quam  oculis,"  teste  Clemente  Alexan- 
drino.^ 

22.  Laeduntur  etiam  non  parum  honestae  et  mode- 
stae  personae,  quae  inter  hujusmodi  ambitiosas  vivunt, 
dum  irridetur  earum  justitia  et  simplicitas,  quod  modeste 
et  sobrie  se  ornent;  interdum  quoque,  quia  infirmae  sunt, 
timore  hujus  opprobrii  excessive  etiam  se  ornant.  Absen- 
tibus  etiam  obsunt,  et  quia  hujusmodi  pomposae  vanitates 
de  gente  in  gentem  facile  transeunt,  et  quia  subdoli  et 
injusti  negotiatores  et  crudeles  milites  alienas  regiones  di- 
ripiunt  et  mare  et  terras  inquietant,  quo  male  conquirant 
aurum,  gemmas  et  ornamenta,  quibus  natale  solum  infi- 
ciant.  Nocent  etiam  futuris  hominibus,  qui  malam  hujus- 
modi invenientes  consuetudinem  vel  servant  vel  in  pejus 
augent,  in  quo  frequenter  peccare  solent  matres,  filias  do- 
cendo  hujusmodi  fucum  et  ornatum.  Offendunt  et  piToris 
saeculi  homines,  quorum  et  exemplum  modestiae  imitari 
dedignantur  et  doctrinas  spemunt;  non  solum  enim  auc- 
tores  scripturae,  quos  attulimus,  sed  innumeri  sancti  et 
doctores  et  antiqui  patres  hujusmodi  abusum  taxant  et 
igne  aeterno  dignum  existimant.  Qui  tam  multi  sunt,  ut 
ob  prolixitatem  vitandam  eorum  sententias  non  retuleri- 
mus.  Legat  qui  volet  Clementem  Alexandrinum,  Tertul- 
lianum,  Cyprianum,  Hieronymum,  Augustinum  et  Chryso- 
stomum,^  Boetium  et  omnes  fere  alios;  inter  modernos 
legat  Abulensem  super  Matthaeum  c.  11.,  Joannem  de 
Turrecremata.*     Ut  merito   crudelissimae   habendae  sint,^ 


»  Ibid. 

«  Paedag.  lib.  3.  c.  11.    Migne  1.  c  646. 

■  Deest  in  ms.  L  *  Vide  supra  pag.  468  not  2. 

*  Ms.  I.  Et  .  .  ftunt. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatu  molienim.  485 

quae  cum  tot  proximorum  damnis  superflue  ornari  volunt, 
longe  diBsimiles  mansueto  Davidi;  qui  aquam  periculis 
emptam  bibere  noluit,  sed  earn  Domino  libavit.'  Offendunt 
denique  angelos  ipsos  et  beatas  animas  sibi  caras  a  Deo 
separando.  Ideo  legitur,  angelum  quondam  corpore  as- 
sumpto  nares  obturasse,  dum  juveni  pulchro  et  ornato  ap- 
propinquasset,  quas.  coram  bruto^  cadavere  patulas  habuit. 
Et  tandem  solis  daemonibus  in  hoc  obsequium  faciunt. 
lUi  enim  teste  Tertulliano,  qui  se  in  angelos  lucis  trans- 
figurant,  inventores  fuerunt  hujusmodi  artis  perversae  se 
fucandi  et  lascive  ornandi.^ 

Quum  igitur  ita  fucus  et  ornatus  -  superfluus  Deum 
offendat  et  eum,  qui  se  superflue  ornat,  et  alios  proximos 
omnes,  mortale  peccatum  procul  dubio  saepissimfe  erit  et 
aetemo  igne  dignum,  idcirco  totis  viribus  vitandus  et  dis- 
suadenduB. 

Quod  tamen  de  universo  abusu  vel  aliqua  magna 
ejus  parte  intelligendum  censeo.  Talis  enim  contra  cha- 
ritatem  fere  militat.  Quod  non  ita  auderem  asserere*  de 
qua  vis  hujus  abusus  parte;  nee  enim  semper  peccatum 
mortale  putarem  abuti  alienis  capillis  vel  annellis*  vel 
chirothecis  excedentis  pretii  et  similibus.  Quodvis  enim 
horum  seorsim  non  semper  erit  contrarium  charitati,  quia 
expensas  charitati  contrarias  non  inducet,  neque  utentem 
impudicam  ostendet,  neque  alium  mortaliter  scandalizabit, 
quod  facere  monstravimus^  totum  abusum  hunc  vel  magnam 
ejus  partem. 

Caput  VI.    Rationes  pro  fuco  vel  ornatu  superfluo  oonsiderantur. 

23.  Neque  rationes,  quibus  superfluus  fucus  vel  or- 
natus defendi  solet  vel  approbari,    alicujus  sunt  momenti, 


»  U.  Reg.  23,  16.  »  Ms.  IL  hruti, 

»  Cf.  TertuU.  De  cultu  fem.  l.  1.  c.  2.  (Migne  P.  L.  1,  1306)  et 
2.  c.  5.  10  (Migne  L  c  1321.  1328). 
*  Ms.  I.  disserrere.  *  Ms.  II.  addit  vel  pilos  evellere. 

°  Ms.  I.  et  II.  monstrabimus. 


Digitized  by  VjOOQIC 


486  Disputationes  morales. 

quarum  solutionera,  ut  sextum^  ex  propositis  absolvamus^ 
submittimus. 

1.  Afferri  possunt  scripturae  superius^  allatae  ad  pro- 
bandnm,  quandoque  licitum  esse  fucum  et  ornatum.  Sed 
qui  illas  adducunt,  advertant  in  primis,  quod  illae  sen- 
ten  tiae,  quae  ex  novo  testamento  adducuntur^  tantum  ad- 
mittunt  sobrium  et  vereeundum  et  honestum  ornatum. 
Paulus  enim  ait:  „cum  verecundia  et  sobrietate  ornantes 
se/*  Petrus  etiam  vult,  ex  habitu  ostendi  sanctam  con- 
versationem  et  modestiam  et  quietem  spiritus.  Ab'ae  vera 
sententiae  ex  veteri  testamento  adductae,  licet  ostendant^ 
ornatum  per  se  non  esse  malum  et  modestum  ornatum 
esse  licitum,  non  tamen  id  de  superfluo  et  excessive  osten- 
dunt.  OrnatuB  enim  ibi  descriptus  honestus  erat  illis  per- 
sonis,  quae  eo  utebantur  eo  tempore.  Et  hie  animadver- 
tere  oportet  duo:  Alterum,  varietatem  temporum;  tunc  enim 
licebat  uti  auro  et  gemmis  et  veste  pretiosa,  quia  mundus 
erat  parvulus  et  condonandum  erat  ejus  pueritiae.  Nunc 
autem  post  Christi  exemplum  et  doctrinam  et  apostolorum 
et  patrum  prohibitiones  id  non  licet,  Paulo  dicente,  ,,non 
in  tortis  crinibus  aut  auro  aut  margaritis  aut  veste  pre- 
tiosa" etc.^  Alterum  advertendum  est,  quod  personae, 
quae  in  illis  sententiis  ornatae  inducuntur,  magnae  erant. 
Nam  ecclesia  a  Davide  et  Salomone,  et  synagoga  ab 
Ezechiele  ut  regina  inti*oducitur.  David  enim  ait:  ^^Ad- 
stitit  regina  a  dexteris  tuis  in  vestitu  deaurato,  circumdata 
varietate."*  Salomon :  „Sexaginta  suntreginae  . .  et  una  est  co- 
lumba  mea,"^  ubi  etiam  reginis  eam  praefert.  Ezechiel  etiam 
de  regina  loquitur,  ait  enim :  „Et  profecisti  in  regnum."^  Esther 
quoque  regina  erat;  et  nondum  regnum  adepta,  quum  introdu- 
cenda  esset  ad  Assuerum,  „non  curavit,  ut  aliae  juvenculae, 
muliebrem  cultum,  sed  quaecunque  voluit  Egeus  eunuchus 
custos  virginum,  haec  ei  ad  ornatum  dedit.  Erat  enim  Formosa 


^  Ms.  I.  textum,  ms.  II.  sestum. 

'  Pag.  466  88.  47a 

8  Supra  pag.  478.  *  Ps.  44,  10. 

^  Cant.  6,  7.  8.  •  Ezech.  16,  13. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vn.  De  fnco  et  ornatu  mulierum.  487 

valde  et  incredibili  pulchritudine^  omnium  oculis  gratiosa 
et  amabilis  videbatur."^  Mulier  quoque  fortis  Salomonis 
quasi  senatoris  et  principis  uxor  describitur;  diciturenim: 
„Nobili8  in  portis  vir  ejus,  quum  sederit  cum  senatoribus 
terrae/**  Judith  etiam  et  Susanna  primariae  feminae  erant, 
quibus  etiam  tunc^  cultiori  habitu  uti  licuit.  Idcirco 
Isaias  non  reginas,  sed  alias  communes*  filias  Sion  repre- 
hendit.  Paulus  fortassis^  quoque  non  de  reginis  et  magnis 
principibus  est  intelligendus,  quia  in  signum  magistratus 
et  principatus,  et  ut  a  plebe  in  ejus  bonum  debite  honoren- 
tur,  licebit  eis  auro  et  veste  pretiosa  uti,  nee  illis  erit  ex- 
cessivus  ornatus^  quamvis  melius  facerent,  si  moderate  ha- 
bitu uterentur. 

24.  2.  Adduci  possunt  aliqui  doctores  moderni/ ut 
Cajetanus  et  alii  eum  sequentes,  qui  banc  rem  communi- 
ter  putant  venialem.  Divus  Thomas  quoque  solum  tunc 
existimat  mortalem,  quando  vel  fit  in  contumeliam  crea- 
toris  vel  propter  Uisciviam.^  Sed  quod  ad  Cajetanum  et 
similes  spectat,  non  est,  quod  nos  multum  moveant,  quia 
illis,  ut  paucis  et  modernis  et  non  fulgentibus  sanctitate 
possumus  opponere  quam  plurimos  sanctissimos  et  anti- 
ques patres  doctissimos.  Illis  etiam  adversantur  alii  mo- 
derni  plures  et  non  minoris  doctrinae.  Ad  dictum  vero 
divi  Thomae  dici  potest,  quod  ad  ilia  duo  capita  reduci 
possunt  duodecim  casus  a  nobis  narrati,  quia  undecim 
posteriores  lasciviam  habent  admixtam  vel  intentione  vel 
occasione,  si  bene  respiciantur. 

3.  Ajunt  divitias  suas  esse,  ideo  posse  de  illis  dispo- 
nere,  ut  volunt,  vel  in  fucis  vel  omamentis.  Sed  his  re- 
spondemus,  quandoque  quidem  non  esse  suas  illas  divitias, 
quia  saepe  injusto  negotio  vel  bello  vel  tyrannide  eaa 
multi  extorquent,  ut  male  consumant.  Et  de  vestimento 
talibus  divitiis  empto  potest  dici  illud  Isaiae :  „Quia  omnia 


»  Eflth.  2,  16.  «  Prov.  31,  23. 

'  Ms.  L  nunc. 

*  Verba  cultiori  .  .  communes  desunt  in  ms.  L 

*  Deest  in  me.  IL  •  II.  II.  q.  169.  art  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


488  Dispntationes  morales. 

violenta  praedatio  cum  tumultu  et  vestimentum  mixtum 
sanguine  erit  in  combustionem  et  cibus  ignis. ^'^  Et  illud 
Jeremiae:  „Quid  niteris  bonam  ostendere  viam  tuam  ad 
quaerendam  dilectionem,  quae  insuper  et  malitias  tuas  do- 
cuisti  vias  tuas,  et  in  alis  tuis  (alii  vertunt,  in  ore  vesti- 
mentorum  tuorum)  inventus  est  sanguis  animarum  pau- 
perum  et  innocentum?"^  Licet  istorum  etiam  essent  di- 
vitiae,  quia  justae,  non  tamen  sunt  suae  ad  abusum,'  sed 
ad  usum.  Nemini  enim  dat  Deus  vel  obolum,*  ut  eo  abu- 
tatur.  Abusus  autem  et  peccatum  est  non  uti  re  in  eum 
finem,  ad  quern  a  Deo  creata  est,  sed  in  oppositum.  Et 
si  abusus  ille  magnus  est^  utpote  de  re  magna,  vel  in 
malum  finem  notabiliter,  abusus  ilie  mortalis  est,  quod 
accidit  in  excessive  cultu  et  ornatu;  ut  recte  dixerit  Cle- 
mens Alexandrinus,  hujusmodi  non  recte  argumentari.^ 
Sic  enim  fere  argumentantur :  Possideo,  ergo  solus  frui 
debeo.  Quod  argumentum  plane  innaturale^  est.  Sed  ita 
arguendum;  Habeo  et  possideo,  ergo  aliis  debeo  commu- 
nicare;  quia  divitiae  ut  fumus  spargendae  sunt  et  aliis 
communicandae,  et  non  sibi  soli,  hoc  est  suae  lasciviae 
et  pompis. 

25.  4.  Ajunt,  divitias  sibi  a  Deo  datas,  gemmas  item, 
aurum  et  sericum  a  Deo  concessa,  ut  illis  utantur;  ideo 
contra  rationem  esse,  habentem  illis  non  uti.  Quibus  re- 
spondemus,  praedicta  quidem  a  Deo  esse,  quia  creaturae 
Dei  bonae,  abusum  autem  horum  non  esse  a  Deo,  sed 
hominis  vel  daemonis  malitia  inventum  esse.  Quo  abusu 
cessante  melius  praedictis  uteremur,  primo  non  ea  cum 
damno  proximi  quaerendo,  sed  sinendo  ilia  esse,  ubi  Deus 
ilia  reposuit;  praestaret  enim  aurum  in  terrae  visceribus 
relinquere  et  gemmas  in  conchis  et  sericum  in  arboribus, 
quam   ilia  tam  anxio  afFectu   et   tanto  animae  et  corporis 


*  Is.  9,  6.  «  Jer.  2,  33.  34. 

*  Ms   II.  luxunu  *  Ms.  I.  abusum. 

^  Late  de  hoc  argnmento  disserit  Paedag.  lib.  2.  c  12;  Migne  1. 
c.  542.  543. 

*  Ms.  I.  nafurale. 


Digitized  by  VjOOQIC 


YII.  De  fuco  et  ornatu  malierum.  489 

damno  quaerentium  invenire.  Ajunt  enim  fide  digni,  no- 
stria  temporibus  apud  occidentales  Indos  ob  auri  et  ar- 
genti  et  gemmarum  famem  plures  quam  quindecim  vel 
viginti  milliones  [sic]  occisos  bello  vel  misera  servitute 
detentos.^  Nee  dicat  hie  aliquis,  praedicta  relinquendo 
nullus  eorum  esset  usus;  quia  homo  non  solum  utitur  re, 
quando  eam  poBsidet  et  corpori  beneficium  praestat,  sed 
quando  ex  ilia  consurgit  ad  Deum  laudandum  et  aman- 
dum.  Sic  enim  augeli  utuntur  corporeis,*  quibus  ipsi  non 
indigent^  sic  homines  in  innocentia  et  ante  diluvium  usi 
sunt  animalibuS;  sic  etiam  nunc  viri  boni  utuntur  multis, 
quae  non  possident,  et  sic  possumus  laudare  Deum  vel 
praedicta  tantum  juste  quaerendo  vel  in  suo  loco  potius 
oraittendo,  quam  injustum  quid  committere.  Est  etiam 
praedictorum  alius  usus,  quia  possent  vestes  et  vasa  sacra 
et  ornamenta  reliquiarum  fieri  et  ex  auro  et  argento  mo- 
netae cudi,  unde  divites  et  pauperes  alerentur.  Magni  etiam 
principes  possent  praedictis  sobrie  uti,  ut  dictum  est.  Fal- 
luntur  igitur  isti,  quum  putant,  ideo  quia  a  Deo  res  crea- 
tae  sunt  et  sibi  concessae,  licere  ipsis  abuti  ad  superfluum 
ornatum;  sic  enim  uti  liceret  incenso  et  animalibus  ad 
sacrificandum  idolis  et  lingua  ad  blasphemandum  Deum  etc. 
5.  Ajunt,  se  vel  divites  vel  nobiles  vel  juvenes  vel 
altioris  alicujus  dignitatis  esse,  et  ideo  licite  se  ornare, 
ne  confusa  sint  membra  reipublicae.^  Respondemus,  banc 
distinctionem  servari  posse  et  debere,  sed  ita,  ne  aposto- 
lorum  praecepta  transgrediamur.  Potest  enim  haec  haberi 
distinctio,  non  utendo  auro  vel  margaritis  vel  veste  pre- 
tiosa.  Semper  enim  apud  majores  nostros  haec  distinctio 
servata  est,  qui  tamen  his  superfluis  non  utebantur.  Fe- 
runt  enim  fide  digni,  ante  centum  annos  principes  et  no- 
biles  in  Hispania  burello  panno  indui  solitos.  Rex  etiam 
Joannes,  atavus  Caroli  caesaris,  relegavit  a  curia  sua  duos 
filioB  cujusdam  principis,  quia  in  lusu  arundinum  integris 
manicis  sericis  usi  fuerint,  quum  ipse  rex  medias  tantum 

*  Deest  in  ins.  I.  *  Ms.  II.  corporihus. 

«  Ms.  I.  Dei, 


Digitized  by  VjOOQIC 


490  '  Disputationes  morales. 

manicas  et  collare  sericum  ferret.  Hodie  quoque  rex  Lusi> 
taniae  et  to  turn  ejus  regnum  non  fert  integram  vestem 
sericam. 

26.  6.  Ajunt,  periclitari  etiam  honorem,  quod  his 
pompis  omissis  pafebunt  irrisioni,  quasi  vel  avarae^  vel 
hypocritae  vel  leves  sint  habitum  modestiorem  assumentes. 
Sed  tales  scire  debent  inprimis;  non  se  posse  simul  pla- 
cere  Deo  et  mundo;  ideo  si  salvari  volunt,  opus  est,  ut 
paratae  sint  non  solum  verba,  sed  etiam  verbera  potius 
pati  quam  Deum  offendere.  Deinde  videant,  quod  qui 
ita  irrident,  tales  sunt,  ut  potius  sapienti  decus  sit  illis 
displicere,  qui  non  placent  Deo.  Demum  videant,  quod 
non  solum  apud  Deum,  sed  apu4  homines  prudentes, 
quorum  judicium  pluris  faciendum  est,  honor  verus  potius 
ex  modestia  et  timore  Dei,  quam  ex  omatu  comparatur. 
Recte  enim  dixit  Salomon:  „Fallax  gratia  et  vana  est  pul- 
chritude; mulier  timens  Dominum  ipsa  laudabitur.**^  Alibi 
quoque  ait:  „Circulus  aureus  in  naribus  suis  mulier  pul- 
chra  et  fatua;"*  ut  enim  porcus  auream  armillam  foe- 
daret,  ita  vana  mulier  corporis  pulchritudinem  peccato  foe- 
dat.  Idcirco  Aristoteles  ait,  uxoreih  debere  omare  se  mi- 
nus etiam  quam  leges  permittant,  sciens  se  plus  ex  ho- 
nestate  quam  ex  forma  vel  veste  laudari,  quia  animi  or- 
natus  praestat  usque  ad  mortem,  quin  etiam  post  mortem 
omat  filios,  ille  vero  corporis  nee  transit  ad  filios  nee  usque 
ad  mortem  comitatur,  quum  vel  senectute  vel  aegritudine 
deficiat.  Ideo  curare  debet  juxta  Tertullianum,*  ut  pro 
candore  simplicitatem  sumat,  pro  rubore  pudicitiam,  pro 
stibio  verecundiam,  pro  inauribus  verbum  Dei,  pro  torque 
jugum  Christi,  pro  capitis  ornamento  obedientiam  mariti, 
pro  chirotecis  lanam  et  opus  manuum,  pro  sandaliis  man- 
sionem  in  domo ;  sic  enim  ornata  etiam  garrulas  et  vanas 
confundit,  et  saltem  ad  Dominum  conversae  laudabunt 
Deum.    Sic  enim  mater  non  curat  judicium  filiae  frenetri- 


*  Ms.  II.  avari^  et  postea  parati, 

*  Prov.  31,  30.  «  Prov.  11,  22. 

*  Cf.  De  cultu  fern.  lib.  2.  c.  13;  Mignd  P.  L.  1,  1333. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fiico  et  ornatu  mnlienira.  491 

cae,  dum  freuesis  durat,  sed  sanae.  Probe  ergo,  ait  Ter- 
tulHanus,  ipse  habitus  sonat:  Sic  denique  auditur  philo- 
sophas,  dum  videtur,  de  occursu  meo  vitia  suflfundo.  Ideo 
juxta  eundem  vitium  quidem  est,  ob  superstitionem  vel 
lasciviam  vel  pompam  vel  levitatem  mutare  vestem,  ut 
recte  in  Alexandrum  sarabara  utentem  dictum  sit:  Vicerat 
indicam  gentem  et  victus  est  modica  veste.  Recte  tamen 
mutatur  vestis  ob  simplicitatem  et  expeditiorem  usum/  ut 
christiani  Carthaginienses,  relicta  toga,  quam  in  gratiam 
Romanorum  sumpserant,  redierunt  ad  antiquum  pallium. 
Rectius  autem  Tertullianus  ait :  „Gaude  pallium  et  exulta ; 
melior  jam  te  philosophia  dignata  est,  ex  quo  christianum 
vestire  coepisti."* 

7.  Ajunt,  consuetudinem  banc  esse  licitam,  quae 
jam  diu  viguit,  et  adeo  dilatatam  esse,  ut,  quavis  pompa 
proposita,  alia  major  in  aliis  reperiatur.  Sed  respondemus 
banc  consuetudinem  ista  comparatione  minime  excusari; 
nam  comparatio  gravioris  peccatoris  non  excusat.  Ideo 
David  ait:  „Lavabo  inter  innocentes  manus  meas."*  Qui 
enim  se  his,  qui  nocentiores  sunt,  comparant,  vane  excu- 
sant  peccatum  et  non  se  lavant  juxta  illud  Sapientis: 
„Peccator  homo  vitabit  correptionem  et  secundum  volun- 
tatem  suam  inveniet  coraparationem/'*  Consuetudo  quo- 
que  non*  excusat  in  iis,  quae  per  se  mala  sunt  vel  mali 
occasio  5  alioquin  liceret  blasphemare  et  fornicari,  quia  si- 
milia  peccata  nimis  crebro  fiunt.  Superfluus  autem  orna- 
tus  et  mains  est  de  se  et  mali  occasio  et  contra  jus  na- 
turae et  charitatis,  cui  consuetudo  non  potest  derogare, 
ultra  hoc,  quod  est  prohibitus  praeceptis  apostolicis. 

27,.  8.  Ajunt,  hoc  licere,  quia  de  se  non  est  pecca- 
tum, quum  quandoque  liceat;  nee  etiam  aliis  est  causa^ 
peccati,  quia  quantumvis  aliquis  vel  fucet  vel  omet  se, 
alius  si  non  vult,  non  peccat;    nee  etiam  est  occasio  pec- 


»  Cf.  De  cultu  fern.  lib.  2.  c.  9;  Migne  1.  c.  1326. 

«  De  pallio  c.  6.  Migne  P.  L.  2,  1050. 

^  Ps.  25,  6. 

*  Eclus.  32,  21.  »  Ms.  II.  occasio. 


Digitized  by  VjOOQIC 


492  Dispiitationes  morales. 

cati  prohibita,  quia  pulchritude  naturalis  saepe  multo  major 
est  ea  quarundam  etiam  fuco  et  omatu  adjuncta,  et  tamen 
quae  pulcbra  est  naturaliter  nemini  de  se  occasio  est  pec- 
candi,  sed  qui  earn  concupiscit;  malitia  sua  peccat;  igitur 
nee  fucata  pulchritudo  erit  occasio  peccandi,  sed  sibi  debet 
imputari,  qui  earn  habere^  concupiscit.  Respondemus^  or- 
natum  quidem  et  fucum  per  se  non  esse  peccatum,  sed 
excessivus  ornatus  peccatum  est.  Fatemur  etiam  excessi- 
vum  ornatum  non  esse  causam^  peccandi  sufficientem,  quia 
nee  daemon  nee  caro  nee  quaelibet  alia  creatura  est  causa 
peccati,  sed  propria  voluntas.  Ut  autem  quis  peccet  alium 
scandalizando,  non  requiritur,  ut  sit  causa  peccati  illius; 
sic  enim  nemo  posset  alium  scandalizare;  sed  sat  est^  quod 
per  actum  aliquem  vel  malum  vel  mali  speciem  habentem 
det  ei  occasionem  peccati.  Quam  plane  dat,  quae^  exces- 
sive se  fucat  vel  omat,  quia  hoc  ipso  ostendit  se  curiosam 
et  levem  et  carnalia  amantem  et  sui  copiam  facile  factu- 
ram.  Unde  et  concupiscentiam  in  infirmis  excitat  et  spem 
sui  potiendi  et  animum  se  soUicitandi.  Quae  omnia  mi- 
nime  reperiuntur  in  non  fucata  pulchritudine ;  ultra  hoc 
quod,  quae  se  fucat  et  superflue  ornet,  tenetur  de  damno 
inde  secuto,  licet  quantum  in  se  est,  nolit  et  caveat ;  secus 
autem  is,  qui  rei  licitae*  vacat.  Reus  enim  est  homicidii, 
qui  vacat  rei  illicitae,  quamvis  adhibita  diligentia,  homi- 
nem  occidit,  quod  non  contingit,  si  rei  licitae  vacat. 

9.  Addunt,  aliquam  nulla  mala  intentione  aliquem 
in  sui  amorem  illicitum  alliciendi  se  fucare  vel  ornare, 
sed  potius  bona,  utpote  ut  placeat  marito  vel  cui  vult  nu- 
bere ;  ideo  licite  id  videtur  facere.  Sed  respondemus,  quod 
licet  quis  expresse  non  intendat  inducere  aliquem  ad  pec- 
catum, tamen  quum^  ita  excedit,  ut  det  occasionem  sui^ 
illicitae  concupiscentiae,  perinde  est  ac  si  intendisset;  quia 


*  Verba  malitia  .  .  habere  desant  in  ms.  L 
'  Ms.  II.  occasimiem. 

*  Ms.  I.  et  II.  qui,  et  tamen  postea  curiosam,  facturam. 

*  Mb.  I.  qui  licite,  ^  Deefit  in  ms.  I. 

*  Ms.  I.  suae. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VJI.  De  fdco  et  ornatu  mulierum.  493 

actus  redit  in  suam  formam  ob  damnum  notabile^  quod 
irrogat  et  vitare  tenebatur.  Licet  enim  quis  non  intendat 
aliquem  singulariter  percutere,  non  tamen  excusatur  a  pec- 
cato^  si  tormentum  aliquod  bellicum  in  multitudinem  ali- 
quam  exploderet.^  Quod  illae  faciunt,  quae  se  quasi  pro- 
stituunt  toti  populo,  dum  se  fucant  et  ornant.  Ideo  non 
est  admittenda  protestatio,  quod  non  intendant  quemquam 
laederC;  quia  est  contraria  facto;  sicut  intentio  placendi 
marito  excusat  quidem  eas^  si  honeste  se  ornent^  non  au- 
tem  si  excessive  (quum  praesertim  mariti  saepe  contradi- 
cant  et  foris  plus  quam  domi),  vel  absente  marito  non 
minus  quam  eo  praesente  se  oment.  Et  non  est  necesse 
eum  decipere,  quia  jam  scit,  quam  foeda  et  pulchra  sit, 
et  eam  talem  qualis  est  duxerit;  cui  magis  placebit,  teste 
Tertulliano,  ostendens  se  nulli  alii  velle  placere;^  quod 
facit,  dum  se  non  fucat. 

28.  10.  Ajunt,  aliquas  se  ornantes  nihilominus  devotas 
esse  et  spiritus  dulcedinem  gustare,  quod  non  fieret,  si  esset 
peccatum  mortale.  Respondemus  talem  devotionem  posse 
quandoque  esse  naturalem,  quandoque  a  daemone  immis- 
sam,  quandoque  a  Deo  inspiratam^  sed  eo  fine,  ut  homo 
a  peccato  exeat,  ut  propriam  voluntatem  mortificet  pom- 
pis  et  lasciviis  renuntiando.  Vera  enim  devotio  quasi  jen- 
taculum  debet  esse,  quod  datur  operariis,  ut  magis  labo- 
rent.  Altare  enim  incensi  vicinum  debet  esse  illi  holo- 
caustorum,  id  est  devotio  spiritua  sensuum  mortificationi. 
Ideo  recte  ait  sponsa:  „Vadam  ad  montem  myrrhae  et 
ad  coUem  thuris."*  Ut  enim  collis  via  est,  qua  conscen- 
dimus  montem,  ita  devotione  debet  mortificatio  curari. 
Ideo  ea  abutitur,  qui  ea  contentus  concupiscentias  suas  et 
pompas  tuetur. 

11.  Dicunt,  multos  pauperes  artifices  ali,  dum  ea,  quae 
ad  fucum  et  ornatum  pertinent,  faciunt;  ideo  fere  esse 
eleemosynam,  quae  eis  tribuitur.    Respondetur,  iniquitatem 


*  3Is.  1.  et  II.  exponeret. 

3  De  cultu  fem.  L  2.  c.  4;  Migne  P.  L.  1,  1320. 

»  Cant.  4,  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


494  Disputationes  morales. 

sibi  mentiri.^  Nee  enim  eleemosynam  facere  intendunt, 
nee  revera  est  eleemosyna,  sed  merces  laborum,  frequenter 
etiam  parca;  nee  si  maxime  esset  eleemosyna^  liceret  ex- 
cessivis  pompis  uti,  id  est  peccare,  ut  ea  fieret.  Sed  tunc 
tantum*  viderentur  amore  pauperum  artifieum  sincere  mo- 
veri,  si  eis  gratis  daretur  quod  loco  mercedis  erat  eis  dan- 
dum;  in  quo  dantes  etiam  lucrarentur,  quia  non  facerent 
jacturam  pretiosae  materiae,  quam  tradunt  artifieibus,  earn 
insuper  et  operis  pretium  perdentes;  possent  etiam  ^  arti- 
£ces  all  honesta   opera  facientes,  ut  olim  alebantur. 

12.  Ultimo  dicunt,  se  consuluisse  et  confessores  et 
alios  peritos,  qui  hujusmodi  abusum  levem  dicunt.  Re- 
spondemus,  nee  hujusmodi  viros  ita  bonos  vel  peritos  esse, 
ut  non  possint  decipi,  quia  contrarii  videntur  esse  scripturis 
et  patribus  et  rationi;  neque  consulentes  ita  eonsulere,  ut 
decipi  non  mereantur.  Deberet  enim  consulens  primum 
praemittere  orationem,  deinde  tollere  peecatum  provocans 
Dei  iram.  Ideo,  quia  Judaei  licet  oraverint  et  jejunave- 
rint,  manebant  tamen  in  peecato,  consulentes  Deum  non 
sunt  exauditi,  dicente  Domino  per  Isaiam:  „Scire  vias 
meas  volunt,  quasi  gens,  quae  justitiam  fecerit  et  judicium 
Dei  sui  non  dereliquerit  .  .  Quare  jejunavimus,  et  non 
aspexisti?"  Respondetur:  ^6ce,  in  die  jejunii  vestri  in- 
Tenitur  voluntas  vestra."*  Tertio  consulens  debet  esse  pa- 
ratus  et  expectare  et  exequi  divinum  consilium,  neque 
desistere  ut  Pilatus  (qui  quaerens,  quid  esset  Veritas,  non 
expeetavit  responsum),^  neque  volens  trahere  ad  suum 
affectum  consulentem,  ut  faciunt  illi,  qui  quia  nolunt  mo- 
res sues  divinae  legi  accommodare,  eam  potius  accommo- 
dant  moribus  suis,  ut  regulam  Lesbiam.  Quod  ne  fiat, 
juvaret  imitari  Saulem,  qui  mutato  habitu  consuluit  pytho- 
nissam;^  ita  etiam  hi  in  aliena  persona  casum  deberent 
transfigurare,  ne  consultor  studio  placendi  attractus,  a  vero 
deviaret.     Quae  quia  non  observantur,  non  est  mirum,  si 


»  P8.  26,  12.  «  318.  I.  et  IX.  tandem. 

«  Ms.  II.  enm.  *  la.  68,  2.  3. 

'  Joh.  18,  38.  •  I.  Reg.  15,  3;  28,  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VII.  De  fuco  et  ornatu  muliernra.  495 

decipiantur,   dicente  Domino :    „  Juxta  iniquitatem  interro- 
gantis,  sic  iniquitas  prophetae  erit."* 

Praestat  igitur  omissis  cavillis  et  rationum  fuco  absti- 
nere  deinceps  ab  hujusmodi  crimine,  nee  Evam  imitari 
matrem,  quae  valde  male  habuit,  quod  seducta  a  serpente 
variis  rationibus  virum  suaserit  edere  pomum  vetitum. 
Quod  licet  ridens  fecerit,  post  factum  taraen  amare  flevit. 
Quem  fletum,  sicut  et  ilium  Magdalenae  quaerentis  Do- 
minum  tutius  imitabuntur,  ut  in  aetemum  postea  gaudeant. 
Alias  verendum  est,  ne  ducentes  in  bonis  dies  suos,  po- 
stea in  puncto  ad  inferna  descendant.^ 


Cap.  VII.    Remedia  contra  abusum  fuel  et  ornatus. 

29.  Superest  ultimo  de  remediis  tanti  morbi  tractare. 
Ante  quae  describemus,  quomodo  honesta  mulier  se  habere 
debeat  circa  fucum  et  ornatum. 

Et  quod  ad  fucum  attinet,  tollendus  omnino  videtur 
usus  cerussae  et  purpurissi  et  stibii  et  quaevis  alia  pellis 
unctio  ad  eam  mutandam;  sed  contentari  debet  honesta 
mulier  simplicioris  alicujus  aquae  usu,  quantum  exigit 
faciei  et  manuum  et  totius  corporis  munditia  et  sanitas. 
Tertullianus  flavor",  inquit,  ^honesta  hora  et  salubri,  quae 
mihi  colorem  et  sanguinem  serve t."  Ultra  banc  lotionem, 
quia,  ut  ait  Clemens  Alexandrinus,  „pulchritudo  est  flos 
sani talis/*  ^  juvantia  sanitatem  juvant  quoque  pulchritudi- 
nem;  quale  est  sobrie  comedere,  moderate  exercitio  uti, 
per  quod  calor  excitatur  et  congrua  fit  cibi  concoctio,  ex 
quo  bene  coctus  humor  ad  cutem  faciei  missus  ruborem 
causat,  sicut  ,,ex  igneo  causatur  fulgor  et  ex  humido  aqueo 
nitor  et  gratia,  ex  sicoo*  terreo^  stabilitas,  ex  aereo  spi- 
randi  facilitas,"*  eodem  Clemente  auctore. 


»  Ezech.  14,  10.  «  Job.  21,  13. 

•  Paedag.  lib.  3.  c  11;  Migne  P.  G.  8,  639. 

*  Ms.  I.  8UCC0.  *  Ms.  XL  terrae. 

^  Ms.  I.  stabilitas  et  aequilibriuni.  Clemens  Alex.  1.  c.  ubi  post 
spira/ndi  facilitas  additnr:  „et  par  aequilibrium,  ex  quibus  concintui 
et  pulchra  haec  Logi  (i.  e.  homiim  a  Deo  creati)  statua  onwia  est*^ 


Digitized  by  VjOOQIC 


496  Disputationes  morales. 

Tollenda  est  etiam  avulsio  pilorum  a  ciliis  et  fronte, 
et  facies  ut  a  Domino  facta  est  relinquenda;  nisi  forte 
pauci  aliquot  extrahantur  pili  in  loco  minus  decenti  sexui 
positi,  ut  accidit  eis,  quae  pilos  in  mento  habent.  Licet 
autem  mulieri  aliqualem  curam  habere  capillorum,  qua- 
tenus  mundi  sint  et  honeste  locati;  quia  sicut  Clemens 
Alexandrinus  ait:  Ut  leo  gloriatur  mento,  ita  vir  barba, 
et  ut  equus  juba,  ita  mulier  crinibus.^  Sed  ita  est  mode- 
randa  haec  gloria,  ut  caveatur  nimia  lotio,  ut  flavi  fiant; 
nocet  enim  capiti,  et  quae  ea  eo  fine  utuntur,  dedignari 
videntur  patriam  suam  et  velle  videri  Germanae,  quibus 
flavus  pilorum  color  nativus  est,  ut  ait  TertuUianus.  ^  Plus 
etiam  cavepdum  est,  ne  utantur  alicujus  crinibus,  quos 
TertuUianus  „textilia  capillamenta"'  appellat  et  capitis  va- 
ginam;  quia  id,  ut  ait,  horrori  esse  deberet,  quia  fortassis 
crines  illi  alicujus  mortuae  et  damnatae  erunt.  Et,  ut 
Clemens  Alexandrinus  ait,  quum  alienis  crinibus  in  abso- 
lutionem  imponuntur  manus,  non  ea,  quae  illos  defert,  sed 
cujus  sunt,  videtur  absolvi.*  Crihes  etiam  proprii  non 
sunt  intorquendi  nee  monstruosis  modis  circa  caput  invol- 
vendi.  Velandum  quoque  caput  est,  praesertim  in  eccle- 
sia,  quia  velum  murus  est  pudoris,  ne  femina  videatur; 
ideo  occupare^  debet  quantum  crines  resoluti,  teste  Tertul- 
liano.^  Nam  Sara  etiam  coram  marito  velavit  se.  Licet 
enim  decor  naturalis  vestis  quaedam  urbana  sit,  tamen 
tegenda  est  ob  proximi  periculum,  quod  in  Sara  videmus, 
cui  Abimelech  dixit:  „Ecce  mille  argenteos  dedi  fratri 
tuo,  hoc  erit  tibi  in  velamen  oculorum  ad  omnes,  qui  te- 


»  Paedag.  lib.  3.  c.  3.    Migne  1.  c.  679. 

•  De  cultu  fem  L  2.  c.  6;  Migne  P.  L.  1,  1322. 
»  Ibid.  c.  7;  Migne  1323. 

^  „Fit  ut  mortnis  pills  cranium  induant  Col  enim  manum  imponit 
presbyter?  Cui  autem  benedicet?  Non  mulieri,  quae  est  ornata,  sed 
alienis  capillis  et  per  ipsos  alii  capiti.**  Paedag.  lib.  3.  c  11.  Migne 
1.  c.  639.    Cf.  Paedag.  lib.  2.  c.  7;  Migne  1.  c.  1324. 

^  Ms.  II.  oceuliare. 

•  De  velaudis  virg.  c  7;  Migne  P.  L.  2,  900. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vn.  De  fuco  et  ornatu  mnlienim.  497 

cum  sunt,    et  quocunque    perrexeris;    mementoque    te   de- 
prehensam."^ 

30.  Quoad  ornatum  autem  vitandae  gemmae  et  auri 
usus,  dicente  apostolo:  „Non  in  auro  et  margaritis  etc/' 
Quamvis  quod  ad  aurum  attinet,  posset  anulo  uti  in  digito 
pronubo,  qui  uxori  dabatur  loco  clavis ;  quae  sigillo  signa- 
batur^  domi  servanda,  ne  tangeretur  a  servis,  ut  ait  Cle- 
mens ille  Alexandrinus.^  Unde  lex  Romanis  erat,  ne  au- 
rum gestaret  matrona  praeter  anulum  dictum  et  ne  vinum 
biberet.  „At  nunc,"  ait  Tertullianus,  „in  feminis  prae  auro 
nullum  leve  est  membrum,  prae  vino  nullum  liberum  est 
osculum."*  Vestis  autem  juxta  apostolum  non  debet  esse 
pretiosa,  qualis  videtur  aurea  vel  tota  serica  vel  purpurea 
vel  ea,  quae  nimium  cxpensarum  et  artificii  habet.  „Quem- 
admodum  enim,"  ait  Clemens  Alexandrinus,  „militis  et  nau- 
tae  et  principis,  ita  etiam  temperantis  est  propria  vestis, 
quae  non  est  curiose  elaborata  et  est  decora  et  munda."^ 
Quoad  colorem  autem,  licet  Clementi  Alexandrine^  videa- 
tur  color  albus  simplicior,  quia  tinctura  fucus  quidam  est 
vestium  et  quia  lanam  comburit  et  minus  durabilem  red- 
dit,  tamen  color  niger  honestissimus  videtur  et  decens 
christianum  luctum.  Ideo  Tiircae  et  carnales  maxime 
hunc  refugiunt.  Longitudo  autem  vestis  moderata  esse 
debet,  quia  nimis  longa  ambitiosa  est  et  impedita,  nimis 
etiam  brevis  minus  honesta  est,  quia  tibiae  videntur  et 
pedes.  Calceamenta  etiam  honesta  esse  debent.  Scriptum 
est  enim  de  Judith:  „Sandalia  ejus  rapuerunt  oculos."^ 
Sat  autem  est  honestae  matronae  duplicem  habere  vestem, 
alteram,  qua  festis  diebus  utatur  ad  Dei  laudem,  sicut 
sacerdotes  vestibus  sacris  uti  debent,  alteram  vero  pro 
diebus  profestis.    In  regionibus  autem  nimis  distemperatis 


*  Gen.  20,  16.  *  Ms    I.  (jui  Hujilh  sujtuihantur. 
»  Cf.  Paedag.  lib.  3.  c  11.  Migne  P.  G.  1.  c.  651. 

*  Apolog.  c.  6    Migne  P.  L.  1,  304. 

^  Paedag.  1.  c.   Migne  P.  G.  1.  c.  627.   Locum  in  ms   vitiatum  ex 
editione  3Iigniana  correximus. 

**  Paedag.  ibid.  ^  Judith  16,  11. 

Lainc/ ,  Vota  Tri«Ieutlna  etc.  3iS 


Digitized  by  VjOOQIC 


498  Disputationes  morales. 

licebit  etiam  aliis  vestibus  hieme,  aliis  aestate  uti,  quam- 
quaiD;  ut  Tertullianus  monet,  cavendae  sunt  nimis  leves 
vestes,  quod  graves  scrlent  esse  bursae  et  lasciviam  et  mol- 
litiem  nutriunt,  sicut  ususflorumet  aliorumodoramentorum/ 
si  Clementi  Alexandrine  credimus.*  Vestes,  veteres  paupe- 
ribus  essent  erogandae.  Signum  denique  congrui  usus 
vestimentorum  est,  quum  eis  vestibus,  quibus  domi  quis 
utitur  apud  sues,  foris  sine  pertubatione  et  verecundia  uti- 
tur^  apud  alios. 

Servanda  quoque  est  modestia  in  aliis  utensilibus. 
Miserrimum  enim  est,  egenis  relictis,  jumenta  et  muros 
omare  et  vasibus  argenteis  vel  aureis  uti,  quae  et  liquo- 
rem  sapore  suo  inficiunt  et,  quum  eum  calidum  continent, 
nimio  calore  offendunt.  Vitauda  quoque  superfluitas  in 
lectis,  ex  qua  superbia  et  lascivia  et  pigritia  et  divitiarum 
jactura  et  fames  et  privatio  prolis  et  inquietude  somnio- 
rum  et  mors  sequi  solet,  dicente  scriptura:  „Qui  dejecisti 
reges  ad  perniciem  et  confregisti  facile  potentiam  ipsorum 
et  gloriosos  de  lecto  suo;"*  et  alibi:  „Ab  iniquo  thoro 
semen  exterminabitur;"^  et  rursus  alibi:  „Si  dixero:  Con- 
solabitur  lectulus  raeus  et  relevabor  loquens  meeum  in 
statu  meo,  terrebis  me  per  somnia  et  per  visiones  horrore 
concuties."^  Unde  in  lecto  occisi  Isboseth  et  Joas  et 
Holofernes. 

31.  Quae  jam  descripta  modestia,  ut  cum  Dei  gratia  ser- 
vetur,  esset  primum  remedium,  si  pontifex,  cujus  est 
interpretari  scripturam  et  apostolorum  praeceptis  positivis 
vigorem  dare,  in  concilio  vel  alias  declararet,^  sententiam 
Pauli®  etiam  nunc  obligare  ad  non  gestandum  aurum  vel 
gemmas  vel  vestem  pretiosam,  etiam  viro  id  praecipiente 
uxori;    et   si    habetur    praecepti^m    positivum,    et    id    ob 


*  Ms.  II.  omamentorum. 

«  Paedag   Ub.  2.  c  8;  Migne  1.  c.  471.  476. 

*  Verba  apud  .  .  utiiur  desant  in  ms.  I. 

*  Edas.  48,  6.  ^  Sap.  3,  16. 

«  Job.  7,  13.  14.  »  Ms.  I.  et  II.  declarare. 

«  Pag.  463  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vn.  De  fuco  et  oraata  mulierum.  499 

desnetudinem  non  obliganS;  posset  papa  ei  vlgorem  dare 
denuo  idem  faciendo. 

Secundum  remedium  est,  supremas  potestates  saecu- 
lares  sancire,  ne  quis  comite  inferior  gemma  vel  auro  vel 
integra  veste  serica  vel  alia  certum  moderatum  pretium 
excedente  utatur  sub  gravibus^  poenis.  Haec  lex  si  obser- 
varetur,  multum  ditaret  regna  et  multa  mala  ab  eis 
averteret. 

Tertium  remedium  est  exemplum  majorum  et  eorum, 
qui  in  dignitate  constituti  sunt.  Si  enim  ipsi  his  super- 
fluis  non  uterentur,  sed  eorum  usum  relinquerent,  ut  La- 
cedaemones,  meretricibus  et  aliis  infimae  conditionis,  ipsi 
quoque  minores  incitarentur.     Quod  ut*  quivis  faciat,^ 

32.  Quartum  remedium  est:  quivis  radicem  hujus  morbi 
a  se  tollat.  Haec  autem  est  superbia,  qua  fit,  ut  quaevis 
velit  alia  videri  major.  Unde  nascitur,  ut  quum  aliam 
videat  melius  ornatam,  statim  velit  cam  excedere.  Quod 
si  facit,  turget  superbia,  sicut  ob  copiam  humorum  tumet 
apostema.  Si  autem  non  potest  superare  alias,  est  in  con- 
tinue dolore  et  perpetua  inquietudine.  Nascitur  etiam  ex 
hac  radice  continua  formae  ornamentorum  mutabilitas. 
Sunt  enim  hae  vanae  mulieres  ut  Proteus  quidam  et  Cha- 
maeleon  et  ut  vexilla,  quae  in  tectis  ad  explorandum  ven- 
tum  figuntur.  Ita  enim  istae  ad  quemvis  ventum  novae 
formae  mutantur  et  subinde  mutant  quadrata  rotundis. 
Hanc  radicem  volens  evellere  Petrus  dixit:  „Quarum  non 
sit  extrinsecus  capillatura  et  circumdatio  auri  aut  indumenti 
vestimentorum  cultus,  sed  qui  absconditus  est  cordis  homo 
in  incorruptibilitate  quieti  et  modesti  spiritus,  qui  est  in 
conspectu  Dei  locuples."*  Sic  jubet  Petrus  interiorem  ho- 
minem  incorruptum  esse  et  modestum  et  quietum;  videt 
enim  ex  immodestia  spiritus  superbi  nasci  inquietudinem, 
quia  ascendere  in  omatu  vult,  et  ideo  ejus  desiderio  cor- 
rumpitur,   ita   ut   supra   facultates    et  vires   debita*^   etiam 


*  Ms.  II.  gravissimis.  "  Ut  deest  in  ms.  II. 

«  Ms.  II.  faceret.  *  Pag.  473. 

**  Ms.  I.  delicta. 


32* 


Digitized  by  VjOOQIC 


500  Disputationes  morales  t 

contrahendo  ornet  se,  juxta  illud  prophetae:  „Superbia  ejus 
.  .  plus  quam  fortitude  ejus."* 

Ideo  quintum  remedium  est  crebra  meditatio  vitae 
Christi  et  sanctorum  et  praesertim  Christi  erucifixi.  Quis 
est  enim,  qui  Dominum  nudum  in  cruce  contemplatus  et 
ejus  in  purpura  irrisionem,  deinde  pompose  indui  volet? 

Sextum  remedium  est  meditatio  propriae  mortis  et 
sepulturae.  Quid  enim  juvat  faciem  depingere,  aures  in- 
auribus,  manus  anulis,  collum  torquibus,  brachia  armillis 
et  totum  corpus  veste  pretiosa  omare,  quum  sciamus,  omnia 
nostra  membra  cito  casura  et  in  scrobem  sepulturae  pro- 
jicienda  et  a  vermibus  excipienda  et  comedenda? 

Septimum  remedium  est  consideratio  inferni.  Ibi 
enim  daemon  vere  foedabit  eas,  quae  se  hie  omant.  Loco 
enim  evulsionis  pilorum  eas  comburet,  accendet  quoque 
igne  maxillas  et  nigras  facies  reddet  super  carbones,  di- 
cente  scriptura:  ^Ignis  devorabit  speciosa  deserti,"^  et 
alibi ;  „Facies  omuium  eorum  sicut  nigredo  oUae."' 

Octavum  et  ultimum  remedium  est  cogitatio  judicii, 
in  quo  ab  uno  extreme  ad  aliud  ire  cogemur.  „Erit  enim 
pro  suavi  odore  foetor  et  pro  zona  funiculus  et  pro  cri- 
spanti  crine  calvitium  et  pro  fascia  pectorali  cilicium."* 
Ideo  praestaret  tempestivam  poenitentiam  agere  et  Nini- 
vitas  imitari  vel  Esther  reginam,  de  qua  scriptum  est: 
^Esther  quoque  regina  confugit  ad  Dominum,  pavens  pe- 
riculum,  quod  imminebat.  Quumque  deposuisset  vestes 
regias,  fletibus  et  luctui  apta  indumenta  suscepit,  et  pro 
unguentis  variis  cinere  et  stercore  implevit  caput  et  cor- 
pus suum  humiliavit  jejuniis,  omniaque  loca,  in  quibus 
antea  laetari  consueverat,  crinium  laceratione  complevit.*^* 

Quibus  et  aliis  remediis  si  cum  Dei  gratia  usi  fueri- 
mus,  peccata  et  poenas  hujus  et  futurae  vitae  vitabimus 
et  vitam  aeternam  consequemur,  in  qua  speciosi  et  ornati 
in  aeternum  fulgebimus,  amicti  „lumine  sicut  vestimento^*® 
duplicique  stola  induti.' 

>  Is.  16. 6.  *  Joel  1, 20.        »  Nah.  2, 10.     ♦  Is.  supra  pag.  472. 

•  Esth.  U,  2.        ^  Ps.  103,  2.        '  Gen.  45,  22. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIII. 

Documenta 

ad  bene  interpretandas  scripturas. 

Quia  interpres  scripturarum  velut  instrumentum  me- 
dium est  inter  Deum  et  auditores,  quibus  sacra  eloquia 
interpretatur,  alia  ei  necessaria  sunt,  ut  bene  se  habeat 
erga  Deum,  alia^  ut  erga  ipsas  scripturas,  alia^  ut  erga 
auditores. 

Erga  Deum. 

Prime  aptus  redditur  interpres,  ut  lumen  excipiat  a 
Deo,  totius  lucis  fonte,  utque  ab  eo  bene  dirigatur  J .  per 
fidei  rectitudinem  in  intellectu*;  2.  per  conscientiae  purita- 
tem  in  affectu;  3.  per  humilitatis  submissionem  in  utroque, 
ab  ipso  Deo  sperando  bene  intelligendi  et  interpretandi 
facultatem,  non  a  se  ipso. 

Secundo  debet  disponi  per  intentionem  rectam,  quae 
intelligentiam  scripturarum  et  interpretandi  vim  ordinet 
1.  ad  gloriam  Dei;  2.  ad  proprium  profectum;  3.  ad  ae- 
dificationem  proximorum;  non  ad  vanitatem  vel  curiosi- 
tatem. 

Tertio  disponitur  per  orationem,  quae  praecedit  lecti- 
onem,  1.  oflferendo  eam  et  omnia  sua  bona  Deo;  2.  pe- 
tendo  sibi  gratiam  bene  interpretandi;  3.  auditoribus  bene 
intelligendi.     Post   lectionem   etiam  vertitur    oratio    1.  ad 


'  Ms.  aliqua.  *  Ms.  aliqua. 

^  In  ms.  deest  in  intellectu. 


Digitized  by  VjOOQIC 


o02  Disputationes  morales. 

gratiarum  actiones  de  bene  dictis;  2.  ad  petendum,  ut  sup- 
pleatur  interpretis  defectus ;  3.  ad  fructus  tam  legentis  quam 
auditorum. 

Erga  ipsas  scripturas. 

Primo  debet  ad  scripturas  tractandas  accedere  eo  spi- 
ritu,  quo  factae  sunt,  qui  est  proprius  discipulorum,  «t  con- 
sistit  1.  in  abnegatione  amoris  terrenorum ;  2.  in  voluntate 
aflfecta  eharitate  erga  divina;  3.  in  peculiari  affectu  imita- 
tionis  Christi. 

Secundo  debet  in  scripturis  progredi,  ut  convenit,  vi- 
delicet 1.  eo  ordine,  ut  praeferat  aliis,  quae  sunt  ad  salu- 
tem  maturiora  sibi  et  aliis;  2.  eo  studio,  ut  exactius  ea 
tractet;  quae  ad  majorem  spirituaiem  fructum  conferunt; 
;5.  eo  modo,  ut  non  expectet  in  scripturis  progressum  de- 
iinitionum,  ut  in  naturalibus  scientiis,  sed  eum,  qui  magis 
convenit  ad  impellendum  affectum  in  bonum,  ut  minae^ 
promissa  etc.     Ad  hoc  enim  scripturae  factae  sunt. 

Tertio  diligentiam  debet  adhibere  interpres  1.  in  le- 
gendo  tam  scripturas  quam  expositores  selectos,  notando 
quae  ad  rem  magis  faciunt;  2.  in  meditando  id  quod  legit, 
ut  melius  id  penetret  ac  digerat;  3,  interrurapendo,  non 
impediendo  studia  per  orationem,  sumpta  ex  eis  occasione 
elevandi  affectum  in  Deum,  ex  quo  sensus  ad  scripturas 
intelligendas  magis  aperietur.  Si  autem  diligentia  adhibita 
difficultatem  non  superamus,  certe  agnoscendo  nostram 
ignorantiam  in  humilitate  proficiamus. 

Erga  auditores. 

Curandum  est  interpreti,  ut  consulat  intellectui  audi- 
torum, quoad  ejus  fieri  poterit,  ad  bene  percipiendum, 
memoriae  ad  bene  retinendum,  voluntati  ad  bene  agendum. 

1.  Quomodo  intellectui  auditorum  ad  percipiendum 
consnlendum. 

Quod  ad  intellectum  attinet,  primo  videat,  quae  doc- 
trina  sit  ei  adferenda;  secundo  quomodo  animus  ad  earn 
disponendus;  tertio  quis  modus  in  proponenda  sit  obser- 
vandus  sive  tenendus. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Vni.  Docameuta  ad  bene  interpretandas  scripturas.  603 

Primo.  Doctrina  severa  et  soli  da  ^  afferatur,  quae  sit 
1.  vel  propria  et  irrefragabilis^  videlicet  quae  testimo- 
niis  Claris  scripturarum  et  certae  traditioni  ecclesiae  sive 
ejus  definitionibus^  in  conciliis  et  decretis  pontificum  spec- 
tantibus  ad  fidem  et  mores  innititur;  2.  propria,  sed  non 
irrefragabilis,  videlicet  quae  a  Sanctis  doctoribus  et  appro- 
batis  hauritur;  vel  3.  externa,  videlicet  probabilis  et  utilis, 
quae  a  ratione  naturali  et  philosophis  vel  aliis  doctoribus 
saecularibus  probatis  petitur. 

Secundo  est  etiam  ad  earn  doctrinam  disponendus  ani- 
mus, 1.  excitando  auditores  ad  attentionem  ipso  lectionis 
decursu,  quum  de  rebus  magnis  vel  difficilibus  vel  utili- 
bus  esse  agendum  admonentur;  2.  admonendo  auditores 
sui  officii,  quaeque  ipsis  praestanda  sint,  ut  idonei  reddan- 
tur  ad  scripturas  intelligendas ;  3.  tuendo  suam  auctorita- 
tem  cum  moderata  significatione  doctrinae,  quo  ipsi  magis 
credatur,  nihil  temere  dicendo,  quod  rationi  vel  auctoritati 
doctorum  non  innitatur ;  quamvis,  si  quid  ei  dederit  Deus 
proprium,  in  explicatione  scripturae  possit  in  medium  id 
afferre.  Libertas  etiam  et  gra vitas  in  praelegendi  munere 
auctoritatem  faciet. 

Tertio.  Modus  autem  proponendae  doctrinae  hie  vi- 
detur,  ut  primo  litera  ipsa  explicetur,  et  si  quid  ex  pro- 
prietate  linguarum  adducendum  inde  adjuvetur.  Deinde 
sensus  proprius  et  literalis,  qui  ceteris  praefertur  ex  ipsa 
litera  eliciatur,  qui  nimirum  ab  omnibus  intelligi  debet. 
Postmodum  alios  sensus  literales  persequi  potest,  qui  a 
doctoribus  gravibus,  vel  utcunque  bene  sentientibus  hau- 
riuntur.  Demum  in  doctrina  ad  declarationem  eorum^ 
quae  dicta  sunt  in  litera  explicanda,  erit  ratio  habenda 
provectiorum ;  hie  tamen  magis  haerendum  in  iis,^  quae 
magis  expedit  declarari.  Et  doctores  adducti  citandi  sunt, 
quo  in  loco  aliquid  dicant,  si  res  controversa  est;  et  si  alio- 
quin  magni  momenti  vel  valde  pulchra  fuerit,  ipsa  loca 
ad  verba  crtari  expediet.    Post  haec  repetendi  sunt  errores, 


*  Ms.  solita.  *  Ms.  (hfinitionis. 

'  In  ms.  deest  in  iLs. 


Digitized  by  VjOOQIC 


504  Disputationes  morales. 

quantum  expedit,  vel  post  literae  explicationem,  si  sint 
in  litera,  vel  post  doctrinae  declarationem,  si  ad  res  ipsas 
pertineant.  Ultimo  sensus  mystici  attingendi  erunt,  brevius 
in  lectionibus^  fusius  in  concionibuS;  si  opus  erit.  Admo- 
dum  etiam  hue  pertinet,  ut  distincte  et  ordinate  proceda- 
tur,  exemplis  et  manuductionibus  utendo  ad  docilitatem 
auditorum,  nee  rerum  multitudine  ipsos  obruendo.  Po- 
stremo  hue  refertur  eiocutio  ipsa,  videlicet'  accurata  nee 
barbara,  pura,  simplex  et  gravis.  Neque  plus  satis  pro- 
peret  lector;  non  enim  eum  dicentem  intellectu  assequi 
possent  auditores.  Sed  nee  nimis  lente  dicat,  quod  in 
fastidium  et  molestiam  eorum  verteretur. 

IL  Quomodo  consulatur  memoriae  ad  bene  reti- 
nendum. 

Primo  ad  memoriam  confert,  uti  divisionibus  mode- 
ratis  et  partes,  prout  propositae  sunt,  ordinate  prosequi,  et 
eis  pertractatis  quasi  epilogo   capita    dictorum    percensere. 

Secundo  confert,  magis  illic  immorari  et  inculcare  ea, 
quae  magis  retineri  optet,  eorundem  etiam  utilitatem  com- 
mendare,  ut  cum  affectu  imprimantur  fixius  memoriae. 

Tertio  confert,  dictare  aliqua  vel  ita,  ut  excipi  pos- 
sint,  dicere;  vel  si  id  non  fieri  poterit,  quae  lector  dicta- 
vit,  domi  ascribenda  post  lectionem  auditoribus  ofFerre 
posset. 

III.  Quomodo  voluntati  consulatur  ad  bene  agendum, 
quae  debet. 

Primo  ad  affectum  curandum  utile  est,  ut  bene  et 
libenter  audiant;  ad  quod  vitanda  est  prolixitas,  nee  ultra 
tempus  praeseriptum  legendum.  Progressus  etiam  in  ipso 
textu  mediocriter  faciendus,  quantum  res  ipsae  permittent, 
quia  et  hoc  gratum  erit  auditoribus.  Dicere  vero,  quae 
auditorem  exhilarent,  si  quando  accidat,  memor  sit  lector, 
quod  dedeceat^  virum  gravem  et  scripturae  interpretem; 
et  magis  adhuc  facetiae  leves  apud  populum  devitandae 
sunt. 


*  Ms.  nee. 
'  Ms.  (ieceat. 


Digitized  by  VjOOQIC 


VIII.  Documents  ad  bene  interpretandas  scripturas.  505 

Secundo  exemplo  suae  modestiae,  quurn  de  aliis  vel 
se  ipso  loquitur,  auditores  aedificet  et  charitatis  significa- 
tione  erga  ipsos  benevolos  sibi  reddat. 

Postremo  ex  his^  quae  legit^  sumat  occasionem  mo- 
veudi  auditores  ad  imitationeni;  reverentiam  et  amorem 
Dei,  ad  virtutes  etiam  morales  et  geminae  charitatis  affec- 
tum et  omnem  christiano  viro  dignam  perfectionem. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Monita  pro  lis,  qui  concionandi  munus  suscipiuni^ 

1.  Quod  primum  prae  oculis  habendum  est  ei,  qui 
munus  concionandi  suscipit,  illud  est  ut  noverit,  quorsum 
tale  munus  spectet;  quo  fiet^  ut  media  fini  assequendo 
accommodata  comparet.  Ille  enim^  qui  argentariam  facit, 
si  artis  suae  scopum  ignorat,  turpiter  procul  dubio  erra- 
bit,  ubi  ventum  erit  ad  instrumenta  eligenda,  quibus  opus 
aliquod  perficiatur.  Nee  secus  erit  cum  verbi  Dei  prae- 
cone,  qui  verum  concionatoris  finem  praeteriens,  ilium  re- 
putet  vel  in  parandis  divitiis,  vel  in  honore  aucupando 
esse  positum. 

2.  Concionandi  munus  quale  sit;  Christus  ipse  indica- 
vit,  quum  Petrum  et  Andream  ad  apostolatum  vocans 
„Venite,"  inquit,  „po8t  me,  et  faciam  vos  fieri  piscatores  ' 
hominum."*  His  nempe  docuit,  concionatoris  officium  to- 
tum  esse  in  lucrandis  animis.  Liquet  igitur,  a  veritate 
magnopere  aberrare,  quicumque  existimat  divinae  legis 
praeconium  banc  habere  metam,  ut  nomen  sibi  quis  ac- 
quirat  literati  omatique  oratoris,  vel  ut  pone  se  turbas 
audientium    rapiat^    vel   ut  subtilia   dilucide    et   ordinate 


'  Baec  instmctio  a  Lainio^hispanice  primam  scripta  est  Praeter 
textnm  hispanicam  etiam  versio  italica  nobis  praesto  fhit;  sed  latina 
versio  a  qnodam  socio  nostro  recenter  confecta,  nt  in  Incem  publicam 
ederetnr,  praeferendnm  visum  est. 

«  Mat.  4,  19. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribos.  507 

enarret.     Concionator  hominum  piscator  est  eorumque  ad 
coelestem  patriam  ductor. 

3.  Patefacto  muneris  scopo,  ad  perquirenda  media 
gressum  faciamus;  munus  enim  quodlibet  media  sibi  pro- 
pria et  instramenta  possidet,  quibus  apte  geratur^  in  iisque 
probe  tractandis  tota  praestantia  concionatoris  est. 

4.  Princeps  porro  medium  ad  animos  ex  concione 
lucrandos  amor  est,  isque  vehemens  erga  Deum.  Amore 
Dei  si  quis  careat,  nee  graves  sui  muneris  labores  ferendo 
par  erit,  nee  verba  ipsius  auditorum  corda  movebunt.  Id  Chri- 
stus  nobis  testatum  voluit,  turn  scilicet  quum  pastoris  mu- 
nus Petro  demandans  ter  petiit  ab  eo,  an  amaret  ipsum^ 
statimque  subdeus  ^Pasce  oves  meas."  *  Quo  ex  loco  infert 
S.  Bernardus,  pastoribus  ecclesiae  persuasum  esse  debere, 
magnam  ab  ipsis  Deum  erga  se  dilectionem  requirere.  Et 
merito  quidem.  Uti  enim  arbor  quaevis,  nisi  magnitudi- 
nem  natura  quaesitam  attigerit,  nullus  fert  fructus,  nee 
animalia  generant,  quamdiu  non  adoleverint,  pari  modo 
concionatori  vehementi  amore  in  Deum  opus  est,  ut  spiri- 
tuales  generet  filios,  homines  videlicet  divino  mancipans 
famulatui.  Quod  iterum  redemptor  noster  docuit  aposto- 
los:  „Vo8  estis  sal  terrae  .  .  .  Vos  estis  lux  mundi"  etc.* 
Unde  patet,  quanta  in  bono  concionatore  vitae  sanctitas 
esse  oporteat. 

5.  Amor  hie  divinus  non  uno  ex  capite  oratori  sacro 
necessarius  est.  Uinc  oritur  in  primis  recta  in  dicendo 
intentio,  qua  cavetur,  ne  magna  auditorum  fi^equentia  ina- 
nem  sui  aestimationem  generet,  quod  facile  penes  illos  usu- 
venit,  qui  remisso  in  Deum  feruntur  amore.  Hinc  secundo 
loco  animi  constantia  hauritur  ad  adversa  quaeque  ferenda, 
quibus  serius  ocius  premitur  quicumque  verbi  Dei  prae- 
concm  rite  agit.  „Si  me  persecuti  sunt  et  vos  perse- 
quentur,"  inquit  Jesus. ^  Profecto  ei,  qui  nudam  enarrat 
veritatem,  oppugnatio  aliquando  non  deerit.  Concionator 
talia  nunquam    expertus   prospiciat,    ne   non   ad   normam 


•  Job.  21,  17.  ''  Mat.  6,  13.  14. 

^  Job.  15,  ^0. 


Digitized  by  VjOOQIC 


608  Disputationes  morales. 

8U0  muneri  satisfaciat.  Iterum  monet  Dominus  apud  Jo- 
hannem:  „Si  de  inundo  fiiissetis,  mundus,  quod  suum  erat 
diligeret;  quia  vero  de  inundo  non  estis  .  .  .  propterea 
odit  vos  mundus."*  Insurgunt  mundani  homines  contra 
divinarum  legum  interpretes;  plures  enim  isti  veritates 
proponunt,  quas  illi  non  jucunde  audiunt,  plura  carpunt 
vitia,  quibus  ii  valedicere  nuUo  modo  volunt.  Turn  enim- 
vero  nisi  concionator  ferventi  adversus  Deum  amore  ful- 
ciatur,  victus  tiraore  hominum  pravae  ipsorum  indulgebit 
voluntati  eritque  de  iis  unus,  quos  propheta  ^canes"  ap- 
pellavit  „mut08,  non  valentes  latrare/^ 

6.  Nee  verus  zelus  praeterea  nee  in  dicendo  fervor 
nonnisi  ex  amore  Dei  originem  ducuut.  Profani  rhetores 
illud  ab  oratore  apprime  expostulant,  ut  quos  affectus  in 
auditorum  animis  ciere  intendit,  eos  antea  in  se  ipse  ex- 
citatos  habeat;  quod  quidem  impendio  magis  pro  sacra 
eloquentia  necessarium  est.  Si  igitur  auditores  divinae 
charitatis  ignem  concipere  debent,  flagret  primum  concio- 
nator ipse  divino  hoc  amore  ac  vehementissime  flagret; 
quod  ut  assequatur,  magna  ipsi  opus  est  familiaritate  cum 
Deo.  Quamobrem  concionandi  provinciam  assumere  qui- 
cumque  intendit,  diu  multumque  in  antecessum  pravos 
animi  motus  frangere  consuescat  muitusque  in  orando  sit. 
Oratione  et  constanti  passionum  impugnatione  ferventem 
sancti  omnes  amorem  Dei  sunt  consecuti.  Inde  fit,  quod 
apostolus  Titum  ac  Timotheum  docet,  eum,  qui  episcopus 
esse  debeat,  binis  hisce  virtutibus  carere  nullatenus  posse. 
Hieronymus  etiam  in  eandem  sententiam  loquitur  iu  epi- 
stola  ad  Nepotianum  de  vita  clericorum.  Gregorius  vero 
Magnus  in  Pastorali  et  in  Ezechielem  id  saepe  iterat,  non 
esse  pastorali  munori  pares,  qui  virtutibus  non  sint  exculti. 
Quapropter  ii  primum  assidue  orationi  vacent,  quemad- 
modum  apostoli  jussi  sunt  a  Christo:  „Sedete  in  civitate, 
quoadusque  induamini  virtute  ex  alto."^  Qui  secus  fece- 
rint,  magnopere  periclitantur ;  non  enim  ovile  per  januam 


>  Job.  16.  19,  ^  Is.  66,  10. 

»  Luc.  24,  49. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  50^ 

ingrediuntur,  nee  mirum  accidet.  si  Spiritus  sanctus  istius  ja- 
nuae  custos  eani  ipsis  non  patefecerit,  potius  enim  latro- 
nes  quam  pastores  sunt. 

Religiosus  autem  si  quis  fuerit,  eique  evangelizandi 
officium  a  superioribus  demandetur,  dum  adhuc  virtutibus 
non  est  instructus,  is  quidem  ex  eo  saltern  tempore  sancti- 
moniae  acquirendae  toto  pectore  incumbat,  ut  praesens 
orandi  studium  seseque  vincendi  pristinam  oscitantiam 
suppleat.  Imitabitur  nempe  apostolum  gentium,  qui  statim 
ac  Deo  sese  dedit,  simul  et  concionari  exorsus  est  et  ca- 
stigare  corpus  suum,  ne  quum  aliis  praedicasset,  ipse  repro- 
bus  efFiceretur.^  Et  his  quidem  de  prime  medio  abunde 
sit  dictum. 

7.  Alterum  medium  est,  ut  in  qualibet  oratione  sua 
nitatur  concionator  de  docendis,  movendis  delectandisque 
auditoribus.  Haec  tria,  inquit  Augustinus^,  praestari  de- 
bent,  ne  quis  incassum  laboret;  eadem  tum  scripturarum, 
tum  ceterorum  patrum  auctoritate  commendantur.  Porro 
docendi  officio  satisfaciet  orator  sacer,  si  veram  integram- 
que  enarrabit  doctrinam ;  etenim  ipsius  est  munus,  ut  ani- 
mos  coelo  luoretur,  id  vero  prava  mendacique  doctrina 
obtineri  absurdum  est.  Ideo  Christus  dominus  apostolis 
dixit:  „Praedicate  evangelium  omni  creaturae."^  Tum 
S.  Paulus  postquam  Tito  scripsit,  non  paucos  futures  esse 
concionatores  males,  subdidit:  „Tu  autem  loquere,  quae 
decent  sanam  doctrinam, ^^^  monetque  ut  stultas  quaestiones 
devitet,  „8unt  enim  inutiles  et  vanae,'^^  eademque  Timo- 
theo  commendata  voluit.^  Consentit  his  s.  Gregorius,  qui 
ostendit,  concionatorem  curiosa  persequi  non  debere.'  Com- 
paratur  enim  ministro  super  familiam  constitute,  ut  ali- 
menta  suppeditet,  quem  Christus  fidelem  servum  appellat. 
Quamobrem  qui  populum  curiosis  detinet  sermonibus,  iis 
adnumerandus  est,  quos  Paulus  sugillat  ut  adulterantes  ver- 

'  I.  Cor.  9.  27. 

''  S.  Aug.  De  doctr.  christ.  I.  4.  c.  12.  n.  27.  Migne  P.  L.  34,  101. 

^  Marc.  16,  16,  *  Tit.  2,  1. 

•  Tit.  3.  9.  «  I,  Tim.  1,  4. 

'  Cf.  De  cura  pastorali  1.  3.  c   39.    Migne  P.  L.  77,  124. 


Digitized  by  VjOOQIC 


510  Disputationes  morales. 

bum  Dei.^  Scripturae  vero  et  sancti  patres  tot  tantisque  hunc 
perversum  morem  persequuntur,  ut  nimius  sim,  si  pluribus 
banc  veritatem  tutari  velim.  Attamen,  quoniam  praeci- 
puae  concionatoris  partes  in  hoc  sunt,  rem  illustrare  nequa- 
quam  pigeat. 

8.  Probe  auditores  docere  eo  redit,  ut  illud  quod  exponi- 
tur  non  sit  fucatum  sed  verum,  non  mirum  sed  utile,  tantaque 
prudentia  dictum,  ut  nil  erroris  concionem  inficiat,  auditores 
verofidei  dograatibus  ac  bonis  moribus  imbuantur  eo  prorsus 
modo,  quo  evangelium  postulat.  Id  ut  praestet  sacer  orator 
theologiam  scholasticam  callere  debet  ceterisque  disciplinis 
praestare ;  si  secus  fuerit,  auditores  facile  fallet,  et  quin  suspi- 
cetur,  falsa  plus  semel  proferet.  Scripturis  quoque  sacris  stu- 
duisse  oportet  sanctorumque  patrum  opera  assidua  manu 
volutasse.  Nam  in  scholis  quidem  doctrina  universali  fere 
modo  traditur;  ut  vero  in  peculiaribus  casibus  quid  sit 
dicendum  sciatur,  id  scripturarum  lectio  et  sanctorum  pa- 
trum praestabit.  Quibus  in  casibus  ne  quid  ex  impru- 
dentia  peccetur,  bina  reperio  adjumenta  a  Sanctis  viris 
usurpata.  Primum  est,  ut  vitiosa  extrema  dispiciamus  in 
unaquaque  re  occurentia,  bisque  cognitis  medium  iter  fa- 
cile tenebimus.  Sic  S.  Gregorium  egisse  videmus  quoad 
omnia  fere  moralia  documenta,  quae  in  pastoral!  perliibet. 
Defectu  enim  et  excessu  in  eadem  re  peccari  potest.  Me- 
dio autem  invento  itinere,  diligentiore  adhuc  disquisitione 
opus  est,  ne  quis  decipiatur;  et  quina  ilia  capita  orator 
ad  examen  vocet,  quae  a  S.  Gregorio*  referuntur:  1®  quid 
velit  pro  concione  dicere;  2®  cui  dicere  debeat;  3^  quo 
tempore;  4®  quo  gestu  quibusque  verbis;  5®  quamdiu  dic- 
turus  sit.  Haec  si  quis  probe  considerat,  non  ilium  pru- 
dentia in  dicendo  deseret.  Verum,  quia  his  quoque  exactis 
deceptioni  adhuc  subsumus,  alterum  adjumentum  concio- 
nator  adhibeat,  Deo  scilicet  se  commendet  fusis  e  corde 
precibus.  Si  enim,  ut  docet  apostolus,  nomen  Jesu  ut 
oportet  proferre  non  valemus  nisi  auxilio  Spiritus  Sancti,' 


»  n.  Cor.  2,  17, 

''  XI.  Horn,  lib.  2.  in  Ezech.  n.  2.  Migne  P.  L.  76, 906.     '  I  Cor.  12, 3. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  511 

id  longe  magis  necpssarium  erit,  ut  quis  solida  loquatur  hora. 
Ipse  S.  Paulus  auxilium  istud  implorabat.  Sancti  etiam 
antequam  pro  concione  dicerent  coelum  precibus  fatiga- 
bant.  Magnae  igitur  temeritatis  notam  non  vitabit  con- 
cionator,  qui,  Deo  non  exorato,  accesserit  ad  dicendum. 
Idipsum  exemplo  suo  Christus  edocuit,  pernoctans  in  ora- 
tione.^  Ipse  enim,  utpote  Deo  semper  unitus,  nocturne 
illo  secessu  non  egebat  ad  concionandum  die  postero;  ve- 
rum  id  nobis  documento  esse  voluit.  Nee  aliter  Moysi 
factum  videmus;  montem  conscendit,  unde  legis  tabulas 
Judaeis  retulit,  ibique  dum  oraret,  didicit  a  Deo,  quae 
postea  docuit  populum.  Si  quis  ergo  auditoribus  dicendo 
prodesse  cupit,  postqu,am  studiose  concionem  paravit,  ad 
orandum  Deum  accedat,  ne  quid  imprudenter  proferat. 

9.  Ut  plenius  de  hac  oratoris  prudentia  dicamus,  illud 
et  notatum  volo,  nunquam  perfectum  concionatorem  futu- 
rum,  qui  naturali  non  poUeat  ingenio.  Verum  quidem 
est,  Deum  aliquando  per  os  asinae  locutum  esse;  id 
tamen  miraculis  adnumeratur.  Non  ergo  Deum  nos  ten- 
tabimus,  miracula  praesumentes.  Quod  sane  foret,  si  quis 
ingenio  carens,  solis  precibus  se  rem  confecturum  speraret. 
Is  naturali  laborat  impedimento,  sicut  oculus  suffusus  la- 
crimis  aut  velo  obductus  par  videndo  non  est.  Liquet 
hinc  cognitionem  electionemque  alicujus  ad  conciones  ha- 
bendas  opus  esse  sapientis  viri,  qui  probe  dijudicet,  pol- 
leat  necne  candidatus  eo  ingenio,  quod  tanto  respondeat 
muneri.  Ingenio  si  cares,  evidens  est,  Deum  te  ad  verbi 
sui  praeconium  non  elegisse ;  si  enim  elegisset,  media  quo- 
que  suppeditasset.  Judicium  vero  de  hac  re  penes  alium 
esto,  nam  nemo  bonus  judex  in  causa  propria.  Sic  et  Chri- 
stum apostolos  misisse  legimus;  et  Paulus  ait:  „Quomodo 
praedicabunt,  nisi  mittantur?"*  significans  nempe,  hoc  mu- 
nus  a  nemine  privata  sententia  suscipiendum,  non  enim  om- 
nium humeri  id  valent.  0  quam  districtam  Deo  reddent 
rationem  antistites,  qui  homines  exiguae  prudentiae  evan- 
gelii  praecones  constituunt!     Imprudens  scilicet  impruden- 


>  Luc.  6,  12.  »  Rom.  10,  15. 


Digitized  by  VjOOQIC 


512  Disputationes  morales. 

ter  loquetur,  et  quamvis  doctus  ille  sit  et  pius,  magno  fide- 
libus  nocumento  erit. 

Novi  equidem,  quae  hucusque  de  docendi  munere 
diximus,  baud  levem  injectura  metum  religiosis  viris,  qui 
obedientia  reguntur,  quum  videant,  quam  longe  a  perfecta 
hac  scientia  distent.  Verum  hi  ne  despondeant  animum.  In- 
scitiae  supplebitur,  modo  ferveant  zelo  gloriae  Dei  at- 
tenteque  perpendant  singula,  quae  dicturi  sunt,  sive  pro- 
prio  studio  sive  aliorum  sapientum  consilio. 

Quod  autem  in  unaquaque  oratione  enarrandum  erit, 
parum  sit  paueisque  verbis,  ut  infra  dicemus.  Hoc  pacto 
vol  parum  doctis  res  succedet,  dummodo  indicatis  subsi- 
diis  sese  juvent.  Turn  vero  si  nunquam  loquentur  nisi 
quod  probe  prius  iutellexerint,  si  prudentis  judicio  se  ge- 
rent,  scientia  in  dies  augebuntur  et  brevi  spatio  quod  satis 
muneri  est  possidebunt. 

10.  Post  munus  docendi  diximus  concionatori  maven- 
dos  esse  auditorum  animos,  ut  quod  docti  fuerint  opere 
praestent.  De  hac  etiam  re  Titum  ac  Timotheum  di- 
scipulos  monet  s.  Paulus.^  Diversa  vero  in  cieudis  aflfec- 
tibus  ratione  agendum  est  a  christiano  ac  a  profano  ora- 
tore.  Profanus  namque  rationibus  fidit  suis  vimque  to- 
tam  a  praeceptis  rhetoricae  rautuatur;  christianus  contra 
Deo  potius  quam  argumentis  nititur  atque  ad  movendos 
animos  divinum  implorat  numen.  Hoc  si  deest^  dicendum 
erit  cum  David:  „Nisi  Dominus  aedificaverit  domum,  in 
vanum  laboraverunt ,  qui  aedificant  cam;  nisi  Dominus 
custodierit  civitatem,  frustra  vigilat,  qui  custodit  earn."* 
Ideo  scribit  alibi  s.  Paulus:  „Neque  qui  plantat  est  ali- 
quid,  neque  qui  rigat,  sed  qui  ijacrementum  dat  Deus."' 
Quamobrem  qui  suis  sermonibus  movere  auditores  optat, 
multus  hie  sit  in  orando  enixeque  Dominum  roget,  ut  vir- 
tutem  impertiat  verbis  suis.  Nam  non  solum  ut  sapienter 
quis  doceat,  fervida  ad  Deum  prece  opus  est,  verum  etiam  ut 


»  Tit.  2.  1.  8.  15;  11.  Tim.  6s;  12  88. 

''  Pa,  126,  1.  »  I.  Cor.  3,  7. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Moiut»  pro  coooionatoribas.  5 IS 

quae  dicuntar  efficaoitate  non  careant.  Haiic  poiro  e£&- 
cacitatem  ingenium  concionandi  vulgo  nominamuSk, . 

Ex  apofttoli  doctrina  varias  nunc  Deus  elargitur  gra- 
tias  cui  ipaum  libet  ad  agpum  ecclesiae  colendum.  In 
ipsarum  numero  est  etiam  efiicacitas  in  dicendo.  Profecto 
reperiife  baud  raro  est  oratores^  qui  suis  sententiis  corda> 
auditorum  penetrant;  alii  e  oonyerso  etsi  yenustissinia  pro- 
ferunt  nihil  tamen  animos  movent.  li  gratiam  ingenium- 
que  concionandi  acceperunt,  quibus  alii  privantur. 

Hie  vero,  quandoquidem  sese  dat  occasio,  juverit  ad- 
vertisse;  loquendi  efficaoitatem  ex  iis  ease^  quae  muEiera 
gratis  data  in  scholia  nuncupantur^  quaeque  e  sententia 
sanctorum  patrum  ad  aliorum  emolumentum  apectant;  alia 
autem  gratia  est^  qua  Deo  amicitia  jungimur.  £x  quo 
infero,  posse  oratorem  sacrum  maxime  yalere  in  dicendo, 
dum  etiam  capitali  noxa  tenetur;  neque  efficaciam  illam 
sanetimoniae  essie  indicium. 

Hoc  ergo  dicendi  dono  si  quis  ornatuT;  ne  inaolenteir 
ae  efferat;  quum  enim  nullo  suo  merito  sed  gratia  Dei 
illo  fruatur;  majore  mulctabitur  poena^  ubi  perperam  uaua 
fuerit.  Eveniet  simul,  ut  alii  ad  bonam  frugem  hortatu 
ipsius  se  recipiant,  ipse  vero  aeternum  pereat;  iniquus  nam- 
que  aervus  creditam  sibi  non  exercuit  pecuniam.  Contra 
est  si  quis  et  munere  hoc  praestet,  et  eo  sancte  utatur; 
is  profecto  apostolicus  orator  merito  audiet,  et  ,,magnu8 
vocabitur  in  regno  coelorum."^  Talis  habendus  est  s.  Pau- 
lus;  qui  ad  Corinthios  scribit,  non  esse  sermonem  suum 
„in  persuasibilibus  humanae  sapientiae  verbis,  sed  in  osten- 
sione  spiritus  et  virtutis;"*  id  nempe  significans,  vim  in 
dicendo  suam  non  e  rhetoricia  oriri  argumentis,  sed  ipsum 
Deum  virtutem  verbis  suis  gravitatemque  impertiri,  qua 
hominum  mentes  subigerentur. 

Porro  donum  iatud  loquendi  quibusdam  a  natura  est ; 
loquuntur  et  suadent,  tantamque  suavitatem  prae  se  ferunt 
et  efficaciam,  ut  auditoi*  det  manus  victas,  flectatur,  obe- 
diat;  alii  vero  precibus  impetrant,  idque  praestantius  longe 


*  Mat.  5,  19.  «  I.  Ck)r.  2,  4. 

La  Inez,  VoU  Tridentina  etc.  33 


Digitized  by  VjOOQIC 


514  Disputationes  morales. 

est,  utpote  proprio  partum  labore.  Turn  ex  iis  omnibus 
sunt,  qui  hocee  dono  continenter  fi'uuntur,  sunt  qui  sub- 
inde  tantum;  nunc  mira  patrant,  nunc  incassum  verba 
proferunt.  Quamobrem  universi,  antequam  pro  concione 
dicunt,  Deum  rogent  oportet,  ut  fructu  loquentes  nequa- 
quam  priventur.  Omnes  autem  Christifideles  hujusmodi 
evangelii  praecones  suis  precibus  obtinere  conentur;  siqui- 
dem  monet  Christus:  ^Messis  quidem  multa,  operarii  autem 
'.pauci;  rogate  ergo  dominum  messis,  ut  mittat  operarios 
in  messem  suam/'^  lis  nempe  Deus  utitur  ad  animorum 
salutem.  Nam  quotidiana  teste  experientia,  unus  istorum 
aliquis  regionem  peragrans  ampliorem  fruetum  sua  dicendi 
virtute  facit,  quam  plures  simul,  qui  tali  destituantur  virtute. 
Et  hi  quidem  sterilitatem  laborum  suorum  ne  querantur;  eo 
pedem  inferunt,  quo  Deus  non  advocat;  mirum  ergo  non 
fuerit,  quod  sermonibus  suis  aerem  verberant. 

11.  Dolendum  sane  quum  dicentes  e  suggestu  audi- 
mus,  quos  Deus  non  misit.  An  non  improbandus  foret, 
qui  quam  non  novit  artem,  in  hac  se  exerceret?  Quid 
ergo  dicendum,  quum  cemimus  evangelii  praeconem  agere,. 
qui  tanto  muneri  gerendo  par  non  est?  At  si  quis  sub- 
ditus  hanc  sibi  provinciam  a  superiore  demandatam  habet^ 
cui  ipse  non  est  idoneus,  non  subditus  sed  superior  ex- 
poscenti  Deo  rationem  reddet.  Mittat  proinde  subditus 
metum;  divinam  tamen  clementiam  ne  desisti^t  precibus 
fatigare.  Nobilem  namque  ac  liberalem  animum  Deus 
gerit,  tantaque  obedientes  benevolentia  prosequitur,  ut  si 
petant^  auxilium,  quo  digne  commissum  munus  exerceant^ 
non  denegaverit.  Videat  e  contra  superior,  quid  Deo  re- 
sponsurus  sit,  si  nuUo  facto  periculo  hac  in  re  procedit. 
Ipsi  improperabiturillud:  „Ipsi  regnaverunt,  et  non  ex  me; 
principes  extiterunt  et  non  cognovi.***  Idoneos  vult  mi- 
nistros  in  domo  sua  Deus,  nee  cerdonibus  indiget.  Nee 
obsequium  illi  praestant,  qui  ineptos  evehunt,  sed  gravem 
potius  afferunt  contumeliam,  quum  concionibus  habendia 
destinant,  qui  risus  magis  cient  quam  gemitus. 

»  Luc.  10,  2.  «  Os.  8,  4. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  515 

At  enim  qui  aptior  sit  non  suppetit^  seges  vero  est 
ampla!  —  Nil  haec  ad  excusationem  faciunt.  Amplior 
erat  seges,  quuin  apostoli  eoneionari  exorsi  sunt;  univer- 
samque  terrain  ad  Christi  fidem  traduxerunt.  Orent  an- 
tistites  saeri,  ut  mittat  Deus  operarios ;  turn  subditos  scru- 
tentur;  videant  qua  ratione  privatim  concionentur ;  tan- 
demque  qui  se  huic  officio  idoneos  produnt  eos  ipsi  eli- 
gant.  Sit  quoque  seges  immensa,  hoc  pacto  messores  non 
desiderabuntur. 

Quam  multa  bac  de  re  occurrunt  dicenda.  Verum 
quum  illuc  ego  spectem,  ut  doceam,  quo  modo  conciones 
habeant,  eos  qui  natura  ad  id  praestandum  sunt  parati, 
hoc  unum  subdam,  esse  in  ecclesia,  ut  apostolus  perhibet, 
„divisiones  gratiarum,"^  nee  eadem  omnes  donari.  Et  in 
actibus  apostolorum  egisse  narrantur,  ut  alius  acciperet 
,,locum  ministerii,  de  quo  praevaricatus  erat  Judas ;"^  bi- 
nes autem  proposuere,  qui  necessariis  videbantur  dotibus 
instructi.  Haud  aliter  se  gerant  antistites ;  idoneos  eligant^ 
ineptos  rejiciant,  ne  Deum  forte  tentent,  miracula  ex  eo 
sperantes  nulla  de  causa.  Quos  Deus  huic  destinat  offi- 
cio^ ii  naturale  quoddam  ingenium  atque  in  dicendo  effica- 
ciam  jam  inde  ab  adolescentia  prae  se  ferunt.  Effica- 
ciam,  inquam,  in  dicendo;  non  enim  ad  conciones  haben- 
das  satis  est,  ut  nitida  quis  voce  utatur;  verum  tali  earn 
inflectat  arte,  ut  animos  penetret,  attentos  teneat  auditores^ 
illosque  quo  velit  rapiat.  Hunc  ego  parem  judico  verbi 
Dei  ministerio  gerendo;  huic  adjumentis  omnibus  subve- 
niendum  censeo,  quo  perfectus  evadat.  Nam,  ut  idem  re- 
petam,  suaviter  Deus  omnia  disponit,  soletque  a  primis 
annis  ea  cuique  munera  largiri,  quae  officio  respondeant 
serius  ab  ipso  gerendo.  Dicta  igitur  haec  sint,  ne  supe- 
rior imprudenter  in  hoc  negotio  agat,  subditus  vero  ut 
obedientiae  fidat.  Si  enim  evangelic  nuntiando  addicitur, 
dum  necessario  caret  ingenio^    potens  Deus   est^   qui   hoc 


I.  Cor.  12,  4. 
Act  1,  25. 

33* 


Digitized  by  VjOOQIC 


5il^  Piaputatipne?  momli^ 

ipsi  ingenium  suppediAet.^  Si  vero.  munerialii  dosti-natur, 
dum  sibi  ipse  conciquibus  hftbendis  videtur  par,  pro  certo 
habe^at,  alia  sibi  uon  pajwj^.  d^e8ae,  quae  evaugelicua  cou- 
cionator  babeat  necosse  e^t., 

12.  lUud  autem  ad  persuadeDdum  juvabit,  si  ratipui- 
buB  concionator  rem  suam  canficere  a^tudebit.  Quod  etsi 
rhetorum  proprium  est,  ouatori  tamen  sacro  noft  est  Qipilr 
teaduffli  Documents  ipse<  Christum  est,  coacionatarqm 
exemplum;  ut  quum  rationibus  evincit,  amaowlos  esseini- 
micos,  nimiamque  de  cibo  et  potu  soUicitudinem  deponen- 
d^m.^  Nee  secus  egit  apostolus  ceterique  viri  sancti.  Homo 
siquidem  (rationale  quippe  animal'  est)  rationibus  maximie 
dUcitur.  Quamobrem  perperam  agit  orator,  qui,  rationi- 
bus praetermissis,  movere  animos  arbitratur. 

Talia  porro  argumenta  sint,  quibus  dareat,  bonum  id 
esse,  quod  suadere  intendimus.  Voluntas  enim  nonnisi 
illud  amplectitur,  quod  bonum  judicat  intellectus.  Idcirco 
non  movetur  unquam  auditor,  quin  persuasum  antea  sibi 
habeat,  bonum  esse  id  ad  quod.  impelHtur.  Omnes  etiam, 
qui  peccando  dant  operam,  eo  demum  ad  peccatum  dn- 
cuntur,  quod  quum  sibi  delectationi  vel  terrene  emolu- 
mento  sit,  bonum  sectari  putant.  Fallacias  ejusmodi  dis- 
cutere  concionatorum  est.  Quibus  proinde  reperienda  sunt 
argumenta,  unde  liquidum  penes  auditores  fiat,  bonum, 
quod  ex  peccato  est,  pemiciosum  esse  ac  fucatum,  majo- 
remque,  si  virtutem  colant,  ipsis  gigni  utilitatem.  Utque 
pnidens  belli  dux  cum  hostibus  dimicaturus  fortiores  eligjt 
milites  atque  arma,  idem  quoad  ferenda  argumenta  prae- 
stet  orator  saeer,  ut  nempe  iis  suaviorem  evincat  esse  vir- 
tutem, quam  vitium.  Quod  si  praestantiorem  virtutis  sua- 
vitatem  demonstrare  non  valet,  probet  saltern  alias  haberi 
utilitates  a  virtute  easque  longe  meliores,  quam  sit  delec- 
tatio,  quae  ex  peccato   hauritur.      Alias    solidis   item   pro- 


^  Omissae  sunt  a  nobis  duae  lineae,  quarmn  sensum  in  mss.  torn 
hispanico  turn  italico  nimis  hoc  loco  cormptis  assequi  non  licuit;  cete- 
rum  in  iis  res  jam  dictae  repeti  omnino  videntur. 

«  Mat.  5,  25;  6,  26. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  McShita  prD  =c6nciOttrftoribus.  $il 

babit  argutnentis,  vitinm  damnonim  gtftvisfifimoi'um  ^»e 
fontem.  Quae  propterea  daitfna  probe  eonciofnator  cogni^a 
ac  perpeiisa  liabe!re  debet,  ut  atiditoribus  singiHiatim  pro- 
posita  eos  ad  vii'tffteln  trangfeiunt 

13.  'Cernis,  qitam  tntilta  In  promptu  sint  concionatbri 
stibfiidia,  quibus  flagitiosos  supefet.  Modo  etiim  virttitem  f(M»e 
delectabilem  ostendet  et  ad  atnandam  allicieft,  tnodo  hdno^ 
rificam  evincet,  subinde  utilitatem  patefaciert;,  alias  veto, 
quod  Hob  sit  alrdua  fiactu  ac  deeore  plena.  Polro  universa 
haec  vel  ex  rei  definitione  depromet,  aut  si  lubet  a  cau- 
sis,  ab  efFectibus,  ex  adjunctis  locomm,  personarnm,  tem- 
poris  et  si  quae  sunt  alia.  Idem  de  vitio  quolibet  tdflem- 
dtfm,  a  qno  reduci  auditores  debeant  Sicut  enitti  vofhin- 
tas,  quod  ipsi  probatur  bonum,  proseqtritur,  sic  et  quoft 
proba!tur  noxium  et  tut^e,  aversatur.  Qui  rhetoricis  pr^- 
ceptis  studuerunt,  jam  ista  cnmulate  norunt;  qni  contra 
hoc  studio  expertes  fuerint,  abunde  ipsis  erit,  si  emolu- 
mentum,  gaudium  latrdemque  advertunt,  quae  virtutem 
comitantnr,  parfterque  contraria,  quae  vitinm  seqnuntnr; 
omnia  quidem  a  causis,  ab  effectibus,  a  circnmstantiis  dedncJta. 

14.  Tertio  loco  ad  ciendos  affectus  apta  vocis  mofde- 
ratio  confert,  ut  materiae  scilicet  et  auditoribus  congruat. 
Vocem  inter  loquentis  et  aurem  audientis  nescio  qui  nexus 
interest,  quo  fit,  ut,  si  orator  vocem  incondite  effundit, 
irritentur,  qui  audiunt,  et  quin  moveantur  arescant  potius. 
Ut  magis  perspicua  res  fiat,  advertas  triplici  loquendi  modo 
concionatorem  in  quavis  oratione  uti.  Vel  enim  docet  et 
narrat,  vel  cum  suavitate  dulcique  insinnatione  affectus 
excitat,  vel  demum  objurgat  et  reprehendit.  Jam  pro  dt- 
versis  hisce  modis  diversimode  moderanda  vox  est.  Quod 
nisi  commode  suoque  tempore  fiat,  de  concione  actum  erit. 
Orator  musico  componitur;  quo  minus  belle  voce  utitur, 
eo  plus  efficaciae  perdit  oratio. 

15.  Ad  banc  igitur  normam  se  gerat.  Sive  nawet, 
sive  doceat,  servet  naturalem  modum.  Erraret  procul  dubio^ 
si  cum  praecipitantia  diceret  manibusque  concrepantibns 
et  clamosa  voce.  Docere  et  narrare  ita  quis  debet  ac  si 
legat.     Tunc  enim  orator  erndire  intendit,  quod  sane  nee 


Digitized  by  VjOOQIC 


618  Dispntationes  morales. 

celeriter  fit  nee  clamos^.  Auditor  quoque  id  exigit;  quippe 
quod  intellectus  lente  ac  placide  veritatem  contemplari 
cupit  Yultque  sibi  illam  distincte  proponi.  Nolim  tameny 
ne  quis  idcirco  frigide  remisseque  procedat  In  medio 
virtus.  Quum  ergo  lente  loquendum  dicitur,  non  ita  ac- 
cipias,  ut  guttatim  verba  ex  ore  prodeant.  Fervor  adesse 
semper  in  oratione  debet;  alius  tamen  quum  docendum, 
alius  quum  movendum.    , 

Ut  brevi  omnia  epilogo  comprehendamus,  orator  nar- 
rans  vel  docens  temperata  et  aequabili  utatur  voce;  verba 
ab  invicem  distinguat;  postremas  syllabas  ne  sinat  elabi; 
lento  procedat  incessu;  brevioribus  loquatur  periodis,  ne 
respiratio  anhela  sit;  celeritatem  caveat;  demum  sit  sui 
dominuS;  sistat  quum  opus  erit^  initium  et  finem  suo  tem- 
pore periodis  faciat,  omnia  distincte  proferat,  ut  suspensos 
teneat  auditores  suoque  ex  ore  pendentes. 

16.  Hac  in  re  ii  peccare  solent^  qui  assueti  sunt  cla- 
moribus  concionari.  Frigescere  enim  orationem  reputant, 
nisi  furiose  clament;  tum  vero  siye  doceant  sive  mo- 
veant,  cum  strepitu  omnia  conficiunt.  Alii  quamvis  hoc 
vitio  minime  laborant,  nesciunt  tamen  orationem  oppor- 
tune intercipere ;  omnia  concatenantur,  loquuntur  quin  re- 
ciprocent  spiritum,  properant,  praefocantur,  et  sic  audi- 
tores taedio  afliciunt.  Alii  contra  sunt,  qui  verba  nimium 
dividunt,  syllabarum  extremas  protrahunt,  unamque  inter 
periodum  et  alteram  morose  quiescunt,  quo  tota  alget  ora- 
tio.  Cujus  rei  causa  inde  videtur  repetenda,  quod  ad  pe- 
riodi  finem  jam  pectus  defatigatum  habent.  Tum  sane 
sistendum,  tum  recipiendae  vires,  antequam  ulterius  dicant. 
Ii  vero  altero  quoque  ut  plurimum  notantur  vitio,  quo 
ardore  inter  loquendum  privantur.  Nimirum  periodum 
exordiuntur  tenui  voce,  quam  gradatim  ad  extremum  us- 
que vehementius  intendunt;  at  longa  periodus  est;  hinc 
pulmones  defessi,  hinc  exhaustae  vires,  hinc  languet  oratio, 
hinc  auditores  dormitant.  Haec  ut  caveat,  servet  diligenter 
orator  sacer,  quae  superius  data  sunt  monita. 

17.  Alia  ratione  flectenda  vox  est,  si  quando  affectus 
ciere  oportet.     Tum    vividiore   actione   utendum   motuque 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  519 

majore;  his  quippe  stiinulatur  voluntas.  Hoc  vero  inter- 
est inter  alliciendum  ac  reprehendendum,  quod  alterum 
cum  suavitate  fit  ac  veluti  paterno  amore,  alterum  cum 
aeveritate  et  quasi  herili  auctoritate,  ita  vero  ut  audi- 
tores  advertant,  non  ex  furore  reprehensionem  gigni,  sed 
ex  virtutis  amore  divinique  honoris  desiderio. 

Concludamus  igitur.  Concionator^  sive  docet  sive  nar- 
rate aequabili  id  voce  praestet,  tamquam  si  magister  in 
4Bcholis  praelegat.  Quo  autem  proprius  ad  expugnandam 
voluntatem  accedit,  eo  dicat  ardentius^  ut  demum  conten- 
tione  maxima  ad  finem  veniat. 

18.  Generatim  ad  usum  vocis  quod  pertinet,  binae 
dari  possunt  regulae.  Prima  est:  Sub  orationis  initio  na- 
turalis  vox,  quae  tamen  audiatur,  servetur.  Hinc  reputet 
secum  ipse  orator,  sermonem  se  miscere  cum  duobus  tri- 
busve  ex  audientium  corona,  in  iis  etiam  figat  obtutum 
•cogitetque,  qua  eos  voce  alloqueretur,  si  negotium  aliquod 
cum  illis  haberet  gerendum.  Profecto  non  desunt  concio- 
natores  qui,  si  quo  modo  e  suggestu  dicunt,  eo  cum  pri- 
vatis  agerent,  risu  procul  dubio  exciperentur.  Habeant 
hi  pro  certo,  clamoribus  nihil  confici.  Videntur  enim  la- 
cunaris  trabes  alloqui  magis  quam  auditores.  Tum  vero 
Auditores  sic  adstant,  quasi  non  ad  ipsos  fiat  sermo.  Li- 
eeat  mihi  fateri,  quod  experientia  teneo.  Sacrorum  orato- 
rum  pars  maxima,  ubi  haec  animo  non  praeteriret,  non 
male  munus  gereret  suum.  Libenter  sane  nemo  oratorem 
non  audiet,  qui  recta  loquitur,  qui  ex  animo  loquitur,  qui 
■ea  loquitur  voce,  quam  ex  Deo  habet. 

19.  Secundam  proponamus  regulam,  quae  quidem  sub- 
indicata  jam  est.  Praecipua  scilicet  oratoris  cura  illuc 
apectet,  ut  ex  animo  dicat.  Videmus  enim,  quod  ubi  ali- 
•quis,  sive  sapiens  demum  sit  sive  rudis,  ex  animo  de  re 
quapiam  sermonem  miscet,  idbnea  eo  ipso  voce  aptoque 
utitur  gestu.  Villicus  exempli  causa,  qui  in  itinere  alium 
affatur,  rhetoricam  ne  nomine  quidem  novit;  si  tamen  nar- 
rat,  temperate  loquitur;  si  contra  amicum  ad  quid  prae- 
^Btandum  instigat,  vocem  intendit,  brachia  manusque  agi- 
tat,  quin  advertat;   reprehensionem  quoque  |si  adhibet,   id 


Digitized  by  VjOOQIC 


520  Dispntatifsnes  morales. 

vox  ipsa  gestusque  ^prodit.  Qod  pacto  id  fit?  Nempe  tiiI- 
licus^  oil  de  vooe  cogitans^  amioo  omnibus  modis  sua- 
dere  niiitar,  ut  sibi  morem  gerat  il&ec  <ergo  prae  ceteris 
servanda  regula.  Studeat  concionator,  ne  zelus  apud  se 
detrimentum  capiat ;  optet  auditoram  emolumentnm ;  cetera 
non  multum  moretar;  abesse  enim  nequaquam  poterunt 
Tribus  igitur  hue  usque  traditis  mediis,  prece  nimi- 
rum  >mitlta,  sc^idis  argumentis,  apta  pronunciatione^  iduin- 
tandum  non  est^  quin  'auditorum  corda  exortaturits  ooncio- 
nator  sit. 

20.  Jam  veniamus  ad  tertium  illud^  quod  in  oratore 
sacro  6    Augustinus  exquirit,  nempe  ut  delectet. 

Hac  in  re  mukum  quoque  discrepant  evangelicus  et 
profanus  orator;  unde  et  diversae  utrisque  ad  delectan- 
dum  tleges.  Finis  profani  oratoris  est,  criminalibus  foren- 
sibusque  disceptationibus  detinere  populum ;  mirum  ergo 
nemini  accidit,  quum  delectaudi  recreandique  causa  saUbus 
utitur  et  jocis.  At  verbi  coelestis  praeco  Dei  nomine 
loquitutr;  seria  tractat,  quae  animorum  salutem  spectant; 
sacro  etiam  loco  dicit.  Sacrilege  igitur  ab  eo  tempus  sae 
colaribus  tereretur  nugis ;  curet  proin  ut  sancte  pieque  de 
lectet.  Ideo  Nepotianum  ab  Hieronymo  edoctum  legimus. 
ut  nunquam  risus  sed  lacrymas  dicendo  cieat.  Quod  apo 
stolis  ipsique  redemptori  Jesu  solemne  fuit,  quum  ne  semel 
quidem  sermonibus  illos  suis  invenimus  movisse  risum. 
Christianus  orator,  quo  auditores  in  Domino  delectet,  con- 
cionibus  rite  componendis  apprime  studeat,  figuris  simili- 
tudinibusque  venustis  adhibitis,  solidis  argumentis,  grato 
ornatoque  stilo;  quae  si  praestiterit  universa,  abunde  ad 
hunc  scopum  habebit. 

Paucis  his  verbis  universa  comprehenduntur,  quae  ad 
elucubrandas  rite  orationes  usui  esse  debent.  Breve  qni- 
dem  praeceptum,  ast  prolixius  explicandum. 

21.  Ut  igitur  in  dicendo  delectationi  simus,  exemplar 
nobis  petendum  a  probo  architecto,  qui  primum  necessaria 
struendo  comparat,  tum  unumquodque  decenter  in  aedi- 
ficio  collocat;  et  si  deterius  quid  occurrit,    eo  ponit  loco, 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  coaeionatoribus.  5^1 

quo  pulchritudini  opens  dob  adversetur.  Haud  aliter  con- 
oionator  dtim  Bermones  consoi^bit,  optima  proferre  studeat 
»c  decora;  q-oae  vero  minus  probantur,  ita  distribuat,  ne 
ipeis  cetera  deturpentur. 

Doctrinae  porro,  quae  traditur,  pulchritudo  duobus 
maxime  conficitur :  vel  quod  proponitur,  sit  pluribus  igno- 
tum  aut  aliis  non  facile  visum;  vel  si  novum  non  est, 
nove  tamen  eflFeratur,  arte  nempe  et  rhetoricis  figuris  in 
auxilium  vocatis. 

Ad  primum  confert  probatos  legisse  libros,  ubi  mate- 
ries,  de  qua  nobis  agendum,  tractatur.  Pone  quaeso,  de- 
missionem  animi  vel  patientiam  commendandam  a  te  fore ; 
tum  argumenta  aut  motiva  perquiras,  quae  non  omnibus 
in  promptu  sint.  Haec  auditores  cum  voluptate  excipient; 
no  vis  quippe  et  venustis  non  delectatur  nemo.  Qui  vero 
veterem  semper  crambem  recoquunt,  fastidium  ac  satieta- 
tem  pariunt.  Ne  quis  tamen  perperam  intelHgat.  Venu- 
stam  doctrinam  non  ego  vana  et  inutilia  voco,  etsi  curio- 
sitati  placent.  Haec  jam  superius  improbavi.  Sed  quae- 
stiones  quasdam  intelligo  a  schola  sanctisque  doctoribus 
agitatas  circa  virtutes  ac  vitam  christiano  homine  dignam. 
Hae  populum  fere  latent ;  magno  enim  comparantur  studio. 
Has  ergo  orator  enarrare  conetur  ea  concionis  parte,  quam 
vulgo  docirinalem  nominant;  eaeque  tot  sunt,  ut  solido 
anno  copiam  dicendi  praebeant.  Ad  hunc  finem  legant 
ac  perlegant  oratores  novi  primam  secundae,  item  secun- 
dam  secundae  s.  Thomae,  ubi  de  virtutibus  et  peccatis 
agitur.  Vidisse  etiam  juverit  opus  illud,  quod  inscribitur 
„Summa  virtutum  et  vitiorum"  ;  pulcherrima  ibi  occurrunt 
nee  sane  vulgaria. 

Ad  secundum  quod  spectat,  Vetera  scilicet  novo  modo 
eflferre,  id  quoque  apprime  necessarium  est.  Quam  multa 
enim  millies  repetita  sunt,  quae  tamen  quotidie  fere  ite- 
randa  veniunt.  Ut  his  quoque  gratia  aspergatur  aliqua, 
subsidio  erunt  rhetoricorum  praecepta.  De  quibus  quum 
tarn  multa  exstent  scripta,  ea  solum  innuara,  quae  vete- 
rem materiam  novo  donant  colore. 


Digitized  by  VjOOQIC 


522  Disputationes  morales. 

22.  Ante  omnia  id  assequimnr^  si  similitudine  qua- 
dam  yel  collatione  proponatur  res,  mutuata  ilia  quidem 
vel  ex  evangelic  feriae  vel  ex  materia  sermonis.  Exempli 
gratia  adhortandi  sint  auditores  ad  animi  demissionem; 
res  quidem  vulgaris  est,  tu  vero  dicas:  christianorum  vir- 
tutes  niti  fundamento  debere  solido  radicibusque  altis  te- 
neri  etc.  Secundo  idem  obtinetur,  quum  res  per  opposita 
illustratur.  Quod  si  utrumque  jungemus  et  rem  per  si- 
militudinem  pariterque  per  opposita  explicabimus,  turn 
profecto  vividiore  eam  lumine  collustrabimus.  Addo  exem- 
plum.  Virtus  solido  fundamento  opus  habet;  hoc  si  deest, 
rimam  aedificium  facit  ac  ruit  etc.  Arbor  nisi  alte  defigit 
radices,  caret  fructibus  .  .  .  Solidissimum  virtutis  funda- 
mentum,  altissima  ejus  radix  humilitas  est ;  ergo  .  .  .  Ast 
haec  liquidiora  fient,  quum  de  ipsa  sermonum  structura  di- 
cemus.  Teneamus  interea,  bina  haec  adjumenta  praesto 
esse  debere,  tum  quum  orator  docet,  turn  quum  movet. 

Rationes  quoque,  quas  affert,  confirmabit  opportune 
auctoritate  aliqua  vel  testimonio  non  levis  tamen  ponderis. 
Ad  hoc  percommodo  accidet,  assidua  versasse  manu  scriptu- 
rarum  libros,  praecipue  si  literalem  sententiam  attingere 
quis  conatur.  At  enim  hac  scientia  orator  vacat.  Tum 
vero  concordantias  volutet,  usque  dum  pulchre  aliquid  dic- 
tum in  rem  suam  e.  g.  penes  prophetas  reperiat.  Consulat  de- 
lude Hieronymum  vel  exegetam  alium  in  locum  repertura ; 
qui  si  venusti  quid  afferant,  in  orationem  ipse  suam  trans- 
ferat.  Item  si  eruditione  caret,  utilitati  ipsi  erit  Summa 
virtutum  et  vitiorum,  de  qua  superius  diximus,  vel  liber 
ille,  qui  „Pandecta*'  inscribitur;  neque  improbo  opus  erit 
lab  ore,  virtutes  enim  ac  vitia  suo  quaeque  titulo  distributa 
inveniet.  Exstat  et  volumen  aliud,  cui  adhibita  inscriptio 
„Flores  doctorum",  ubi  plura  sanctorum  dicta  ex  ordine 
colliguntur. 

Ad  similitudines  figurasque  quod  spectat,  si  in  concione 
usurpabis,  venustae  illae  sint ;  Vetera  enim  fastidiunt  audi- 
tores. Has  etiam  in  libris  collectas  reperies;  similitudines 
e.  g.  in  eo,  qui  „Symbola  sanctorum"  nomen  praefert, 
figuras  in  aliis  pluribus.     Suadendum  magnopere  in  hunc 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  523 

Bcopum  existimo^  ut  concionator  libellum  ad  manum  ha- 
beat,  ubi  quod  in  lectione  quotidiana  utile  occurrit,  adnotet, 

Exemplis  etiam  propositis  animus  vehementer  move- 
tur;  cavendum  tamen^  ne  sint  conficta  et  gravium  desti- 
tuta  doctorum   auctoritate.      Sed   hie   non    diutius    moror. 

Ad  similitudines  redeo.  Quae  quoniam  magnae  sunt 
utilitatis  et  orationem  mire  illustrant,  normam  hie  ali- 
quam  visum  est  subdendam,  ad  quam  orator  eas  facile  ef- 
formet  apteque  proponat. 

23.  Illud  ergo^  quod  est  comparatione  illustrandum; 
efferat  orator,  sive  mente  sive  calamo,  propositione  ali- 
qua,  quae  subjecto  constet,  copula  ac  praedicato.  Dif- 
ficile hoc  factu  non  est;  quidquid  enim  excogitaveris,  id 
propositione  vel  categorica  vel  hypothetica  valet  exprimi, 
ubi  tria  ilia  necesse  est  occurrant.  Turn  vero  ad  similitu- 
dinem  struendam  subject!  et  praedicati  prioris  loco  duo 
nova  subdat;  ejusmodi  nempe  quae  iUis  relatione  aliqua 
vel  convenientia  respondeant;  aut  nonnisi  unum,  si  lubet, 
mutet  subjectum  vel  praedicatum.  Hisce  peractis,  simili- 
tudo  jam  est  in  promptu.  Exemplo  res  penitius  clarebit. 
Sit  auditoribus  suadendum,  ut  letalem  culpam  sine  mora 
excutiant.  Primum  quidem  propositionem  hanc  mente  fin- 
gamus:  Homo  peccatum  sine  mora  desere.  Similitude  heic 
exquirenda  pro  homine  et  peccato,  aut  pro  alterutro  tan- 
tum ;  melius  tamen  si  pro  utroque.  Nunc,  quaeso,  adver- 
tito,  creatis  rebus  omnibus  boni  aliquid  ac  mali  inesse, 
ipsius  nempe  naturae  vi.  Id  ergo  quod  est  comparatione 
excolendum,  qua  bonum  est  cum  bona  alia  re  componi 
debet,  qua  mancum  cum  manca.  Ad  propositum  exem- 
plum  redeamus.  Duo  ibi  occurrunt,  homo,  qui  bonus  est, 
peccatum,  quod  malum.  Jam  ceteras  lustremus  res.  Num 
quas  offendimus,  quae  bonitate  sua  homini  comparari  que- 
ant?  Ita  sane.  Aves  invenimus  et  reliqua  animantia, 
quae  mundum  ut  homo  incolunt;  invenimus  etiam  urbes 
et  castella,  quae  hospitio  poregrinos  donant;  idem  de  ar- 
boribus  dicas,  de  lapidibus  pretiosis  et  alias  id  genus.  Pec- 
catum quoque  non  pauca  habet,  quibuscum  turpitudine 
convenit;  lutum,  puta,  aegritudinem,  servitutem,  laqueum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


524  Disptttationes  morales. 

viperinum  morsum  etc.  Hisce  inventis,  nil  modo  finaper- 
est;  nisi  ut  comparationem  instituas.  „Si  quis  iter  facienB 
gradti,  medio  Ictto,  fattatur,  an  non  lUico  assnrgit?  Hand 
secus  ille  agat,  qui  in  peccatnm  prolapsus  est.*'  Heic,  tit 
vides,  pecciitum  solum  luto  componitur.  Alia  ratione  sic 
dices:  „An  non  vidifitis  aliquatido  aviculam  venantrs  la- 
queo  deprehensam?  Alas  misella  concutit  totisque  Ttervis 
amissam  libertatem  recuperate  nititur.  Si  quis  ergo  peo- 
cati  laqueo  tenetur,  ne  sistat  miser  quoad  inde  se  eitpe- 
dia;t.**  Habes  hie  hominem  aviculae,  peccatum  laqueo  com- 
paratum.  Haec  ratio  exquirendarum  similitudinum  diffi- 
cilior  initio  videbitur;  verum  si  exercitatio  privata  non 
deest,  res  brevi  tempore  nuUo  ipsi  labore  ^abit. 

Quaecumque  demum  fuerit  tractanda  materia;  similia 
sponte  sese  efferent,  quibus  cam  illustret  utilitate  audito- 
rum  maxima.  Inde  etiam  facilitas  ipsi  creabitur  in  rite 
applicandis  sacrarum  scripturarum  symbolis,  ex  iisque  do- 
cumenta  morum  deducendo. 

Quibus  omnibus  atunde  sit  dictum,  qua  ratione  fa- 
cultatem  sibi  orator  comparet  ad  sermones  cum  venustate 
parandos. 

Superest  ut  de  textura  ipsa  sermonum  atque  ordine 
dicamus.  Uti  enim  cibi  etsi  varii  sunt  et  exquisiti,  si 
tamen  una  omnes  permixti  lance  exhibentur,  stomachum 
movent,  diversitas  autem  ferculorum  famem  exstimulat  or* 
natque  convivium,  sic  pulchra  quamvis  sint,  quae  sis 
dicturus,  ea  si  apta  carent  dispositione,  auditores  fastidient 

24.  Textura  haec  sermonum  varia  est,  pro  varia  con- 
cionatorum  indole.  Modes  omnes  indicare  non  est  mihi 
animus,  nee  si  foret,  tenuitas  ingenii  mei  ad  id  praestan- 
dum  valeret.  Quas  vero  ipse  rationes  in  mea  diutuma 
dicendi  exercitatione  inveni,  proponam  paucis,  quibus  lector, 
si  visum  fuerit,  utatur.  Et  quoniam  nulla  est  oratio,  quae 
non  debeat  pluribus  conaltare  partibus,  quas  vulgo  puucta 
nominamus,  dicam  in  antecessum,  quam  ego  normam  re- 
peri  pro  puncto  quolibet  ampliticando,  sive  ad  docendum 
sive  etiam  ad  affectus  movendos.    In  singulis  igituT  punctis 


Digitized  by  VjOOQIC 


rx.  Monita  pro  concionatoribus.  525 

sLogulae  proponantur  veritates;  turn  argumeDta  sequantur 
sive  aua.via  sive  fortia  ad  concitandos  animos.  Hoc  tan- 
quam  epilogs  universa  amplificationis  ratio  contiaetur.  In- 
tegrum porro  oratori  est,  veritate  tantum  explanata,  argu- 
mentis  supersedere,  aut  unico  uti  argumento,  si  satis  est, 
aut  coacervare  plura,  prout  nempe  magis  minusve  ampli- 
ficatione  opus  habet.  Veritatem,  quain  diximus,  primo 
semper  loco  efferat  proponatque  conclusionis  instar  selectis 
apertisque  verbis,  ne  sit  captu  difficilis.  Improbandus 
autem  videtur  ille,  qui  confuse  hac  in  re  procedit  vel 
verbose  nimis.  Auditores  enim  nil  certi  capiunt ;  quumque 
quid  agatur  ignorent,  animis  etiam  rigescunt.  Brevitati 
ergo  et  perspicuitati.  in  docendo  studeamus;  excessiim 
tamen  caventes,  ut  non  doctis  solum,  sed  rudibus  etiam 
perspicua  sit  oratio. 

25.  Ad  hoc  juverit  unam  eandemque  veritatem  bis 
terve  enuntiare,  mutata  scilicet  verborum  forma,  et  in 
banc  modo  partem  auditorii  respiciendo,  modo  in  illam. 
Ita  et  Veritas  pleno  lumine  perspicietur,  et  satietas  vita- 
bitur  variatione  verborum.  Haec  tameu  unius  rei  repetitio 
minus  videtur  commode  fieri  medio  sermone  ac  sub  finem; 
utilius  ab  initio  aut  cum  intellectu  difficiliora  occurrunt. 
Post  haec  gressum  orator  faciat  ad  media  copiose  expo- 
nenda,  unde  excitetur  voluntas;  prudenter  autem  id  agat, 
et  quo  gratior  sit,  auctoritates,  ut  dictum  est,  usurpet  com- 
parationesque  et  figuras;  curet  vero  semper,  ut  auditores 
quod  reliquum  est  sermonis  avide  appetant.  In  quo  duo 
veniunt  notanda.  Primum  est,  ut  inter  ea  quae  afferun- 
tur  non  desideretur  connexio:  quare  si  vel  testimonium 
aliquod  vel  comparationem  inserere  orationi  placet,  pauculis 
verbis  fiat,  ut  superioribus  apte  cohaereat.  Alterum  est, 
ut  in  argumentorum  amplificatione  fiat  saepe  transitus  ad 
contraria;  opposita  enim  juxta  se  posita  magis  elucescunt. 
Ita  e.  g.  ad  suadendam  animi  demissionem  inquies:  hu- 
miles  Deus  beneficiis  cumulat;  quod  postquam  auctori- 
tate  aliqua  confirmasti,  exponas  quam  implacabili  Deus 
odio  prosequatur  superbos.  Sed  haec  clariora  inferius 
apparebunt. 


Digitized  by  VjOOQIC 


526  Disputationes  morales. 

26.  Etiam  in  movendis  affectibus  earundem  senten- 
tiarum  repetitio  non  erit  inutilis;  servatis  tamen  regulis 
de  diversa  semper  auditorum  parte  respicienda.  Quod 
facile  praestabit  orator,  si  binos  ternosve  practicos,  ut  vo- 
cant,  casus  pro  materia,  quam  tractat,  proponet  perinde  ac 
si  solus  cum  solo  sermonem  misceat. 

Exemplum  accipe.  Suadeas  humilitatem,  ratione  inde 
petita,  quod  Deus  humiles  in  deliciis  habet  Id  porro  fir- 
mes  Isaiae  testimonio:  „Ad  quern  respiciam,  nisi  ad  pau- 
perculum  . . .  et  trementemsermonesmeos?"*  Tum  sermonem 
ad  unum  aliquem  convertens:  „Audi,  mi  frater,  subdas, 
quae  Deus  ipse  testatur.  Si  demisso  fueris  corde,  benigno 
te  Dominus  oculo  intuebitur.  An  forte  hie  adsit  nobilis 
aliquis,  qui  vano  ductus  honoris  desiderio,  rixas  ubique 
et  contentiones  movet?  Eja,  dilectissime,  si  ad  petendam 
ab  adversario  pacem  te  demiseris,  paratus  Deus  est  ut  in 
suam  te  recipiat  amicitiam.  Aut  unus  aliusve  est,  qui  in 
bono  exequendo  humanas  aucupatur  laudes?  Ames,  quaeso 
te,  despici  ac  proteri  inter  homines;  tum  enimvero  coele- 
stibus  afflues  deliciis.  Tuque,  o  mulier,  quae  ad  humana 
pectora  allicienda  exquisitiorem  affectas  cultum,  mittas, 
precor,  vanitates  istas;  modesto  contentam  ornatu  Deus 
ipse  te  diliget,  inquit  enim :  ad  quem  respiciam"  etc. 

27.  Ut  quisque  videt,  haec  amplificandi  methodus 
maximo  auditoribus  emolumento  est;  quum  enim  ad  peculiaria 
semel  iterumque  deducatur  oratio,  quisque  habet,  quod  pro  se 
dictum  accipiat.  Ut  vero  casus  hosce  practices  sine  ni- 
mio  labore  invenias,  banc  normam  adhibeto :  Aut  de  vita 
christiane  instituenda  generatim  agis,  aut  de  virtute  aliqua 
nominatim  vel  yitio.  Si  primum,  illos  ex  triplici  totius 
neqnitiae  radice  repetas,  superbia  scilicet,  avaritia  ac  vo- 
luptate.  Si  alterum,  desumas  eos  ex  peculiaribns  homi- 
num  conditionibus,  nobilium,  opificum,  sacerdotum,  re- 
ligiosorum  et  ita  porro. 

Jam  aliud  exemplum  proferam,  ubi  universa  hucus- 
que  tradita  unico   intuitu   conspiciantur.      ,^Intravit  Jesus 

>  Is.  66,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribud.  527 

in  quoddam  castellum."^  „Hiac  mala  nobis  omnia,  audi- 
tores,  proveniunt,  quod  nempe  castello  similes  nequaquam 
sumus ;  hinc  neque  Jesus  ad  nos  divertit.  Studeatis,  quaeso, 
hoc  probe  intelligere.  Deusne  in  animabus  vestris  ut  habitet 
desideratis?  Estote  ergo  firmi  solidique  in  virtutibus  tam- 
quam  castellum  aliquod.  Si  Domini  invisitionem  cupitis^ 
ne  in  bono  nutetis,  arreptamque  semel  viam  constanti  gressu 
percurrite.  Qua  ratione  Deus  ilium  respiciet,  qui  bonura 
inter  et  malum  indesinenter  elaudicat?  ,Quid  faciam  tibi 
Ephraim,  quid  faciam  tibi  Juda?  anima  vestra  quasi  nu- 
bes  matutina  et  quasi  ros  mane  pertransiens/^  Haec  no- 
biles  quotquot  estis  audite,  qui  perseverantiam  bonorum 
coeptorum  tam  facile  despicitis.  Quid  faciam  vobis?  Con- 
cionibus  quidem  interestis,  recta  quoque  consilia  capitis; 
nulla  haec  tamen  stabilitate^  quasi  nubes  matutina.  Vobis 
vix  e  templo  progressis,  concepta  evanescunt  proposita, 
quasi  ros  mane  pertransiens.  Tu  verO;  frater,  qui  pietati 
studes,  qui  orationi  es  addictus^  qui  sanctum  morem  coe- 
lestia  meditandi  tenes;  quid  faciam  tibi,  ait  Dominus? 
quid  ut  dulcedine  mea  te  repleam?  quid  ut  muneribus 
cumulem?  tu  enim  quasi  nubes,  quasi  ros  pertransiens 
mutaris  in  dies  .  .  Opifex  desidiose,  quid  faciam  tibi  ?  qui 
ego  miseriis  medebor  tuis?  En  tu  versabilis  nimium  ac 
piger  es.  Labori  insistas,  virtutem  constanti  animo  colas; 
tum  sane  meo  numine  felix  oris.  0  quae  nobis  et  quanta 
bona  constantia  parit!  Guttula  aquae,  si  continua  est, 
magnos  quoque  lapides  cavat.  Coeptum  ergo  bonae  vitae 
institutum  servemus,  dilectissimi ;  superabimus  tandem  na- 
turae desidiam  recteque  agendi  habitum  acqniremus.  Sa- 
cramentis  persaepe  uti  es  aggressus?  Etsi  piget,  perse- 
veres fortiter;  idipsum  brevi  tempore  cum  voluptate  fa- 
des. Taedet  te  modo  carcere  detentos  vel  morbo  labo- 
rantes  invisere  ?  At  perge  strenuus,  haec  tibi  deinceps  de- 
lectationi  erunt.  Utinam  banc  vestris  animis  veritatem 
alte    defigerem!      Innumeris   teneris   forsitan,   dilectissime,. 


>  Luc.  10,  38. 
«  08.  4,  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


528  DisptttatioBes  moralea 

peccatorum  viuculis;  ne  animum  idcirco  de&pondeafl.  Gutta 
cavat  lapidem ;  constans  bonorum  operum  exercitaiio  vo^ 
luntatem  superabit.  ^Qui  perseveraverit  usque  in  finem,  bio 
salvus  erit'^;  sic  ipse  Deus  spondet.  Voluntas  perseveranti 
labore  firmabitur^  gratiis  quoque  suis  vos  Dominus  eumu* 
labit  aeternamque  demum  assequemLni  beatitatem.  Id  unufi- 
quisque  pro  certo  habeat^  nil  potius  Dei  ministros  dolore 
afficere^  quam  nunimam  banc  animorum  in  bono  stabili- 
tatem.  Tu  vero,  dulcissime  mi  JeaU;  heu  quam  amaro 
vulnere  dilaceratum  cor  geris  ex  tanto  hoc  perseverantiae 
defectu!"* 

28.  ^PoBtquam  Jerichuntinam  urbem  cepit  Josue, 
transiit  inde  cum  exeroitu  universo  ad  expugnandam  Hai.^ 
Quid  vero?  Quum  e  militibus  nescio  quis  gra»ve  admi- 
sisset  crimen ;  permisit  Deus^  ut  in  hostium  conspectu 
turpi  seee  Israeli tae  darent  fugae.  Tum  Josue  scidit  ve- 
stimenta  sua,  pronus  cecidit  in  terram  clamavilique  ad 
Deum:  Mi  Domine  Deus,  quid  dicam,  videns  Israelem 
hostibus  suifi  terga  v^rtentem?  Heic,  dilectissimi,  quid 
cum.  Jesu  actum  est,  agnoscite.  Virginea  ipsius  caro  fla- 
gris  ad  columnam  dilacecata  est,  clavis  in  cruce  transfossa 
est,  perseverantiae  scilicet  nostrae  defectum  luens.  Poterat 
Christus  sola  nos  incarnatione  redimere.  Quod  vero  tot 
id  supportatis  doloribus  effecit,  id,  si  fides  ecclcsiae  patribu& 
adhibenda,  ad  inconstantiam  hominum  expiandam  evenisse 
etiam  credendum  est.  Heu  quantum  Jesu  dolori  est,  eos 
ad  vitia  redeuntes  cernere,  qui  jam  in  sacra  exomologesi 
iisdem  valedixerant !  ,Amice,  ad  quid  venisti*?^  sic  ipse  J4i- 
dam  est  allocutus;  ejus  nempe  detestatus  mutabilitatem, 
qua  amicus  in  hostem,  apostolus  in  perduellem  sese  con- 
verterat.  Tu  etiam  aliquando,  frater,  animi  demissionem 
colebas;  non  te,  quaecumque  oblatrarent  homines,  dimo- 
vebant,  tanto  scilicet  amore  Dei  flagrabas.  Nunc  vero 
ne  verbulum  quidem  asperum  perfers,  irasceris,  furis.  Cerne, 
quaeso,  divina  Christi  membra  largo  manantia  sanguine. 
Tu  nempe  castus  quondam,   nunc  tentationibus  superatus, 


»  Mat.  24,  13.  *  Jos.  7,  1  ss.  «  Mat.  26,  50. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribns.  629 

infando  vitiorum  coeno  volutaris.  Aspice  vulneratum 
Deum;  percontare  ipsum:  Ecquid,  bone  Jesu,  tot  te  fla- 
gris  proscissum  ?  Reponentem  audies :  Ut  scilicet  exeniplo 
meo  tuam  roborarem  constantiam  ^  ut  hostes  profligares 
etrenue,  ut  ne  fugam  turpiter  eapesseres!  —  E  contra 
gumma  Deum  voluptate  perseverantes  afficiunt.  ,In  ipsa 
hora  exultavit  (Jesus)  Spiritu  Sancto^^  Reversi  quondam 
apostoli  ex  urbibuB,  ad  quas  fuerant  ad  concionandum 
missi,  baud  levi  gaudio  narrabant,  suos  nequaquam  fructu 
caruisse  labores,  ac  populos  ad  bonam  frugem  revocatos 
esse.  His  auditis,  magnopere  delectatus  est  Jesus.*  Eja, 
fratres,  nemo  ergo  hie  aderit^  qui  tantam  Christo  laetitiam 
pariat?  Peccatis  igitur  sit  satis  datum.  Virtutem  con- 
stant! amplectamur  animo.  Quas  tu  tentationes  forti 
pectore  pateris,  quas  tu  hostium  insidias  retundis,  minim 
quam  cordi  Jesu  jucundae  adveniunt.  An  non  haec  sibi  merito 
postulant,  quae  pro  nobis  est  passus?  Ita  sane,  dilectis- 
sime  Jesu;  hoc  ego  doloribus  rependam  tuis,  disrumpar 
potius,  quam  te  rursus  offendam;  totus  licet  obloquatur 
mundus,  ego  tamen  injurias  inimicis  condonabo  libens  etc." 
29.  Hoc  exempio  primam  in  amplificando  methodum 
propositam  habes.  Prime  enim  loco,  similitudine  baud 
obvip  ex  castello  petita  enuntiatur  doctrina  de  constantia 
in  recte  coeptis.  Tum  proposita  dilatatur  conclusio.  Sub- 
jicitur  his  ad  movendum  ratio  ex  damno  deducta  firma- 
turque  auctoritate  adnexis  casibus  nonnullis  practicis.  De- 
inde  affectus  etiam  ex  opposite  excitantur,  perseverantium 
nempe  felicitate,  quod  amplificavi  comparatione  guttae  la- 
pidem  cavantis,  subjecta  iterum  scripturarum  auctoritate. 
Post  haec  fit  transitus  ad  ftrgumentum  alteram  a  Christi 
passione  mutuatum  addunturque,  ut  supra,  exemplum, 
testimonium,  casus  practici.  Tandem  oppositum  quoque 
affertur  ex  laetitia  Jesu,  et  epilogo  finis  imponitur.  Hie 
modus  sua  venustate  non  caret;  ac  servatis  servandis,  po- 
tent orator  adductum  imitari  exemplum.  Advertat  tamen, 
etsi  hie  transitus  ad  opposita  fit  adducendo  similitudines, 

'  Luc.  10,  21.  '  Luc.  10,  17. 

Lainez,  Vota  Tridentiua  ••ic.  ^^ 


Digitized  by  VjOOQIC 


530  Disputationes  morales. 

auctoritates  etc.,  Don  teneri  ipsum  stare  huic  ordini.  Agat 
pro  lubitu,  servata  semper  argumentorum  varietate. 

30.  Plures  adhuc  suppetunt  ainpHficandi  rationes. 
Alia  sic  conficitur.  Enuntiata  conclusione,  earn  orator 
probat  ex  binis  oppositis ,  quorum  utrumque  confirmat 
narratione  aliqua  e  scripturis  deprompta  non  sine  adjecta 
testimonii  auctoritate.  Probe  autem  advertat,  quo  proce- 
dendum  sit  ordine.  Nam  conclusione  adducta  eaque  quan- 
tum opus  est  dilatata,  affertur  narratio,  unde  colligatur, 
quantum  illis  obventurum  sit  damnum,  qui  a  proposita 
agendi  norma  sese  reduxerint.  Secundo  autem,  quantam 
alii  ex  ea  perceperint  utilitatem,  indicatur  narratione  al- 
tera. Sequitur  adhortatio  ad  postremos  hosce  imitandos, 
auctoritatibus  ad  omnium  confirmationem  non  praeter missis. 

Exemplum  hie  quoque  attuHsse  juverit.  „  ,Intravit 
Jesus  in  quoddam  castellum^^  Ideo,  dilectissimi,  ad  nos 
non  divertit  Jesus,  quod  nempe  castello  similes  nequaquam 
sumus.  Studeatis,  quaeso,  hoc  probe  intelligere.  Deusne 
in  animabus  vestris  ut  habitet  desideratisV  Firmo  ad  hoc 
solidoque  pectore  est  opus  ad  Dei  placita  sancte  constan- 
terque  servanda.  Qui  secus  egerit,  difficile  dictu  est, 
quanta  ipsum  maneant  incommoda.  Scripturae  sacrae  id 
aperte  produnt.  Quum  ratum  Deo  esset,  Sodomam  et  Go- 
morrham  incendio  delere,  advocatum  ad  se  Lot  jussit  inde 
discedere  cum  familia  universa  ac  montium  viam  arripere ; 
quod  ille  dicto  audiens  praestitit.  Addidit  vero  Deus,  fu- 
gam  sic  ab  ipso  suisque  capessendam,  ut  ultro  semper 
procederent,  nee  quantumvis  exaudirent  strepitum  corru- 
entium  urbium,  retro  respicerent;  alitor  si  qui  fecerint, 
perituros.  Ecce  autem  dum  iter  properant,  tumultuarius 
a  longe  rumor.  Tum  vero  uxor  Lot,  quippe  quae  debi- 
lior  ideoque  inconstans,  oculos  retro  ferre ;  ast  eo  ipso  in- 
stanti  versa  est  in  statuam  salis,^  quam  usque  in  praesens 
lingunt  armenta.  Quid;  quaeso  auditores,  sperandum  ei 
superest,  qui  bonum  inter  ac  malum  indesinenter  claudicat, 


»  Luc.  10,  38. 
'  Gen.  19,  26. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  531 

nisi  ut  in  lapideiu  demum  vertatur?  ,Vos  Deus  pro  be- 
nignitate  sua  e  Sodomis  evocavit,  e  peccatorum  eripuit 
nexibus;  virtutis  iter  jamdiu  tenebatis;  quum  subito  pas- 
siones  obstrepunt,  concidit  cor.  Ergone  quod  insipiens 
obmurmuret  mundus,  timor  vos  occupat,  victas  vos  datis 
manus,  divinoque  nutu  posthabito  a  coepto  virtutis  tra- 
mite  aberratis?  Quid;  rogo  iterum^  quidnam  sperandum 
superest,  nisi  ut  obdurato  corde  vertamini  tandem  in  sta- 
tuam  salis,  quo  passionum  vestrarum  pascantur  armenta? 
Haec  procul  dubio  instabiles  manent.  ,Quid  faciam  tibi^ 
Ephraim,  quid  faciam  tibi,  Juda'?"^  .  .  Tum  sequitur 
amplificatio  ut  in  superiori  exemplo;  qua  perfecta,  ad  al- 
teram narrationem  venitur  hoc  fere  modo.  ,;Colluctabatur 
Jacob  cum  angelo,  quumque  magis  magisque  incalesceret 
fervor:  ,Dimitte,  rogavit  angelus,  dimitte  me,  jam  enim 
ascendit  aurora.^  At  instare  Jacob;  manus  con^erere  ar- 
dentius,  simulque  clamare:  ^Non  dimittam  te,  nisi  bene- 
dixeris  mihi'.*  Profecto  tanto  luctatus  ardore  est,  ut  ad- 
veniente  die  optatam  assequeretur  benedictionem,  quin  et 
ipsum  nomen  ab  angelo  immutatum  habuit.  Sic  nempe 
Deus  cum  perse veranti bus  egisse  solet.  Vos  quoque,  di- 
lectissimi;  utroque  brachio  dimicate  strenue,  actione  scili- 
cet et  contemplatione,  amore  Dei  ac  proximi.  Durate, 
quaeso,  per  hujus  vitae  tenebras,  aeterna  donee  aurora 
consurgat.  Luctantibus  hie  fortiter  coelestis  dostinatm*  co- 
rona. ,Qui  perseveraverit  usque  in  finem  hie  salvus  erit^"'  .  . 
Addatur  demum  allatae  auctoritatis  declaratio,  atque  epi- 
logo,  ut  supra,  absolvatur. 

31.  Hoc  quoque  amplificationis  genus  facile  venu- 
stumque  est;  scripturarum  enim  historiae  figuris  et  compa* 
rationibus  ornatae  magna  audiuntur  delectatione.  Quod 
vero  pro  unico  argumento  fieri  posse  ostendimus,  idem  et 
pro  pluribus  usui  esse  potest. 

32.  Tertiam  proponamus  methodum.  Veritate  aliqua 
enuntiata  conclusionis  instar   ac   dilatata,    ut  superioribus 

»  Os.  6,  4.  -  Gen.  32,  24  ss. 

*  Mat.  10,  22. 

34* 


Digitized  by  VjOOQIC 


532  Dispatationes  morales. 

dictum  est  exemplis,  proferatur  illico  auctoritas  vel  testi- 
monium; unde  pateat  permagni  momenti  earn  esse,  quippe 
quam  Deus  ipse  suis  firmaverit  verbis.  Turn  ex  ipsa  pro- 
posita  auctoritate  occasionem  nactus,  addat  orator  argu- 
mentum  aliquod  a  minori  ad  majus;  quod  ut  vim  majo- 
rem  exerat,  confirmet  exemplo,  exemplumque  binae  ter- 
naeve  sequantur  figurae  summatim  prolatae.  Hisce  per- 
aetis,  ad  eos  corripiendos  transeat,  qui  contrario  modo  se 
gerunt.  Reprehensionem  vero  auctoritate  pariter,  argu- 
mento  a  minori  exemploque  roborare  studeat. 

Oculis  rem  subjiciamus.  „Intravit  Jesus  in  quoddam 
castellum.^'  Amplificatio  ut  supra.  Tum  sequamur:  „Quum 
de  veritate  hac  nemini  dubium  esse  debeat^  earn  ipse  Deu& 
testatum  voluit.  Canticorum  namque  cap.  3.  legimus :  ,Ed 
lectulum  Salomonis  sexaginta  fortes  ambiunt  ex  fortissimis 
Israel^  omnes  tenentes  gladios  et  ad  bella  doctissimi'.  *  Ac 
si  diceretur:  Ne  vestra,  dilectissimi ,  vos  fallat  opinio; 
pectus,  quod  Deo  thalamus  esse  velit,  fortitudine  polleat 
necesse  est.  Sexaginta  fortes  ambire  illud  debent  ex  for- 
tissimis  Israel ;  consilia  nempe  ejus  non  qualiacumque  sed 
tenacia  sint.  His  sane  cordibus  utitur  lubens  ad  habitan- 
dum,  ad  quiescendum  Deus.  Quid  vero  mirum?  An  non 
homines  quoque,  si  hostes  habeant,  tutum  sibi  optant  do- 
micilium?  Si  igitur  ad  labilem  nos  vitam  tutandam  id 
facimus,  injuriane  Deus  fortia  pectora  sibi  quaeret,  ut  in- 
femorum  hostium  aggressiones  superet?  Scio  equidem,. 
vim  Deo  inferri  nequaquam  posse;  verum  si  nos,  ut  sumus 
instabiles,  libero  abusi  arbitrio,  flagitium  aliquod  perpe- 
tramus,  et  Deus  nos  relinquat  necesse  est  domumque  de- 
serat,  quam  tanta  incolebat  cum  voluptate.  Ne,  quaeso 
fratres,  nos  ipsi  nos  decipiamus.  Hostium  plena  sunt  om- 
nia^ nee  absunt,  sed  ingruunt.  Qui  ergo  Deo  adhaerere 
cupit,  qui  ejus  benevolentia  frui,  propositi  sui  tenax  esto, 
paratus  disrumpi  potius,  quam  a  lege  Dei  ne  transversum 
quidem  ungnem  recedere.  Haec  magnus  ille  apostolus  quum 
probe  nosset,    semetipsum  nobis   rupe  fortiorem    exhibuit^ 

'  Cant.  3,  7.  8. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  53^ 

clamans :  ^Quis  nos  separabit  a  charitate  Christi  ?  tribulatio^ 
an  angUBtia,  an  fames^?  etc.^  Non  mea,  inquit,  uti  vestra 
nutantia  consilia  sunt.  Christo  ego  inliaerebo  immotus. 
Non  me  ab  illo  aerumnae,  non  me  labores,  non  me  gla- 
dius,  non  quaevis  alia  divellent.  En  quinam  merito  arei 
comparatur  inexpugnabili !  Nee  sane  tales  vos  ego  dixe- 
rim,  qui  daemoni  allicienti  ultro  semper  victas  porrigitis 
dexteras.  Hanc  Deus  constantiam  exigit.  Haec  nimirum 
petra  ilia  est,  quam  supra  Christus  domum  aedificatam 
voluit,  quae  nee  ventorum  impetu,  nee  Huminum  vio- 
lentia  dejiceretur.*  Haec  mons  ille  Domini  est,  cui 
David  componit,  qui  confidunt  in  Deo;  nee  in  aeternum 
commovebuntur.^  O  felix  perseverantia !  eolumna  ignis, 
quae  iilios  Israel  pei^  desertum  ducis;  nubes,  quae  radios 
nobis  divinae  justitiae  areas!  Deum  enixis  rogemus  pre- 
cibus,  ut  hanc  nobis  impertiat."   .  . 

„Verum  proh  dolor!  quam  rara  constantia  haec 
inter  homines.  Quamobrem  jure  Deus  penes  Oseam  que- 
ritur:  ,Quid  faciam  tibi  Ephraim*?  etc.  .  .  (Amplificatio 
ut  in  primo  exemplo).  Vos  ego  consulo,  dilectissimi;  an 
non  merito  opiiicii  cujusdam  magister  irascitur,  quum  pue- 
ros  tabernam  deserentes  conspicit?  Jam  agite;  si  artem 
quamlibet  ut  bene  quis  teneat,  perseverantia  opus  est,  nulla 
opus  erit  perseverantia,  quum  de  re  longe  magis  ardua, 
de  comparandis;  inquam,  virtutibus  agemus?  Hinc  et  a 
Job  dictum  legimus:  ,Etiam  si  occiderit  me,  in  ipso  spe- 
rabo^*  Tales  Deus  optat  famulos,  mediis  nempe  afflicta- 
tionibus,  media  morte  constantes.^  .  . 

33.  Tertium  hoc  amplification  is  genus  gravitatis  plus  ha- 
bet  penes  doctos  praesertim,  utpote  quod  literali  sjcriptu- 
rarum  sententia  ad  suadendum  utitur.  Oratores,  qui  ro- 
busta  gaudent  voce,  hoc  genus  commode  usurpabunt.  II- 
lud  tamen  advertant,  hie  plus  quam  alibi  decoram  venu- 
stamque  pronuntiationem  requiri. 


»  Rom.  8.  35.  »  Mat.  7,  24  ss. 

«  Ps.  124,  1.  *  Job.  13,  16. 


Digitized  by  VjOOQIC 


534  Disputationes  morales. 

34.  Nunc  demum  de  textura  ipsa  serraonis  dicere  ag- 
grediamur.     Ea  quoque  multifariara  componi  potest. 

Ac  primum  veteres  patres  imitari  possumus,  Chryso- 
stoinum  nempe  et  Gregorium,  qui  locum  aliquem  evan- 
gelii  percurrere  fuerunt  soliti,  adjectis  hie  illic  explanation 
nibus.  Looum  ergo  evangelii,  quern  enarrandum  sumimus, 
perlegamus  attente,  adhibitis  etiam  ex^getis  ad  literalis 
sensus  assecutionem,  Chrysostomo  inprimis,  qui  in  novo 
testamento  explicando  ceteris  omnibus  antecellit.  Post  haec 
eideamus,  quaenam  inde  christianae  vitae  documenta  erui 
sponte  possint.  Inventa  vero  sic  in  tres  quatuorve  partes 
dispescamus,  ut  pars  postrema  postremis  evangelii  verbis 
respondeat.  Qua  in  re  si  difficultas  oboriatur,  catenam 
auream  divi  Thomae  consuluisse  juverit.  Tot  enim  loi 
referuntur  sanctorum  patrum  sententiae,  ut  aliquot  doctrinae 
capita  inter  illas  arduum  reperire  non  sit.  Singula  porro 
haec  capita  proponemus  conclusionum  instar,  quas  traditis 
superius  modis  amplificabimus. 

Ut  vero  res  majori  cum  delectatione  cedat,  initium 
fieri  orationi  potest  aliquot  evangelii  verbis  ad  modum 
sententiae  prolatis;  statimque  primum  doctrinae  caput  bre- 
viter  explicetur,  uno  tantum  ad  movendos  animos  adhi- 
bito  argumento.  Redeamus  deinde  ad  evangelii  verba, 
quibus  tamdiu  immorabimur,  quamdiu  occasio  non  sese 
praebeat  alterum  proponendi  doctrinae  caput.  In  hoc  diu- 
tius  sistendum  est,  binis  allatis  argumentis.  Item  de  tertio 
intelligatur,  quod  erit  in  longius  adhuc  trahendum.  De- 
mum  absoluta  evangelii  explanatione,  sequitur  postremum 
punctum,  quod  curabit  orator  et  ut  reliqua  amplitudine 
superet  et  ut  maxim i  momenti  sit,  quo  scilicet  in  fine  ca- 
lescat  oratio.  Integrum  porro  cuique  fuerit  punctorum  nu- 
merum  augere;  tum  vero  brevius  unumquodque  sit,  ut 
diutius  in  postremo  versetur,  apteque  ac  venuste  ora- 
tionem  elaudat. 

35.  Ab  hac  non  valde  discrepat  secunda  sermonem 
texendi  ratio.  Quae  tota  in  eo  est,  ut  evangelium  brevibus 
interjectis  notulis  integrum  perlegatur.  Tum  ex  ipsa  re  du- 
bium  aliquod  velut  sibi  obortum  proponat  breviter  orator, 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  535 

quo  nempe  auditorum  mentes  excitentur.  Inde  bina  vel 
terna  doctrinae  capita  inferet,  quae  traditis  superius  mo- 
dis  amplificabit,  docens  pariterque  movens  ad  recte  agen- 
dum. In  fine  propositum  enodabit  dubium,  non  jejune 
quidem,  sed  large  fuseque.  Sic  ergo  dubii  propositione, 
punctorum  divisione  ac  dilatatione,  dubii  rursus  enodatione 
tota  constabit  oratio. 

Exemplum  subjicio,    punctorum  tamen    amplificatione 
omissa.     Sit  evangelium    dorainicae   primae    post    Epipha- 
niam^  ubi  narratur,    quod  remansit  puer  Jesus    in  Jerusa 
lem.     Historia  igitur  praecedat,  brevibus,    ut   dictum    est^ 
annotationibus.    Turn  dubitans  i nqui rat  orator :  ^Quorsum 
0  bone  Jesu,  sic  tuam  dolore  afficis    matrem?     Si  verura 
est,  poenas  infligi  honiinibus  vel  propria  vel  aliorum  culpa 
nee  ipsa  quidquam  tua   mater  peccavit,   nee  ei  redimend 
humani  generis    demandata   provincia  est.      Cur    ergo  sic 
illam    saucias?      Ut   via    responsioni    stematur,    advertite. 
quaeso,  ad  triplicem  hunc  scopum  operari  quemquam  posse 
Primum  quidem  ad  peccatorum  veniam  impetrandam.   Su 
blimis  hie  scopus  est.     Utinam  quam  grande  malum  pec 
casse  sit,  omnes  ex  animo  cogitaremus!     ,Fili  peccasti,  ne 
adjicias  iterum,   sed  de  pristinis  depreeare^'*  *  .  .  Punctum 
hoc  postquam  aliquantisper  dilatatum  fuerit,  secundus  pro- 
ponatur  agendi  scopus.     Ex.  gr.  „Est  et  alter  quoque  ope- 
randi finis      Quod   nempe,    delictorum    piatione   exsoluta, 
omnia  ad  gratias  Deo  agendas  dirigamus.      Sublimior,   ut 
patet,    haec   ratio   agendi    est."  .  .  Hujus   puncti   dilatatio 
umplior  sit  oportet,   nonnullis  recensitis   muneribus  a  Deo 
in  nos  collatis.      Gressus  demum  fit  ad  tertium    punctum. 
„Sunt  et  hominum   quidam,    qui    sola   Dei    dilectione    mo- 
ventur  ad  operandum.     Perfectorum    hoc    genus   est,    qui 
laborum,  insectationum  quidquid  est  ultro  libentes  ample- 
ctuntur."  .  .  Ejus  porro  doctrinae  amplificatione    peracta, 
sequetur  dubii  solutio.     „His  omnibus  liquet,    amoris  per- 
fectionem  in  eo  esse,  ut  quis  pro  eo,  quem  diligit,  patiatur. 
.  .  Hinc   est,    quod    Deus   tam  multa  tamque  gravia  bea- 

'  Eclus.  21,  1. 


Digitized  by  VjOOQIC 


536  Disputationes  morales. 

tissimam  matrem  perferre  voluit.  Quid  enim  ilia  non  est 
perpessa?'^  .  .  Fiat  enumeratio.  Auditoribus  demum  ad 
miserendum  imitandumque  excitatis,  claudetar  oratio. 

36.  Quoad  hunc  modum  illud  notandum  venit,  quod 
solutione  dubii  proposita,  tres  subdi  queunt  interrogationes^ 
quarum  singulae  singulis  respoudeant  punctis.  V.  gr.  ,,Jam 
quaeso,  dilectissime^  ad  quern  finem  operationes  tuae  diri- 
guntur?  Num  ut  noxarum  impetres  veniam?  Quidnam 
de  eo  diceres,  qui  ad  restinguendum  ignem  oleum  appo- 
neret  aut  ligna  conferret?  oh  te  infelicem  nimium  1  potius 
quam  Deum  iratum  places,  flagitia  flagitiis  cumulas,  divi- 
naeque  justitiae  furorem  irritas.  .Super  quo  percutiam  vos 
ultra,  addentes  praevaricationem^?^'*  Sic  et  reliquis  inter- 
rogationibus  occurrendum,  coraparationem  aut  exemplum 
aliquod  usurpando,  unde  pateat,  quam  praepostere  agat, 
qui  sese  aliter  gerit.  Postremae  interrogationi  placida  re- 
sponsio  fiat.  „Qui  ex  amore  operantur,  hi  milites  Christi 
appellari  merentur,  similes  iis  tribus  fortissimis  David,  qui 
per  medios  iverunt  hostes,  ut  cyatum  aquae  referrent  de 
cisterna  Bethlehem.*  Nullos  profecto  hi  metuunt  labores 
.  .  dum  Deo  offerre  queant,  quod  ipsi  non  sit  ingratum." 
Posset  id  quoque  illustrari  binis  ternisve  scripturarum 
exemplis,  quibus  finis  dicendo  fieret.  Hie  modus  non  mo- 
dicae  venustatis  est.  Qui  tamen  si  adhibetur,  ne  nimius 
sit  orator  in  punctorum  dilatatione. 

37.  Alia  etiam  suppetit  sermonis  texendi  forma.  Evan- 
gelium  prouti  jacet  recitatur  prime.  Tum  additur:  ,,Duo 
hinc  coUigimus.  Primum  est^'  .  .  et  aliquod  proponitur 
doctrinae  caput  evangelio  vel  festo  conveniens;  eoque  quan- 
tum satis  est  amplificato,  fit  transitus  ad  secundum.  Vel 
si  lubet,  UDumquodque  caput  binis  ternisve  argunientis 
confirmet;  tum  ex  utrisque  simul  morale  aliquod  documen- 
tum  inferat,  additisque  ad  confirmationem  figura  vel  aucto- 
ritate  aliqua,  sermoni  iinem  ponat.  Methodus  ista  oppor- 
tuna  maxima  videtur  in  festis  servatoris  nostri  beataeque 
ejus  matris.  Sit  ergo  exemplum  pro  festo  virginitatis  Ma- 
Ma.  1.  5.  '  n.  Reg.  23.  16. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  537 

riae.  „Duabu8  de  causis  Deum  voluisse  autumo,  ut  ejus 
mater  virginitatis  laude  floreret.  Prima  est,  quod  carnalis 
voluptas,  utut  in  matrimonio^  christianae  vitae  perfectionem 
remoratur.  Unde  Deus  ipse  testatur"  .  .  Rationes  aliquot 
heic  afferuntur,  quibus  pateat  non  decuisse  Dei  raatrem 
tali  labe  notari.  Coatinuetur  deinde:  ^^Secunda  ratio  est^ 
ut  nascens  ex  virgine  matre  manifestum  ipse  faceret,  ve- 
nisse  se  ad  corda  hominum  purificanda  tergendasque  pec- 
cati  maculas.  Quaraobrem  inquit  propheta"  .  .  Hoc  etiam 
puncto  absoluto,  subjiciat  demum:  „Ex  his  vero  quid  eru- 
endum?  ,Sanctificatio  vestra/^  ,Ecce  virgo  concipiet  et 
pariet  filium/^  Vidit  rex  Kabuchodonosor  lapillum  ex  alto 
delapsum,  qui  sine  hominis  ope  statuam  dejecit/^  Jam 
tempus  est,  fratres,  ut  statua  dejiciatur  superbiae  nostrae. 
En  petra  delabitur.  ,Petra  autem  erat  Christus/*  .  . 
Vidit  quoque  Ezechiel  portam  clausam,  Domini  domum 
plenam  gloria  ejus^  .  .  Benignitate  virginis  plena  erit 
terra"   .  . 

38.  Quartus  adhuc  texturae  modus  habetur.  Enarrato 
evangelio  subjicies :  „Hodie  ecclesia  hoc  prae  oculis  habet. 
.  .  Cujus  nomine  non  hoc  vel  illud  intelligendum  est, 
tali  vel  tali  de  causa  .  .  .  Hoc  ergo  respicit"  .  .  HUc  vero 
aliqua  Veritas  proponatur  ac  dilatetur.  Post  haec  prose- 
quere:  „Verum  non  id  sufficit;  aliud  quoque  requiritur 
tale  vel  tale"  .  .  Exponet  heic  secundum  punctum,  ampli- 
iicationem  faciet,  remedia  suppeditabit,  suasiones  adhibebit. 

Exemplum  ducamus  ab  evangelio,  ubi  de  infirmis  sa- 
natis  sermo  est.  ;,Febrim  vestram  ecclesia  sanare  cupitj 
non  corporis  inquam,  haec  enim  subinde  est  utilis,  nam 
iniirmitas  gravis  sobriam  facit  animam  (hie  ad  aegrorum 
solatium  infirmitatis  exponantur  emolumenta) ;  sed  febrim 
spiritus  intelligo.  Febris  nostra  avaritia  est,  febris  nostra 
.  .  Infirmitas  nostra  ex  tali  vel  tali  vitio  oriuntur  .  .  Nam 
.  .  At  enim  quid  nobis  remedio  erit?  Adveniat  utinam 
coelestis    ille    medicus.      Hie    vos    docebit   quid    agatis    .  . 


'  I  Thess.  4,  3.  ''  Js.  7,  14.  »  Dan.  2,  31  ss. 

*  I.  Cor.  10.  4.  '^  Ezech.  44,  288. 


Digitized  by  VjOOQIC 


538  Disputationes  morales. 

quid  caveatis  .  .  quam  bene  ipse  sanum  ilium  vel  ilium 
reddidit,  eo  quod  hoc  vel  illud  praestitisset"   .  . 

Idem  modus  servari  potest,  ubi  de  virtute  aliqua  sermo 
sit;  V.  gr.  de  misericordia :  ^Misericordiam  ne,  quaeso,  pu- 
tetis  positam  in  sensu  nescio  quo  naturalis  teneritatis.  Is 
enim  animae  nee  bonus  est  nee  malus^  verum  prout  a 
nobis  adhibetur  utilis  vel  nocivus  evadit.  (Hie  explicetur 
pluribus,  quo  pacto  naturae  dona,  etsi  per  se  indifferentia, 
bonis  emolumento  sunt,  malis  perniciei;  quamobrem  recte 
illis  utendum  tali  vel  tali  ratione).  Sed  quid  est  miseri- 
cordia? quid  ut  sit  virtus  requiritur?"  Hoc  perspicue 
orator  doceat,  commoda  ostendat,  media  suppetat,  virtu- 
tem  ipsam  denique  laudibus  prosequatur,  figuris  quibus- 
dam  adjectis  appositorum  instar. 

39.  Et  haec  quidem  de  sermonum  structura  sufficiant. 
Dummodo  enim  puncta  singula  rite  amplificare  quis  no- 
verit,  nulla  difficulta§  supererit  in  apta  eorundem  dispo- 
sitione.  Ulud  semper  ante  oculos  orator  habeat,  ut  quae 
in  concione  docet,  aut  literali  nitantur  evangelii  sententia, 
aut  historia,  quam  idem  evangelium  vel  diei  celebritas 
memorat.  Hac  ratione  nunquam  ilium  doctrina  deseret; 
etsi  enim  sublimia  tractat  et  insolita,  ea  tamen  evaogelio 
fulciuntur.  Praeterea  si  materia  sermonum  evangelio  re- 
spondeat, varietas  hujus  varietatem  illorum  gignet.  Quid 
tamen  ubi  diversis  diebus  unum  idemque  legatur  evange- 
lium? Tum  vero  diversis  incedendum  viis;  idem  namque 
evangelii  caput  plures  exhibet  veritates,  quae  amplam  sup- 
petunt  dicendi  materiam.  Hie  rursus  inculcare  libet,  ut 
proponenda  Veritas  novitate  quadam  aspergatur.  Sic  su- 
perius  factum,  quum  de  perseverantia  diximus  similitudine 
areis  allata.  Sic  fieri  etiam  potest  in  evangelio  de  par- 
vulis,  ubi  capfata  ex  parvulis  occasione,  de  humilitate 
uon  inepte  quis  disseret.  Uifficultas  hac  in  re  nonnulla 
aderit,  quum  perspicuam  quand^m  doctrinam  sine  para- 
bolis  evangelium  exhibet,  v.  g.  „Diligite  iuimicos  vestros."^ 
Attamen  tum  quoque  novum  aliquem  aspectum,  quo  res 
proponatur,  reperire  non  est  arduum.  Magno  ad  hoc  au- 
xilio  erit  lexicon  Petri  Bercorii.     Tribus  omnino  tomis  ex- 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribiis.  539 

hibet  ille  literarum  ordine  digesta  quotquot  sunt  scriptu- 
rarum  verba.  Adnexam  cuique  verbo  aniplam  cogitatio- 
num  copiam  concionator  inveniet.* 

40.  Monere  demum  non  abs  re  fuerit,  ut  in  qualibet 
oratione  illae  usurpentur  ligurae,  quae  ad  movendos  ani- 
mos  plurimum  faciunt,  ut  est  ^xclamatio.  V.  gr.  „Te  ange- 
lorum,  bone  Jesu^  laudet  beata  cohors^  qui  tarn  saeva  pro 
nobis  es  passus!"*  Vel  etiam  precatio:  „Te,  Domine,  ho- 
rum  omnium  nomine  preeor,  ut  lumine  nos  regas  miseri- 
cordiae  tuae."  Haec  aut  similia  percommode  turn  cadunt, 
quum  puneti  cujusvis  peracta  amplificatione,  affectus  sponte 
excitantur.  Juverit  etiam  audi  tores  ipsos  alloqui :  „Quaeso 
te,  dilectissime,  per  Jesu  viscera,"  aut  admiratione  uti: 
„Jesu  bone,  quis  hoc  unquani  crederet!" 

41.  Hucusque  igitnr  adjumenta  concionatori  sufFeci- 
mus,  quibus  usus  sermones  apte  componeret.  Antequam 
finem  faciam,  visum  mihi  est  indicare  materias  etiam,  quae 
frequentius  summoque  emoluraento  tractentur.  Quamvis 
enim  immensus  heic  campus  oratori  pateat,  quaedam  tamen 
sunt,  quae  utpote  christianae  sauctimoniae  radices  saepius 
iterasse  necesse  est,  unde  et  saepius  in  scripturis  occurrunt. 

I.  Frequens  sit  orator  in  demonstrando,  quam  neces- 
sarium  sit,  ut  noscat  unusquisque,  quid  in  suo  munere 
praestare  debeat.  Hujus  rei  ignorantia  multorum  delicto- 
rum  origo  est,  nee  tamen  excusat  homines  ante  tribunal 
Dei.  Major  christianorum  pars  temere  in  hoc  negotio 
procedit.  Monendi  ergo  sunt,  suadendi,  inducendi,  ut  a 
doctis,  piis  prudentibusque  viris,  quae  sint  officia  cuique 
propria,  perquirant. 

II.  Doceantur  filii  ac  famuli,  quid  eorum  conditio  po- 
stulet,  simulque  parentes  ac  domini  moneantur,  quam  se- 
veram  Deo  reddituri  sint  rationem  hac  super  re.  Quo- 
tidianas  preces  scivisse  non  est  satis;  sed  suasionibus  ac 
poeuis  curare  debent,  ut  tilii  ac  famuli  peccatorum  vin- 
culis  eximantur.  Reprehendatur  etiam  mancipiorum  ne- 
glectus  (si  mancipia  eo  loci  sint);    caveatur,  ne  bestiarum 

'  Bercorii  Repertorium  morale,  Argentiiiae  147:^.  Norimbergae  1499,  etc. 


Digitized  by  VjOOQIC 


MO  Disputationes ,  morales. 

more  tractentur,  nulla  animis  adhibita  cura  permissoque 
inter  ipsos  concubinatu,  quo  nempe  numero  augeantur. 
Demum  conimonefiant  parentes,  ut  probis  magistris  filios 
fsrudiendos  tradant;  magistrorum  enim  mores  discipuli 
imitantur. 

III.  Hortandi  magistratus,  ut  aequum  justumque  ju- 
dicent  pravosque  populorum  convellant  mores.  Maxime 
hoc  inculcandum;  gravis  enim  fere  ubique  adest  negli- 
gentia,  unde  fame,  hie  aliisque  poenis  a  Deo  plectuntur 
populi. 

IV.  Pluribus  quoque  commendandum,  ut  probe  omnes 
considerent,  quam  vitae  conditionem  amplecti  unusquisque 
debeat,  multis  hac  super  re  fusis  ad  Deum  precibus  mul- 
taque  adhibita  consultatione.  Utut  enim  probata  quaevis 
vitae  conditio  sit  bona,  non  omnes  tamen  huic  vel  illi  ac- 
commodati  sunt.  Hie  vero  sumenda  occasio,  ut  moneantur 
parentes  de  officio,  quo  tenentur,  ut  talem  filiis  vitae  con- 
ditionem suscipiendam  curent,  quae  eorundem  inclinationi 
respondeat.  Districtam  ab  illis  reposcet  Deus  rationem, 
qui  cogunt  filias  monasteriis  sese  includere,  filios  vero  sa- 
cerdotium  assumere,  nuUo  nempe  Dei  nutu,  sola  benefi- 
ciorum  victusque  comparandi  causa.  Si  quis  autem  filiorum 
Teligiosae  vitae  institutum  Deo  vocante  amplectitur,  te- 
nentur parentes  inquirere,  in  quod  illi  monasterium  sese 
recipiant,  ne  nempe  eo  veniant,  ubi  religiosae  vitae  disci- 
plina  labefactata  sit.  Haec  frequentissime  orator  tractet, 
apprime  enim  necessaria  sunt. 

V.  Confessariis  inculcetur,  ut  a  poenitentibus  peccata 
exquirant,  quae  contra  cujusque  officium  admissa  fuerint; 
raro  enim  de  his  cogitatur.  Confessio  extremum  tribunal 
est  a  Deo  in  ecclesia  constitutum,  ubi  illata  allis  damna 
sarciri  queant.  Gravissime  igitur  confessarii  delinquunt, 
qui  muneri  suo  perfunctorie  satisfaciunt. 

VI.  De  amore,  quo  nos  Deus  prosequitur,  saepe  sit 
sermo,  deque  ipso  creatore  omnium  Deo.  Omnes  enim 
nosse  debent,  eum  esse  unum  ac  trinuni,  summe  amabilem, 
perfectionibus  cumulatissimum.  His  amorem  Dei  conci- 
piunt  homines,  qui  si  deest,    per  vetita  quaeque  labuntur. 


Digitized  by  VjOOQIC 


IX.  Monita  pro  concionatoribus.  641 

VII.  De  providentia  Dei  non  rara  sit  mentio,  et  qua 
pacto  bona  ipsius  voIuDtate  universa  reguntur  in  hominum 
emolumentum.  Hinc  pronum  erit  hortari  auditoreB^  ut 
aspera  quaevis  aequo  animo  ferant.  NuUus  homo  est,  qui 
laboribus  careat;  Deus  omnia  disponit;  solatiuiii  ergo  ca- 
piendum  atque  inscrutabilia  Dei  veneranda  judicia. 

VIII.  Saepe  etiam  de  redemptione  dicendum,  quan- 
tumque  Deus  in  nos  contulerit  beneficium,  quum  filium 
suum  unigenitum  dedit,  qui  mortem  pro  nobis  oppetiit. 
Quanta  hinc  non  eruenda  utilitas?  Id  modo  necessarium 
inprimis  est.  Haeretici  enim  sus  deque  omnia  vertunt; 
oportet  ergo  ut  probe  catholici  edoceantur.  Redemptionis 
gratia  extoUatur.  Idcirco  loquendum  de  originali  peccato^ 
quanta  ex  eo  derivata  sint  mala;  quam  summa  nobis  re- 
demptoris  necessitas.  Patet  hinc,  quo  amore,  quam  grata 
animo  in  Patrem  aeternum  ejusque  Filium  nos  ferri  opor- 
teat;  simul  apparet,  qua  ratione  redemptionis  commoda  in 
nos  derivemus,  fide  nerape,  charitate  bonisque  operibus. 

IX.  Ne  fatigetur  unquam  orator  sacer  auditores  suos 
hortari,  ut  sacramenta  saepe  suscipiant,  misericordiae  opera 
exerceant,  charitatem  servent,  orent  ac  coelestia  meditentur^ 
ex  quibus  postremis  immensa  parantur  commoda. 

X.  Vehementer  et  saepe  invehatur  in  occasionem  pec- 
candi,  adversus  castitatem  praesertim,  simulque  contra  fa- 
miliaritates  varii  sexus  personarum.  Mariti  ac  matres  ad- 
vertant  sedulo,  quibuscum  agant  uxores  et  filiae;  inter 
cognatos  enim  turpia  saepe  flagitia  committuntur  ob  vi- 
rorura  ac  parentum  negligentiam. 

XL  Superbia  et  vana  suimet  existimatio  magnopere 
reprehendatur,  ilia  enim  vitiorum  omnium  origo  est.  Ad 
animi  etiam  demissionem  saepe  excitandum;  quo  loco  acri- 
ter  insectetur  concionator  nimium  in  vestibus  ornatum,^ 
damnis  inde  profluentibus  perspicue  indicatis.  Otium  quo- 
que  carpendum  saepe. 

XII.  Ostendatur  multoties,  quam  felix  ille  sit,  qui 
amicitia  jungitur  Deo,  et  e  contra,  in  quanto  versetur  pe- 


Digitized  by  VjOOQIC 


542  Disputationes  morales. 

riculo;    qui    letali   culpa    tenetur.      Pecuniarum    cupiditas 
ac  nimia  terrenarum  reruiu  cura  saepius  improbanda. 

Haec  sunt,  mea  quidem  sententia,  de  quibuB  crebrius 
coDcionator  dicat;  bonorum  enim  malorumque  omnium  ra- 
dices sunt.  Inquirat  porro^  num  quae  peculiaris  adsit  no- 
cessitas  eo  loco,  ubi  conciones  habiturus  est. 


Epitome  munerum  conoionatoris.^ 

Finis  remotus:  Dei  gloria;  vita  aeterna.  Finis  proxi- 
mus:  Purgare;  illuminare;  inflammare. 

Concionatoris  aptitudo,  quae  fini  respondeat:  Ordo; 
doctrina;  missio. 

Materia,  quae  sit  solida  et  evangelium  spirans. 

Media:  Unio  cum  Deo  et  exemplum,  quum  sit  me- 
dium utrumque  extremum  respiciens;  humilitas;  oratio; 
lectio  evangelii  cum  glossa  et  aliquo  doctore  pro  captu  et 
sui  et  auditorum;  oratio  cum  meditatione;  dispositio  omnium 
et  notatio,  ubi  forte  magis  quadrabunt,  quae  dicta  sunt  e 
suggestu. 

Pronuntiatio:  Gestus;  sublatio  vocis,  hoc  est  aperta 
pronuntiatio  atque  ex  corde  locutio;  quae  inter  concio- 
nandum  occurrunt,  nisi  sit  doctus  et  exercitatus,  omittan- 
tur,  praecipue  si  sint  de  re  difficili,  aut  unde  potius  laedi 
quam  aediiicari  possint  auditores  sive  magistratus  spiritualis 
vel  civilis;  non  turbetur. 

Post  concionera:  Oratio;  reflexio  et  gratiarum  actio; 
si  quid  item  minus  apposite  dixit,  id  observet,  ut  post- 
hac  caveat. 


*  Monita  haec  breviora  iu  forma  tabellae  composita  edidit  Antonius 
Possevinns  S.  J.  in  sua  bibliotheca  selecta  de  ratione  stadionim 
torn.  I.  lib.  V.  c.  41.  (Venetiis  1603  pag.  242).  Seqnentem  notam  ibi- 
dem adjecit  celeberrimus  editor;  „Tabella  haec  Jacob!  Lainez,  praepo- 
.siti  generalis  societatis  nostrae,  viri  sane  acerrimi  judicii,  saepe  leg:atur 
a  concionatoribus." 


Digitized  by  VjOOQIC 


X. 

Ex  lectionibus  de  oratione. 


Lectio  20. 

Ut  ostenderemus  orationis  excellentiam  ex  laudibns  dcripturae  at- 
tulimns  in  praecedenti  lectione^  aliqua  scriptnrae  loca,  quae  mystice 
orationi  applicata  magnam  explicant  illins  dignitatem.  Nnnc  vero  tres 
nobis  scripturae  sacrae  auctoritates  vel  sententiae  proponendae  sunt, 
quibus  oratio  secnndnm  literam  saciilicium  vocatur,  luctamen  Denm 
vincens  et  nnntins  inter  Deum  et  creatnram.  Ex  qnibus  omnibus  pa- 
tebit  ejus  excellentia,  et  via  nobis  sternetnr  ad  explicandum  modum, 
quo  oratio  facienda  sit,  quod  quidem  paulo  post  latins  dicendum  est. 

Primus  locus  est  Oseae:  „Convertere,  Israel  ad  Dominum  Deum 
tuum,  quoniam  corruisti  in  iniquitate  tua.  ToUite  vobiscum  verba  et 
convertimini  ad  Dominum  et  dicite  ei:  Omnem  aufer  iniquitatem,  ac- 
cipe  bonum,  et  reddemus  vitulos  labiorum  nostrorum.''''  Dicitur  inpri- 
mis  hie  peccator  corruisse  in  iniquitate  sua,  non  quidem  locorum  situ, 
sed  quoad  sui  animi  affectiones  et  mores;  quia  vere  ex  altissimo  loco 
in  infinitum  cadit  peccator,  quando  amorem  Dei,  qui  summus  est,  in 
amorem  creaturae  confert,  quae  cum  Deo  comparata  nihil  omnino  est 
in  conspectu  ejus.  Jubetur  deinde  peccator  tollere  verba  orationis. 
Nam  quum  indignum  sit,  in  conspectu  Dei  vacuum  apparere.^  gratissi- 
mum  Deo  est.  si  quis  in  conspectu  ejus  apparens  orationera  ei  ferven- 
ter  ofiferat.  Estque  hie  modus  loquendi  quasi  diceret:  ToUite  veluti  in 
sacco  verba  et  orationem.  sicut  dicebat  Jacob  filiis  suis:  ^Sumite  de 
optimis  terrae  fructibus  in  vasis  vestris.  et  deferte  viro  munera."*  Unde 
Beda  ex  hoc  modo  loquendi  notat.  quod  oratio  sit  gratissimum  Deo 
munus. 


*  In  eodem  codice  ms..  ex  quo  praesens  lectio  desumpta  est,  fol.  159. 
^  Os.  14.  2.  3.  »  Eclus.  36,  6. 

*  Gen.  43,  11. 


Digitized  by  VjOOQIC 


544  Disputationes  morales. 

Tenor  autem  orandi  sequentibus  verbis  praescribitnr:  „Omnem  aufer 
iniquitatem  et  accipe  bonum."  Cnjns  sensus  est:  Anfer  qnaeso  a  me.  Do- 
mine,  snperbiam.  invidiam,  simoniam  et  quodcnnqne  peccatiim  aliiid, 
quod  in  me  tibi  displicet,  et  hoc  per  misericordiam  tnam  penitiis  de- 
stmatnr;  id  vero,  quod  in  me  est  boni,  naturae  videlicet  qnod  ad  tui 
imaginem  et  tuae  capax  beatitndinis  sum  creatus,  id  accipe  quaeso.  re- 
forma  et  exorna  per  gratiam  tuam.  Haec  namque  duo  facit  Deus,  quo- 
ties  impium  aliquem  justificat.  Observa,  quod  facere  solet  mercator 
pmdens.  qui  si  videt  equum  bonum.  procerum,  bonum  pectus  et  costas 
et  alia  natnralia  equorum  omamenta  babentem.  licet  macilentus  sit. 
magno  eum  emit  pretio;  non  quod  amet  equi  maceriem,  sed  quod  ex- 
oi-nare  se  posse  putat,  quae  in  illo  pejora  sunt,  ut  optimus  equus  fiat. 
Ita  Dens  si  solum  spectaret  peccata  nostra,  nuUo  modo  nos  amplecte- 
retur.  juxta  illud :  ..Si  iniquitates  ol)servaveri8  Domine,  Domine  quis  sus- 
tinebit?***  Nunc  vero  has  purgans  et  destruens  respicit  nos  intuitu 
misericordiae  suae,  sicut  .,Dominus  respexit  Petrum,'  et  ipse  .,flevit 
araare,"*  et  efficit,  ut  quod  boni  est  in  nobis,  ab  ipso  probe  exometur 
et  lotus  homo  per  gratiam  gratissimus  ipsi  fiat. 

Sequuntur  postea  verba:  „Et  reddemus  vitulos  labiorum  nostrorum." 
Ad  literam  significat.  quod  omnes  peccatores  promittant,  se  pro  holo- 
causto  et  gratiarum  actione  reddituros  Domino  orationem  sanctam; 
quamvis  etiam  per  ,  vitulos  labiorum"  intelligi  possint  vituli,  quos  an- 
tea  promlsissent  se  oblaturos  Domino.  Quasi  diceretur:  Justifica  nos, 
Domine.  et  tum  grata  tibi  erunt  sacrificia  nostra,  quae  divinae  maje- 
stati  tuae  vovimus  et  persolvere  desideramus.  Sic  enim  dicitur  in  Psal- 
mis:  ,.Introibo  in  domum  tuam,  in  holocaustis  reddam  tibi  vota  mea. 
quae  distinxerunt  labia  mea.- *  Item:  „Benigne  fac.  Domine.  in  bona 
vohmtate  tua  Sion,  ut  aedificentur  muri  Jerusalem.  Tunc  acceptabis 
saciificium  justitiae.  oblationes  et  holocausta;  tunc  impouent  super  al- 
tare  tuum  vitulos."*  Quibus  verbis  significatur,  opera  in  gratia  facta 
summe  Deo  placere;  quia  non  est  verisimile,  tunc  universum  populum 
Israel  votnm  fecisse  vitulos  oflFerendi.  ad  quos  tamen  ibi  communiter 
est  sermo  prophetae.  Optime  ergo  per  ., vitulos  labiorum"  intelligitur 
oratio,  juxta  illud:  ,.Laudabo  nomen  Domini  cum  cantico  et  magnifi- 
cabo  eum  in  laude.  Et  placebit  Deo  super  vitulum  uovellum,  comua  pro- 
ducentem  et  ungnlas."'*  Dicitur  namque  oratio  esse  ..labiorum/'  quia 
labiis  nostris  efficitur*  et  pronuntiatur.  .,Vitulorum"  nuncnpatur,  quia 
conditiones  habet  boni  vituli,  in  quo  medullam.  cames.  ossa,  nervos, 
pellem  et  pilos  invenies. 

Inprimis  medulla  orationis  est  bona  inteutio.  ut'  pro  ecclesia  et 
aliis  necessitatibus  orans  pure  spectes  Dei  gloriam  et  animamm  salu- 
tem.  non  autem  commodum  aut  cxistimationem   temporalem,    ut  multi 

'  Ps.  129,  S.  »  Luc.  22.  61.  62. 

^  Ps.  65.  13.  14.  *  Ps.  50,  20.  21. 

*  Ps.  68.  31.  32.  ''  Ms.  uffinHutur. 
''  Ms.  uiruin. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Ex  lectionibus  de  oratione.  545 

pessime  faciunt,  qimm  e  contrario  tanquam  eleemosjmae  et  veluti  ac- 
cidentalia  qnaedam  accipienda  sint  terrena  mnuera.  Haec  ergo  intentio, 
quae  secundum  Dei  voluntatem,  orationem  facit  velut  medullam  ipsam- 
que  Deo  gratissimam  reddit  qui  iu  omnibus  actionibus^  nostris  potissi- 
mam  animi  nostri  intentionem  spectat. 

Ossa  et  nervi  orationis  sunt  fortitudo  ilia  qua  maxime  opus  est 
in  oratione.  Existimant  multi,  otio  torpere  monachos  et  sacerdotes, 
qnamquam  plurimum  laborant,^  si  recte  secundum  suum  officium  ora- 
tionem  facere  studeant.  quia  contra  occurrentes  (Corporis  distractiones 
et  dolores,  sensualitat^m,  repuguantiato  et  denique  contra  diaboli  in- 
numerabiles  tentationes  maxima  opus  est  fortitudine,  ut  quis  cum  fructu 
in  oratione  perseveret.  Qua  quidem  fortitudine  quia  carent  nostri  au- 
lici,  tarn  multa  s^epe  sibi  propoiiunt  de  oratione,  confessione  deque  aliis 
piis  operibus,  quorum  pauca  aut  nulla  delude  exequuntur,  si  vel  mini- 
mam  patiuntur  injuriam,  dicentibus  nonnullis,  quod  sunt  phantastici, 
Theatini  etc.  Qui  sane  satis  demonstrare  videntur  nequaquam  se  fu- 
turos  constantes  si  abnegandus  esset  Christus  vel  martyrium  subeun- 
duro.  Sic  namque  dicit  divus  Paulus  eos,  qui  jam  propter  Christi  fidem 
bonis  suis  spoliati  erant,  ad  majorem  exhortans'  constantiam:  ,,Ne  fa- 
tigemini,  animis  vestris  deficientes;  nondum  enim  usque  ad  sanguinem 
restitistis  ad  versus  peccatum  repugnant  es  "^  Et  sine  dubio  magna  opus 
est  fortitudine,  ut  spemamus  impedimenta  orationis  et  profectus  spiri- 
tualis  et  superemus.  Delude  dicitur:  ..Reddemns  vitulos  labiorum  noscro- 
rum.'*'  Non  immerito  dixit  David,  orationem  esse  ,  vitulum  novellnm, 
comua  producentem  et  ungulas/-^  ut  jam  citavimus.  Ibi  namque  per 
comua  fortitudinem  uecessariam  designat,  per  ungulas  vero  discretio- 
nem  in  oratione  habendam. 

Caro  vero  orationis  est  ipse  verborum  intellectus,  ut  quid  ores, 
grammatice  et  quid  significet  intelligas.  Magnus  namque  abusus  est,  quod 
sacerdotes  multi,  qui  adolescentiam  suaro  otiis  et  nugis  transegerunt. 
ne  grammatice  quidem  psalmos,  missam  et  alias  orationes  et  officia  ec- 
clesiastica  inteiligant  ^  Etenim  scriptum  est :  „Labia  sacerdotis  custo- 
dient  scientiam  et  legem  requirent  ex  ore  ejus,  quia  angelus  Domini 
exercituum  est/'**  Ex  ejus  enim  officio  alios  docere  tenetur.  Operam 
ergo  dare  deberent,  ut  saltem  grammatice,  et  adhibito  quodam  inter- 
prete  bono,  secundum  sensum  psalmos  et  alia  quae  orant  inteiligant. 
In  simplicibus  non  est  hoc  perinde  necessarium.  Sicut  enim  papa  ac- 
ceptat  supplicationem  latinam,  quam  offert  ei  aliquis  ab  alio  compositam, 
licet  ipse  non  intelligat  latine.  ut  facere  solent  illi  curiae  sollicitatores, 


*  Ms.  intentimi^us.  *  Ms.  htborare 

»  ais.  hortatur,  ♦  Hebr.  12.  3.  4 

"'  Verba  Deinde  .  .  nostrorum  supplevimus;   ms.  hoc  loco    aliquid 
omisisse  videtur. 

""  Ps.  6b,  32.  '  Ms.  intelUgere, 
**  Mai.  2,  7. 

La  Inez,  Vota  TriUontina  etc.  3o 


Digitized  by  VjOOQIC 


546  Disputatioues  morales. 

quia  ex  ilia  voluntatem  et  desiderium  ipse  literas  sciens  agnoscit,  ita 
etiam  Deus  latinam  orationem  perfectissime  intelligeus  etiam  non  in- 
tellectas  simplicium  preces,  bona  tamen  intentione  prolatas.  accepta» 
habet  et  gratas. 

Pellis  orationis  est  distincta  et  bene  articniata  prouuntiatio  verbo- 
rnm.  qnae  sic  ligat  et  astringit  orationem  sicut  pellis  auimalis  inte- 
stina  et  omnia,  quae  in  illo  sunt.  Ceterum  quia  nemo  potest  distincte 
legere,  qui  non  etiam  intelligat  quae  legit,  necessarium  est,  nt  sacerdos 
coram  aliis  lecturus  operam  det  intelligere  et  distincte  pronuntiare  ora- 
tiones,  quas  Domino  persolvit. 

Pill  orationis  est  ipse  orationis  strepitus  sine  ordine  et  intelligentia. 
nii  ergo  qui  prae  inscitia  ne  legere  quidem  satis  norunt,  quae  precan- 
tur,  saorificium  macilentum  Deo  offerunt.  excitantes  solum  verbonim 
strepitus  et  sonum   quod  faciendum  non  est. 

Hinc  ergo  patet  insignis  laus  orationis,  quae  saorificium  est  ac- 
ceptissimum  in  conspectu  Domini,  dummodo  conditiones  illas  vituli  ha- 
beat,  quas  jam  diximus. 

Secnndus  scripturae  locus  docet  orationem  esse  luctam  cum  Deo. 
quae  etiam  ii^sum  Deum  vincit.  In  Genesi  enim  scribitur,  sanctum  Ja- 
cobum  redeuntem  ex  Mesopotamia  traduxisse  primum  uxores.  filios  et 
alias  sarcinas  trans  vadum  Jaboc,  et  delude  permansisse  solum  *  sine 
dubio.  ut  a  sollicitudinibus  expeditus  per  orationem  luctaretur  et  vince- 
ret  Deum   ut  etiam  postea  fecisse  describitur. 

Ubi  primo  discas  ex  ipsius  patriarchae  exemplo,  eos  etiam,  qui  ma- 
trimonio  juncti  sunt  et  mundi  cnris  astricti,  posse  et  debere  servire 
Deo;  quia  iste  vir  sanctus  quatuor  habens  uxores  et  plurimas  substan- 
tias, etiam  in  procinctu  peregrinationis  constitutus  aptum  fixit  tempus 
Deo  vacandi.  Porro  quid  sub  lucta  ista  orationis  intelligendum  sit.  puU 
cherrime  nobis  declarat  Oseas  de  Jacob  dicens:  „In  ntero  supplantavit 
fratrem  suum  et  in  fortitndine  sua  directus  est  cum  angelo;  et  inva- 
luit  ad  angelum  et  confortatus  est;  flevit  et  rogavit  eum,  in  fiethel 
invenit  eum  et  ibi  locutus  est  nobiscum.**'  Ubi  nota,  Oseam  et  alios 
prophetas  interpretari  solere  quinque  libros  Moysis,  sicut  in  epistolis 
suis  apostoli  evangelium  interpretantur.  Nota  deinde  ilium  angelum, 
qui  luctabatur  cum  Jacob  non  fdisse  veram  substantiam  Dei.  quia  Dens 
non  accipit  hominum  corpora,  quae  luctari  possunt;  sed  angelus  erat 
in  corpore  a^reo  snscepf o ;  qui  nihilominus  Deus  dicitur  hie  et  alibi  saepe, 
quia  repraesentabat  personam  Dei,  sicut  vulgo  dicimns  fieri  per  domi- 
num,  quod  ejus  nomine  Tel  serrus  procuratorve  ipsius  facit  Sic  etiam 
dioebat  angelus:  ..Ego  sum  Dominus  Deus  tuns,  qui  eduxi  te  de  terra 
Aegypti  ''*  £t  simili  modo  alibi  saepe  loquitur.  Sed  ad  explicationem 
auctoritatis  veniamns.  lUud  „flevit  et  rogavit  eum*'  potest  uno  sensa 
referri  ad  ipsum  angelum  victum,  ut  significetur,  quod  angelus  contra 


«  Gen.  32,  22-24.  '  Os.  12,  3.  4. 

»  Exod.  20,  2. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Ex  lectionibus  de  uratioue.  547 

quern  invalnit  et  confortatus  est  Jacob,  fleverit  et  rogaverit  eum,  de- 
monstrans  qnasi  se  vicUim  esse,  sicnt  pner  qnum  in  terram  prostratns 
flens  veniam  implorat  et  se  victum  fatetur;  ita  metaphorice  dicitur, 
angelnm  in  terram  prostratom  et  flevisse.' 

Hoc  quod  sequitur:  .Jn  Bethel  inyenit  eum  et  ibi  locntus  est  no- 
biscum/*  ad  eundem  angelum  pertinet  et  incamationem  Christi  sig^fi- 
cat.  qua  incarnatus  Dei  filius  in  Jacob  nobis  etiam  omnibus  locutns 
est  qui  in  came  nostra  assumpta  veluti  luctatus  est  nobiscum,  flendo, 
exorando  omniaque  alia  opera  pro  nobis  faciendo,  ut  aetemam  salutem 
consequeremur.  Formam  namque  servi  suscepit  Dei  filius;  super  Jeru- 
salem flevit,  dum  diceret :  „Quia  si  cognovisses  et  tu,  et  quidem  in  bac  die 
tua,  quae  ad  pacem  tibi;^'^  ita  ut  merito  dicac  Isaias:  ^Expandi  manus 
meas  tota  die  ad  populum  incredulum,  qui  graditur  in  via  non  bona 
post  cogitationes  suas. ""  In  cruce  deinde  fortissime  cum  diabolo  et  morte 
luctatus  est.  Porro  in  Bethel  i.  e.  in  domo  Dei  inventus  est  Deus, 
quia  humanitas  Christi  vere  est  templum  Dei,  quod  dicebat  ipse,  si  Ju- 
daei  solverent  in  triduo  reaedificandum ;  in  quo  „inhabitat  omnis  ple- 
nitude divinitatis  corporaliter,"*  ita  ut  in  Christo  Deum  et  omnem  gra- 
tiam  ac  profectionera  inveniamus  et  obtineamus.  ,.Flevit  et  rogavit," 
videlicet  angelus,*^  qui  Dei  vices  gerebat.  Ceterum  non  minus  com- 
mode referri  potest  illud  „flevit"  ad  Jacob,  ut  significetur  ad  literam, 
quod  Jacob  non  solum  corpore,  sed  multo  magis  vehement!  aninii  affectu 
cum  angelo  per  orationem  lacrymosam  luctatus  sit  et  orando  impetrarit; 
ut  hinc  intelligamus  orationem  esse  luctam  efficacissiraam  ad  convin- 
cendum  etiam  ipsum  Deum,  si  recte  insistamus. 

Quod  sane  fit,  si  luctantis  conditiones  in  orando  observemus. 

Lucta  conflictus  duorum  est,  in  quo  unusquisque  1.  quantum  potest 
vires  suas  intendit,  ut  alterum  vel  dolo  vel  aperto  marte  vincat.  Sic 
in  oratione  primo  vires  animi  recte  omnes  intendere  debemus,  ut  ro- 
gemus  bene  et  impetremus,  ad  sapientis  imitationem.  qui  dicebat:  „Et 
ut  scivi,  quoniam  aliter  non  possem  esse  continens,  nisi  Deus  det,  et 
hoc  ipsum  ei-at  sapientiae,  scire,  cujus  esset  hoc  donum,  adii  Dominum 
et  deprecatus  sum  ilium  et  dixi  ex  totis  praecordiis  meis  etc."* 

2.  Conatur  luctans  supplantare  hostem,  summopere  nitens,  ut  alte- 
rum pede  detineat  vel  supplantare  aut  fluctuare  faciat  et  prostemat. 
Sic  cum  Deo  nobis  agendum  est  in  oratione.  Etenim  Deus  habet  pedes 
duos,  jnstitiae  divinae  unnm,  alterum  misericordiae.  Justitiae  pes  pec- 
catis  nostris  tanquam  terrae  infigitnr.    Si,  ergo  vincere  vis  et  ad  te 


^  Sequuntur  in  ms.  haec  verba  quae  sensu  carent:  Qtwd  dicit . . . 
(^d  nihil  jam  deeraty  quia  fUret  et  fletido  fierbam  mantisque  victrici 
porrigere,     Et  sic  hoc  quod 

«  Luc.  19,  42.  »  Is   66,  2. 

*  Col.  2,  9. 

*  Ms.:  Prior  iste  Jesus  est  hie,  ut  flevit  et  rogavit  j)ro  nomina- 
tico  hahent  angelus.    Quod  quia  sensu  destituitur,  supra  correctum  est. 

«  Sap   8,  21. 

36* 


Digitized  by  VjOOQIC 


548  Disputationes  moraleg. 

inflectere  Deuin,  auferas  peccata  tua,  et  pes  justitiae  diTiuae  nou  cou- 
sistet,  sublata  terra  coi  iufixa  erat.  Sicut  sublato  asino  totam  onus 
concidit,  ita  sublato  isto  justitiae  i>ede  facile  Dei  misericordiam  ad  qnod- 
cunque  tuum  desiderium  inclinabis  et  vinces  juxta  illud  divi  Pauli: 
„Adeamus  ergo  cum  fidacia  ad  tbronum  gratiae  ejus,  ut  misericordiam 
consequamur  et  gratiam  inveniamus  in  auxilio  opportuno."^ 

3.  Qui  luctatur,  viiicere  conatur  ingerendo  caput  sunm  intra  pedes 
adversarii.  ut  sic  ilium  extollat  super  terram  et  raagno  impetu  dejiciat. 
Ita  erga  Deum  se  gerit  et  enm  in  quodcunque  bonum  impetrandum 
inclinat,  qui  suscipit  in  bumeris  suis  snavissimnm  jugum  Christi,  juxta 
illud :  „ Jiyice  pedem  tuum  in  compedes  illius  et  in  torques  illius  collnm 
tuum ;  subjice  humenim  tuum  et  porta  iHam  et  ne  acedieris  yinculis 
ejus.  In  omni  aniroo  tuo  accede  ad  illam  et  in  omni  virtute  conserva 
Tias  ejus.  Investiga  illam  et  raanifestabitur  tibi,  et  continens  factus 
ne  derelinquas  eam  etc"^ 

4.  Conatur  luctans  hostem  superare  levando  a  terra  suum  pedem 
et  toto  corporis  impetu  in  adversarium  se  inclinando,  ut  ilium  oppri- 
mat  et  prostemat.  Ad  hunc  modum  vinces  luctando  Deum,  si  sublato 
altero  tuo  pede  propriae  fiduciae  toto  cordis  affectu  fiduciaque  in  Deum  te 
conjicias,  ut  jam  non  confidas  in  tua  scientia,  fortitudine,  habilitate 
vel  dono  aliquo  alio,  sed  integre  et  solum  in  Domino  Deo  tuo.  Etenim 
boc  nos  docet  mystice  nerms  ille  Jacob,  qui  in  lucta  ab  angelo  tactus 
marcuit,"  ut  non  confidamus  propriis  nostris  viribus  in  conversatione 
cum  Deo;  alioquin  sane  mera  faisset  superstitio,  quod  post  hoc  factum 
non  comedunt  Judaei  nervum,  nisi  significatio  aliqua  mystica  isti  rei 
subesset.  Hoc  et  directe  docet  David  dicens:  „Non  veniat  mihi  pes 
superbiae  et  manus  peccatoris  non  moveat  me ;"  nam,  ut  sequitur,  „ibi 
ceciderunt,  qui  operantur  iniquitatem ;  expulsi  sunt,  nee  potuerunt  stare."* 
Id  est.  quod  si  peccator  toto  cordis  affectu  ad  Deum  recurrat,  nunquam 
sane  fraudabitur,  quia,  ut  inquit  David:  „Apud  Dominum  gressus  bo- 
minis  dirigentur,  et  viam  ejus  volet;  qnum  ceciderit,  non  collidetur, 
quia  Lominus  supponit  manum  suam."*  Habebit  vero  indubitatam  vi- 
ctoriae  spem,  si  usque  ad  finem  constanter  in  hujusmodi  fiducia  quis 
speret,  quantum  vis  magnus  peccator  faerit,  ut  docet  pulcherrimis  his 
verbis  divus  Augustinus:  Aperiebatur  enim  mihi  .  .  continentia  sereua 
et  non  dissolute  hilaris,  quae  dixit:  „Tu  non  poteris,  quod  isti.  quod 
istae?  An  vero  isti  et  istae  in  semetipsis  possunt,  ac  non  in  Domino  Deo 
suo?  Dominus  Deus  eorum  me  dedit  eis.  Quid  in  te  stas  et  non  stas? 
Pi*ojice  te  in  eum.  noli  metuere,  non  se  subtrahet  ut  cadas,  projice  te 
secunis,  excipiet  te  et  sanabit  te."* 

Quibus  quidem  verbis  ingens  praebetur  in  Deum  conlideutia  omui- 


f> 


Hebr.  4,  16.  «  Eclus.  6,  25. 

Gen   32,  25  *  Ps.  35,  12.  13. 

Ps   36.  24.  «  Confess,  lib.  8.  c  11.  AligneP.  L.  32,  761. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Ex  lectioiiibns  de  oratione. 

bns  homiuibns.  etiflPisi  luagni  m\t  peccatoreg,  ut  secure  se  in  Dei  mi- 
sericordiam  rejiciant  qui  salus  nostra,  fortitiHo  et  pax  est,  qni  est  be- 
nedictns  in  saecula  saecnlomm.    Amen. 


Lectio  21. 

Postquam  ostendiiniis  praecedeuti  lectione,  hictam  quandam  spiri- 
tnalera  esse  orationein,  qua  Deus  ipse  vincitur,  nunc  dec'arandum  est, 
veluti  iu  duello  couflictari  homiuem  cum  Deo  et  ab  bomine  ipsnm  Deum 
certo  quodam  inodo  superari  Addenius  deinde  tertiam  scripturae  aucto- 
ritatem,  qua  declaratur  oration  is  excellentia,  quia  nun  tins  quidam  est 
inter  Deum  et  horainem. 

Quod  oi*ationis  sauctae  virtute  nou  solum  cum  daemone  sed  etiam 
quodammodo  cum  ipso  Deo  duellum  ineamus  et  in  illo  etiam  superemus, 
satis  declarant  verba  psalmi:  „Qui  docet  roanns  meas  ad  praelium;  et 
posuisti  ut  arcum  aereum  brachia  mea,"*  quod  quidem  aliqui  de  ora- 
tione interpretantur.  Nam  quum  antiqui  patres  expansis  bracbiis  in 
arcus  modnm  se  habentes  orationem  facerent,  significare  vult  propheta, 
brachia  sua  ad  orationem  faciendam  non  es5;e  camea,  quae  facile  las- 
santur.  sicuti  de  Moyse  legitur,  quod  ipsius  brachia  quum  oravit  lapidi- 
bns  suppositis  sustentabantur,^  sed  ferreai  omnino  et  non  secns  ac  si  aerea 
essent. 

Ceterum  nt  modum  intelligas,  quo  vincere  possis  fortissimum  Do-- 
minum  Deum  exercituum  contra  te  in  duello  stantem.  arma  illins  agnosce, 
ut  illis  eum  exuens  victor  evadas.  Judicatunis  Dominus  homines 
annatus  introdncitur  in  libro  Sapientiae :  „lnduet,**  inquit,  „pro  thorace 
justitiam,  et  accipiet  pro  galea  judicium  certnm;  snmet  scutum  inex- 
pugnabile  aequitatero;  acuet  autem  duraro  iram  in  lanceam."" 

Quum  pro  thorace  dicitur  Deus  indui^  justitia,  significatur,  quod 
in  corde  sive  voluntate  sua  perfectissimam  habeat  justitiam,  quam  sine 
personarum  acceptione  onicuique  reddit  prout  meretnr;  quia  thorax 
pectus  tangit,  in  quo  cor  oonstitutnm  est.  Et  simul  etiam  docentar 
omnes,  qni  judicis  vel  superioris  officium  gerunt,  quod  inviolabilem  de- 
beant  habere  voluntatem  et  propositum,  juste  unicnique  quod  sauio  est 
reddendi,  alioquin  abusus  istos  pessimos,  quos  qnotidie  tot  et  tantoa 
videmus,  difficile  vitabimus.  Dicitur  deinde  Deus  pro  galea  habere  ju- 
dicium certum,  quia  in  intellectu  sno  perfectissimam  haber.  omnium  re- 
nim  sapientiam  et  cognitionem,  ut  nullis  falsis  testibns.  allegationibus 
vel  fraudibus  decipi  queat,  quin  quod  certum  est  judicet.  Galea  nam- 
que  caput  tegit,  in  quo  peculiariter  constituitur  intellectus,  juxta  illud: 
„Audi.  fili  mi.  disciplinam  patris  tui  et  ne  dimittas  legem  matris  tuae, 
et  addatur  gratia  capiti  tuo  et  torques  coUo  tuo."**    Ad   Dei  enim  si- 


»  Ps.  17,  3\  •  Exod.  17    12. 

»  Sap.  5.  19-21.  *  Ms    UiuH. 

**  Prov.  1.  8.  9. 


Digitized  by  VjOOQIC 


550  Disputationes  morales. 

miiltudihein  non  8u£ficit*  ad  recte  jndicandum  et  praesidendum  aliis, 
8i  quis  desiderium  habet  f ecte  judicandi ;  quia  si  certain  desit  judicium 
et  scientia,  quid  et  quomodo  fieri  debeat,  fallet  et  falletur  saepins. 
„Dtlm  caecus  caecum  ducit.  ambo  in  foveam  cadunt."^  Dicitur  deinde 
Deus  pro  scuto  habere  aequitatem,  quia  sicut  justissimus  est,  severita- 
tem  tamen  extremae  illius  suae  justitiae  misericordia  motus  mitigat,' 
juxta  illud:  ,.Justus  Dominus  et  justitias  dilexit,  aequitatem  vidit  vul- 
tus  ejus;"*  etenim  aequitas,  ut  ex  Aristotele  et  aliis  philosophis  con- 
stat veluti  reraissio  est  quaedam  illius  extremi  et  summi  juris.  Alia  versio 
legit  pro  ,.aequitate"  ,,8anctitatem,"  qualem  maximam  in  Deo  esse  certo 
scimus.  Docentur  vero  omnes  judices  et  superiores.  tantam  se  debere 
habere  aequitatem,  ut  nullus  subditus  licet  malus  et  perversus  in  fa- 
ciem  ipsorum  perpetrare  possit  peccatum  aliquod  grave,  quod  vel  scan- 
dalum  sit  vel  mortale.  „Duram  iram  pro  lancea"  dicitur  habere  Deus, 
quod  exactissimum  executorem  ilium  justitiae  significat.  Hoc  etiam  in 
judice  et  superiore  summopere  est  necessarium. 

Sed  dices,  si  hujusmodi  armis  prodit  in  duellum  fortissimus  Deus 
exercituum,  quis  tandem  hominum  valeat  tantae  potentiae  resistere  ? 
Certe  oratio  saucta  debito  modo  facta  non  solum  resistit,*^  sed  haec  arma 
etiam  de  manibus  Dei  aufert  ipsumqne  vincit  et  superat 

Inprimis  justitiam  Dei  contra  te  tollis,  te  humiliando  in  oratione 
et  juste  dijudicando,  peccata  tua  plangendo  et  de  eis  debitam  poeni- 
tentiam  faciendo.  Dura  sane  res  est,  quae  damnatis  maximum  affert* 
cruciatum  et  nos  merito  pudefacere  debet.  Quotidie  uos  Deum  offen- 
dimus  mille  modis,  qui  tamen  adeo  benignus  est,  ut  paratus  sit  omnes 
nostras  culpas  dimittere,  si  certo  judicio  contra  nos  ipsos  dijudicemus 
nostrumque  agnoscentes  reatum'  poenitentiam  faciamus;  non  secus  ac 
si  pontifex  multis  offensns  omnia  vellet  subito  condonare,  mox  ubi  se 
o£fensor  peccasse  agnoscet  et  poena  se  dignum  judicaret.  Si  ergo  Dei 
contra  nos  justitiam  flectere  volumus,  judicemus  juste  pecijata  nostra 
et  causam  nostram.  juxta  itiud:  „Si  vere  utique  justitiam  loquimiui, 
recta  judicate,  filii  hominum/'*  Id  autem  fiet.  si  ex  animo  cum  Da- 
niele  dicamus:  „Tibi  Domine  justitia,  nobis  autem  confusio  faciei.  '^ 

Eodem  modo  car  turn  judicium  Dei  tollis  tuo,  si  contra  ipsnm  hoc 
statuas.  quod  per  peccata  meruisti.  Si  insuper  mansuetudinem  adhibeas. 
iram  vindicativam  ex  manibus  ipsi  Deo  excuties.  Nam  responsio  ..mollis 
frangit  iram.''^*^  Simili  modo  aequitatem  Dei  tua  aequitate  erga 
te  inflectes,  at  non  tarn  noceat  quaro  prosit  Si  ergo  dijudicando  te- 
ipsam  per  humiliutem  veram  aliasque  virtutes  in  oratione  ad  Deum 


'  Ms   mfficere.  '^  Mat.  15,  14. 

*  Us.  interimit.  *  Ps.  10,  8. 
^  Ms,  fion  resistit.  ^  Ms.  aufert 
'  Deest  in  ras.  **  Ps   57,  2. 

•  Dan.  9,  7.  »«  Pro  v.  15,  1 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Ex  lectionibus  de  oratione.  651 

recurris/  ipsemet  Deus  duello  quodam  fortissimo  vincetur  Sic  nam- 
que  sponsus  victus  se  fatetur  a  sponsa:  ,.Vulnerasti  cor  meum,"  in- 
qaiens  ,.8oror  mea  sponsa,  vulnerasti  cor  ineam  in  nno  oculornm  tno- 
rum,"^  id  est  vera  fide  et  recta  operam  tuorum  intentione,  quae  animae 
nostrae  ocuius  est,  ^^et  in  uno  crine  colli  tui,*'  id  est  in  vera  et  perfecta 
obedieiitia,  quia  per  crines  facile  trahis  homines  qnocunque  veils.  Hoc 
sane  utile  est  et  gloriosum  duellum. 

0  Romani,  non  intelligitis  illud?  Miseri'  homines,  minima  qua- 
piam  re  ad  iracundiam  provocati,  in  particulare  certamen  vocare  sese 
invicem  solent,  praecipue  hie  Romae  Non  aliter  enim  se  homines  tru- 
cidant,  quam  si  bubali  essent.  Ad  quod  tamen  plurimi  etiam  alii  mi- 
serrimi  tanquam  ad  solemne  quoddam  spectaculum  occununt.  Maxi- 
mum sane  hoc  peccatum  est,  quandoquidem  hie  Indus  in  illorum  suc- 
cessit  loco,  qui  olim  apud  Romanos  gladiatores  fuerunt,^  qui  spectante 
populo  intra  se  solebant  conflictari  et  ad  populi  principumque  delecta- 
tionem  mntuis  se  vulneribus  conficere.  Qui  sane  Indus  usque  adeo 
displicebat  Deo  ut  tempore  Honorii  optimum  quendam  eremitam  oc- 
cidi  permiserit,  qui  in  furentem  populum  se  ingerens  dissuadere  cona- 
batur  hujusmodi  miserias/*  Nam  et  Deus  illi  oranti  an  tea  promiserat, 
quod  Romam  pergens  ludos  istos  tolleret.  Isto  ergo  ereniita  contra 
omnem  justitiam  occiso,  jussit  Honorius  imperator,  ne  unquam  in  po- 
sterum  Romae  tales  ludi  exhiberentur,  sicut  diserte  narratur  in  Histo- 
ria  tripartita.**  Unde  disces,  gloriosam  hunc  eremitam  mortem  sorti- 
tum  et  nequaquam  suo  desiderio  defraudatum.  Nam  quum  semel  mori 
debuisset,  in  magnam  totius  reipublicae  utilitatem  eo  est  mortuus  modo, 
ut  tantus  abusus  tolleretur.  Quapropter  nostri  temporis'  abusus  merito 
nobis  displicere  debent;  quia  potius,  injuria  aliqua  lacessiti  ad  Deum 
recurrer^*  deberemus.  Si  enim'^  ipse  a  nobis  se  vinci  permittit  injuriam 
omnem  condonando,  si  humiliemur  sub  potenti  ejus  manu'.  quanto  magis 
uos  non  tam  duello  quam  misericordia  et  benigna  remissione  inimicos 
nostros,  aut  quos  inimicos  censemus,  suscipere  debemus. 

Hujus  rei  exemplum  insigne  est,  quod  aliquando  intellexi.  Duo 
erant  nobiles,  qui  graves  et  capitales  intra  se  exercebant  inimicitias. 
Uterque  hac  de  causa  multos  domi  alebat  milites,  ut  se  ulcisceretur  et 
defenderet.  Alter  vero  vehementer  cniciabatur  quotidie  ab  illis,  quos 
domi  habebat  Quae  vexatio  in  tantum  crevit,  ut  taedio  affectus,  de 
ipsis  se  expedire  volens,  suum  ilium  adversarium  accerseret.  Ecce,  in- 
quit,  domine  mi,  tu  nobilis  es  atque  discretus;  tu  dicis,  me  injustam  habere 
causam;  et  ego  idem  existimo  de  te;  quidquid  sit,  ecce  ego  in  manibus 
tuis  sum,   fac  quod  placet  de  me;  malui  ego  semel  ad  tuum  libitum 


'  Ms.  recurrendo.  *^  Cant.  4,  9. 

*  Ms    Qtio  miseri.  *  Deest  in  ms. 
^  Nomen  hujus  monachi  fuit  Telemachus. 

*  JO  X.  c  2.  MigneP.L  69,1164.  •  Ms.  nostris  iemporihus. 
"  Ms   Sicut.  "  I.  Pet.  5,  6. 


Digitized  by  VjOOQIC 


552  Disputationes  morales. 

mulctarif  qui  homo  discretos  es,  qnam  qaotidie  indigna  pati  ab  istis 
nebulonibos,  qnos  hujus  inimicitiae  gratia  domi  alo.  Quid  moltis?  Istis 
permotus  est  adversarius  verbis  adeo,  ut  nterque  sibi  invicem  noxam 
condonarent  moxqne  boni  amici  efficerentur.  Quod  est  christiani  opus, 
et  ita  facere  necesse  est.    In  secunda  parte  reliqna  videbimns. 

Secunda  pars. 

/n*  medio  lectioiiis  exhortatus  est  populum  ad  eleenwsymimy  di- 
cetis,  illam  diet  justitiam  in  scriptura  sancta,  quia  quum  dicat  Do- 
minus:  ^Attendite,  ne  Justitiam  vestram  faciatis  coram  howinibtis, 
mox  suhjufu:it:  y,Quum  ergo  facis  eleemosyiiam^^  intellig  it  justitiam  esse 
eleemosynam.^  Et  merito  sane^  quia  qui  eleemosynam  daty  iJlud  alteri  dat, 
quod  superfluum  est  illi.  IndigetUihus  necessario  erogandum,  praecipue 
his  temporibus,  quia  propterea  isti  tam  multa  dofuivit  Deus,  ut  aJiis  esset 
misericors.  Vide  quaeso  quantum  grata  Deo  sit  eleemosyna.  Xam  in  ea* 
omnia  ilia  munera  sunt,  quae  hodie  obtulerunt  Jesu  tres  magi;  myrrha  t»i- 
l)rimis,  quia  sicut  myrrlui  conscrvat  corpora,  quae  alioquin  putresce- 
rent,  sic  eleemosyna  pauperum  vitam  sustentat  et  corpora,  quae  alio- 
quin erant  peritura;  thus,  quia  quum  eleenwsytuim  accipit  pauper , 
teliementer  incitatur  ad  Deum  Jaudandum  ct  oraudum  pro  te,  oratio 
vero  incetisum  est  in  conspectu  Domini  juxta  illud :  „Dirigatur  oratuj 
mea  sicut  incensum  in  conspectu  tuo,  elevatio  imtnuutn  mearum  sacri- 
ficium  respertinum  ;'^''  quinimo  et  aurum,  quod  propter  suum  fulgo- 
rem  sapientiam  significat;  rera  enim  sapientia  christiani  est,  Deum 
et  ejus  providentiam  agnosccre;  incipit  autem  hunc  cognoscere  clarius 
pauper  quam  ante,  quia  quum  erat  de  corporali  susteutatione  solli- 
citus,  per  eleemosynam  tuam  agnoscit,  omnia  suaviter  a  Deo  disponi 
et  nullum  ah  eo  relifiqui,  qui  in  eo  fiducialiter  sperat  etc 

Ultima  scriptnrae  auctoritas,  quae  orationis  dignitatem  explicat,  est, 
quae  ostendit  illam  esse  veluti  nuntiom  inter  Deum  et  hominem.  Le- 
gitur  enim:  „Oratio  humiliantis  se  nubes  penetrabit,  et  donee  propin- 
quet  non  consolabitur,  et  non  discedet  donee  Altissimus  aspiciat'**  Sen- 
8U8  est:  Adeo  efficax  est  oratio  et  nubes  penetrans,  ut  non  quiescat, 
donee  ipsa  pertingat  ad  divinam  msgestatem;  inde  vero  non  discedit, 
donee  benignum  et  placatum  vultuo^  Dei  obtineat.  Similitudo  sumpta 
est  ab  eo,  qui  omnino  contendit  obtinere  aliquam  gratiam  a  papa  ve) 
iUum  videre;  qui  per  medium  contendit  populum  anirao  indefesso.  et 
postquam  in  conspectu  papae  est,  omnino  satagit,  ut  vultum  benignum 
vel  munus  aliquod  accipiat,  necessitatem  et  negotia  sua  exponens. 


»  Sic  pergit  ms.  '  Mat.  6,  1.  2. 

'  Justitiam  .  .  eleemosynam  deest  in  ms. 

*  ill  ea  Bupplevimus.  *  Ps.  140,  2. 

•  Eclus   H6,  21. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Ex  lectionibns  de  oratione.  558 

Qnum  yero  irantius  dicatnr  oratio,  easdem  conditiones  necesse  est 
habeat,  qnas  in  nnntio  esse  scimns. 

Debet  nnntins,  quando  ad  aliqnem  principem  venit  vel  in  itinere 
est,  gratiam  habere  et  prudentiam  sive  sapientiam.  Hae  namqne  si 
deficinnt,  facile  spoliator,  occiditnr  aut  vnlneratur  in  itinere,  et  post- 
qnam  ad  principem  devenit,  non  efficiet  quod  habnit  in  mandatis.  Opns 
est  ergo  inprimis  divina  gratia  ad  orationem  nostram,  ne  in  itinere 
aliqnid  patiatnr.  Spoliabitur  enim  oratio  nostra  in  itinere,  si  de  Deo 
cogitare  volentes  ad  vana  et  inntilia  cogitanda  convertamnr.  Vnlne- 
ramnr,  si  propter  hujnsmodi  occnrrentes  occupationes  in  multa  absque 
recta  ratione  feramnr,  in  qnibus  venialiter  peccamns.  Deniqne  occidi- 
mnr  in  itinere,  qnando  non  solum  veniali  sed  etiam  mortali  alicni  pec- 
cato  consentiamns.     Ab  his  ergo  per  Dei  gratiam  cavendnm  est. 

Ad  quae  deinde  accedere  debet  sapientia,  qnae  viam  rectam  docet 
ad  Denm,  ne,  dnm  ad  coelnm  ascendimus,  ad  terrena  et  rilia  deflecta- 
mns.  Jam  vero  coram  ipso  Deo  opns  est  gratia,  nt  accepta  fiat  oratio 
tua ,  ne  nuntius  per  nllnm  peccatnm  mortale  sit  veluti  excommnnicatus 
coram  illo  accedere.  Ut  ergo  oratio  tna  sit  bonus  nuntius,  procuranda 
inprimis  est  peccatoruro  remissio  per  poenitentiam,  juxta  illud:  „Clan- 
dus  pedibus  et  iniquitatem  bibens,  qui  mittit  verba  per  nuntium 
stultum,^^  quia  iste  verba  et  sententiam  adulterans^  ^usam  deteriorem 
reddit.  Porro  stulta  est  oratio  tua,  quando  non  intelligis  merita  et 
demerita  sive  pericnla  causae,  quando  item  non  attendis  amicos  sive 
inimicos  tuos;  nam  negotio  cuilibet  ineptos  illog  judicamus,  qui  haec 
ignorant  Inprimis  ergo  scias  oportet,  quod  i^imici  orationis  duplices 
sunt:  peccata  propria,  qnae  omnino  fortitudine  spiritus  destruenda  sunt, 
si  sudcedere  debet'  oratio;  quod  quidem  fiet,  si  voluntatem  propriam 
et  malam,  qua  ilia  innituntur^  subtrahas;  hac  namque  sublata  cadent 
ilia.  Alterius  generis  inimici  sunt  proximi,  qui  non  destmendi  sed  con- 
ciliandi  sunt,  antequam  possit  oratio  tua  valere.  Amici  orationis  et 
causae  tuae  sunt  beati  omneii  et  boni  homines,  quos  concilias  tibi  obse- 
quiis  ut  causam  tuam  coram  Deo  velint  promovere;  sic  namque  vides 
ilium  patronos  undique  advocare,  qui  negotium  aliquod  transigere 
conatur. 

Quando  jam  inimicos  tuos  vel  destruxisti  vel  reconciliasti,  et  bene 
propitios  habes  amicos  et  procuratores  bonos,  nihil  nocebit,  imo  jnva- 
bit  plurimum  ad  impetrandum  quod  desideras,  si  Deo  munus  aliquod  of- 
feras,  sicuti  homines  saecnlares  regibus  et  magnatibus  facere  solent. 

Erit  sane  gratissimum  Deo,  si  cum  tribus  magis  ad  praesepe  Do- 
mini Jesu  ab  oriente  venientibus  aurum,  thus  et  myrrham  offers.  °  Of- 
ferebant  illi,  teste  Ambrosio,  Tertulliano,  Cyrillo  Irenaeo  et  aliis  doc- 
toribus,  haec  tria  duplici  de  causa;    primo  quia  ab  initio  semper  obser- 


*  Prov.  26,  6.  '  Ms.  utnnerans. 

*  Ms.  nuccedet.  '  *  Ms.  quibus  ilia  innititur. 
^  Ms.  offereiUihus 


Digitized  by  VjOOQIC 


554  Disputationes  morales. 

vatnm  fait,  at  qui  Deum  vel  principem  aliquein  magnum  accederet,  de 
optimis,  quae  possidebat,  offerret.  Sic  etiam  filiis  suis  in  Aegyptum  per- 
gentibus  dicebat  Jacob:  ^Samite  de  optimis  terrae  fructibns  in  vasis 
vestris  et  deferte  viro  munera."*'  Deus  vero  benedictus  adeo  benignns 
est,  ut  etiam  grata  habeat  pro  mnneribus  ilia,  quae  nos  habemus  optima. 
Sic  enim  legitur:  „Maledictns  dolosns,  qui  babet  in  grege  suo  mascu- 
lum,  et  Totum  faciens  immolat  debile  Domino,"^  quoddicit:  Quam  non 
potestis  Deo  offerre  munera,  quae  ceLsitudo  ejus  requirit,  offerte  saltern 
illi  meliora  vestra,  sicut  principi  et  dnci  vestro  facere  soletis.  Magi 
ergo  isti  ab  oriente  yenientes  optima  terrae  suae  munera  obtulerunt, 
aurum  et  odores,  myrrham  et  tbus.  Nam  „fortitudo  Damasci,"'  quae 
in  oriente  est,  aurum  est  et  odores,  ut  dicit  TertuUianus.  —  Secunda 
ratio  fuit,  quia  his  ipsis  donis  significabant  snam  fidem  et  promissio- 
nem.  quam  de  Christo  habebant  Solebant  enim  antiqui  non  solum 
verbis,  sed  etiam  rebus  ipsis  animi  sui  conceptus  significare.  Sic  Ae- 
gyptii  offerre  solebant  Deo  suo  oculos  et  aures  diversae  materiae,  ut  te- 
statur  Clemens  Alexandrinus,  quibus  significabant,  quod  Deus  tanquam 
videns  et  audiens  omnia  sunmiam  babet  rerum  omnium  proyidentiam. 
Sic  quoque  idem  scribit  de  bello  inter  Darium  et  regem  Aegypti,  quod 
Darius  per  nuntium  misit  aurum,  loricam,  ranam,  avem,  sagittam,  ara- 
trum,  nihil  prorsus  verbis  nuntians;  quae  quid  significent  alii  aliter 
interpretantur.* 

Sic^  ergo  sapientes  isti  per  se  auro  isto,  thure  et  myrrha,  quae 
offerebant,  in  Christo  tt  confitebantur  Teram  divinitatem,  auimam  et 
corpus,  humanitatem,  regnum  sive  divinitatem;  juxta  illud:  „DilectU8 
mens  caudidus  et  rubicundus,  electus  ex  millibus.  Caput  ejus  aurum 
optimum,''*^  quod  dicit:  Sponsus  et  dilectus  mens,  Christus,  candidus 
est  moribus  et  innocentia  vitae  et  mortis  passione  rubicundus,  et  quod 
optimum  in  ipso  est,  divinitas  est;  ^namque  caput  CHristi,  Deus.^*^ 
Thus  deinde  animam  Christi  significat,  juxta  illud  „Quae  est  ista,  quae 
ascendit  per  desei  tum  quasi  virgula  fumi  ex  aromatibus  myrrhae  et  thuris 
et  universi  pulveris  pigmentarii  ?"**  Etenim  benedicta  ilia  Christi  anima 
omnibus  omnium  gratiarum  et  virtutum  donis  scaturiebat  et  Triuitati 
sanctissimae  gratissima  erat.  Myrrha  denique  significabat,  quod  cor- 
pus Christi  ab  omni  semper  corruptione  alienum  fuit,  juxta  illud:  „Non 
derelinques  animam  meam  in  inferno,  nee  dabii  sanctum  tuum  videre 
corruptionem,*'^  quod  sanctus  Petrus  de  Christi  humanitate  interprets- 
turJ^  Eodem  modo  myrrha  humanitatem  Christi  significabat,  aurum 
regnum,  thus  divinitatem.  sicuti  cantat  ecclesia. 


»  Gen.  43,  11.  ^  Mai.  1,  14. 
»  Is.  8,  4. 

*  His  ultimis  verbis  abbreviamus  ea  quae  manuscriptnm  satis  cor- 
inipta  de  sensu  dictoinim  donorum  habet. 

^  Ms.  8i.  «  Cant.  5,  10. 

'  I.  Cor.  2,  3.  "  Cant  3.  6. 

•  Ps.  15,  10.    .  '"  Act.  2,  31. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Ex  lectionibus  de  pratione.  555 

Ad  horum  imitationem  nos  quoque  gratissima  offeramus  munera, 
aurum  nempe  fidei  et  sapientiae  sanctae,  thus  sive  incensiim  oratio- 
nis,  rayrrham  mortificationis ;  aurum  substantiae  temporalis  ad  honorem 
ejus  libenter  impendamus,  thus  houorum  saecularium  et  existimationis  ei 
offeramus,  et  denique  myrrham  totius  curae  corporis  et  animi  nostri  ad 
Dei  voluntatem  expendamus.  ♦ 

His  muneribus  si  ad  Deum  accedamus,  non  dubium.  quin  oratio 
nostra  boni  nuntii  officia  exerceat,  et  facile  impetremus  quodcunque 
desideramus  ad  auimae  nostrae  salutem  et  Dei  optimi  maximi  gloriam, 
qui  est  benedictus  in  saecula  saeculonun.    Amen. 


Specimina  diversa  ex  aliis  lectionibus  de  oratione. 

Lectionis  primae  exordium. 

Finiremo  con  la  gratia  del  Signore  quella  clausula  cominciata, 
dove  diceya  s.  Luca  (Act.  2,  42):  „Erant  autem  perseverantes  in  do- 
ctrina  apostolorum  et  communicatione  fractionis  panis  et  orationibus.'* 

Si  snol  dire  che  habbiamo  bisogno  di  dui  cose,  cioe  de  consiglio 
et  agiuto.  De  la  dottrina  pigliamo  consiglio,  et  li  remedii  de  la  com- 
munione  et  oratione.  De  la  dottrina  et  communione  havemo 
^ia  detto.  Kesta,  che  parliamo  della  oratione.  Delia  quale  hogi 
comminciaremo  a  ragionare  con  la  gratia  del  Signore. 

La  intentione  del  canto  mio  saria  de  far  profitto  prima  in  me, 
perch^  sempre  in  questo  exercitio  si  puo  crescere,  et  poi  procurare  che 
Toi  faciate  il  medesimo.  Ne  per  altro  si  e  parlato  della  parola  di  Dio 
et  della  communione,  se  non  per  esortarvi  a  quelle  medesime  cose  A 
questo  medesimo  effetto  dunque  parlaremo  hora  della  sancta  oratione. 
La  quale  havete  da  sapere,  che  non  la  impararemo  mai  se  non  la  met- 
tiamo  in  pratica.  Questo  conobbe  anchora  Aristotele  dicendo  delle 
scientie  speculative:  „Si  fermanoet  hanno  il  suo  fine  nel  sapere  et  spe- 
culare;  ma  ne  le  scientie  pratiche,  se  non  si  viene  alia  pratica,  tutte 
le  fatiche  sono  perdute."  Et  piu  presto  noceno,  quia  servus  sciens 
voluntatem  domini  sui  et  non  faciens  vapulabit  multis    (Cf.  Luc.  12,  47.) 

Di  modo  che  parlando  della  oratione  bisogna  insieme  orare,  se  la 
Yolemo  imparare,  sicome  il  putto  per  imparar  a  caminare,  bisogno  che 
spesso  camini  et  alcuna  volta  caschi  et  poi  si  rizzi,  infiuo  ch6  ha  im- 
parato  molto  bene  ad  andare.  Cosi  noi,  se  volemo  imparare  la  oratione 
mettiamola  in  pratica,  et  insieme  imprendaremo  la  scientia  et  la  pra- 
tica. Della  qnale  oratione  dice  on  santo  padre  Isaac,  che  ^  un  schola 
che  ci  insegna  a  parlar  con  Dio,  et  quando  ci  parla  la  ragione  Dio  (sic) 
e  alia  quale  quando  si  repngna,  si  repugna  a  Dio  Dice  s.  Agnstino 
in  una  epistola  112.  a  Paulina  parlando  del  modo  de  veder  Dio  in 
excessu  mentis:  „Qui  autem  hoc  non  potest,  oret  et  agat,  ut  posse  me- 
reatur,  nee  ad  hominem  dispntatorem  pulset,  ut  quod  non  legit  legat, 


Digitized  by  VjOOQIC 


556  Disputationes  morales. 

sed  ad  Deum  Salvatorem,  ut  quod  non  valet  valeat."*    Tn  non  puoi, 
va  a  Dio,  et  quello  che  non  puoi  potrai. 

Per  venire  dunque  al  punto  del  trattar  della  oratione,  cinque  cose 
pensava  proporvi, 

1.  che  cosa  e  oration^; 

2.  come  excellent*  cosa  sia  1'  oratione ; 

3.  a  che  modo  si  deve  fare; 

4.  che  remedii  ci  sono  per  saper  et  poter  hen  farla; 

5.  darvi  esempii,  per  li  quali  piu  facilmente  s'  intendi  la  dottrina 
della  oratione. 

La  prima  cosa  ci  servir^  che  I' intendaremo  meglio  La  seeonda 
servirii  ad  inclinar  la  volants  nostra  ad  orare.  Pereh^  accioch^  sapiate, 
per  questo  effetto  si  dicono  et  raccontano  le  lode  della  virti\,  et  non 
per  rettoricare,  ma  per  inclinar  la  volants  a  Tamor  di  quelle  e  per 
questo  bisogna  saperla  fare;  al  che  servird,  come  si  h  detto  la  terza 
cosa.  Ma  perch§  molti  sanno  et  non  fanno,  perdie  uon  possono,  per  questo 
sar&  buono  de  trovar  delli  rimedii  per  poterla  ben  fare;  al  che  servir^ 
la  qnarta  cosa.  £t  poi  per  raecorre  il  frutto  del  tutto  daremo  alcuni 
esempii  accommodati;  il  che  si  far^  nella  quinta  cosa 

Quanto  al  primo,  che  cosa  sia  oratione,  ^  da  sapere  che  alcuni 
dicono,  che  si  piglia  in  tre  modi  et  cosi  bisognarebbe  dare  tre  defi- 
nitioni.  La  prima  si  piglia  largo  modo  et  vuol  dire  ogni  operatione 
buona,  che  si  fa,  et  a  questo  modo  si  magna,  si  beve,  si  dorme,  si  fa 
limosine  a  gloria  di  Dio ;  et  fiualmente  qualunque  opera  bnona  fai,  sar& 
oratione.  Et  qnesti  tali  si  fondano  in  alcuni  lochi;  quando  si  dice  nel 
Ecclesiastico  a  capo  18  (v  22)  „Non  impediaris  orare  semper  et  ne 
verearis  usque  ad  mortem  justificari*'  .  .  che  dicano  che  s*  intende  far 
bene  sempre  infino  alia  morte.  Cosi  quel  de  Esaia  capo  62  (v.  6) 
„Super  muros  tuos  Jenisalem  constitui  custodes;  tbta  die  et  tota  nocte 
in  perpetuum  non  tacebunf '  .  .  Cosi  inteiidsno  quello  d\  San  Luca  a 
capo  18  (v.  1):  „Oportet  semper  orare  et  non  deficere";  cosi  quello  di 
Paulo  L  ad  Thessal.  capo  5  (v  17)  „Sine  intermuisione  orate".  Et  a 
questo  modo  ogni  operatione  che  place  a  Iddio  si  chiamaHi  oratione  etc 
.  .  Eccovi  dunque  il  primo  modo  de  oratione  secondo  V  opinione  di 
questi. 

Ma^che  diremo  qu&?   fi  proprio  modo  questo  de  oratione?  No. 

Ne  in  la  scrittura  bene  intesa  si  chiama  questo  propriamente 
orare.  Et  che  ci6  sia  vero,  11  lochi  allegati  questo  non  concludeno. 
Perch^  quando  dice:  „Oportet  semper  orare  et  non  deficere*',  non 
paria  del  far  bene  ma  del  orare.  II  che  si  dechiara  per  quello  che  se- 
guita  del  giudice  cattivo  et  ingiusto  et  della  vedova,  la  quale  lo  pre- 
gava,  che  la  vendicasse  del  suo  avversario,  et  non  volendo  per  molto 
tempo   farlo  fu   tanto  importuna  pregando  et  ripregando,  che  final- 


*  Haec  epistola  olim  u.  112  nunc  numeratnr  147.   Locus  invenitur 
in  cap.  12.    Migne  P.  L.  33,  610. 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  £x  lectionibus  de  oratione.  557 

mente  per  importunity  ottenne  Ecco  qu&,  che  costei  niente  operava, 
ma  solo  pregava.  Per  il  che  e  chiaro  che  non  sMntende  del  operare 
bene. 

Ma  sapete  come  sempre  si  ora? 

Qaando  a  li  tempi  snoi  si  ora.  Et  in  quello  che  si  dice  sempre 
e  una  figura  hyperbole;  come  se  si  dicesse  v.  g.:  In  Alemagna  tutta 
la  notte  le  sentinelle  vegliano  et  quando  suona  la  campana  c'  h  una 
guardia  che  sempre  grida,  non  s^  inf«nde  che  sempre  gridi,  ma  alle  hore 
che  deve.  A  questo  modo  il  religioso  dicendo  le  sette  hore,  ed  il  ma- 
ritato  che  la  mattiua  ora  et  ogni  mattina  et  ogni  sera,  si  dice  che 
sempre  ora.    Et  cosi  Tintendono  li  doctori  ne  li  luoghi  sopra  allegati. 

Donque  lassamo  questo  modo  de  oratione,  che  non  ^  proprio,  et 
pigliamo  li  altri  dui. 

Penso  adonque,  che  orare  si  pu6  intendere  in  dui  modi,  et  in  questo 
conveniremo  con  (il)  grammatico,  il  quale  iutende  questo  nome  de  ora- 
tione in  dui  modi,  in  un  modo  largamento  pigliando  orare  per  parlare; 
cosi  Cicero  in  Brnto  de  oratore:  „Oratione  beneficus  est  qui  verbis 
mnlta  pollicetur;*'  sic  orare  causam  et  dicere  causam  idem  est  In  un 
altro  modo  lo  pigliano  pid  strettamente  et  allhora  orare  vuol  dire  ro- 
gare,  petere,  doroandare. 

Che  fa  il  theologo?  Ci  serve  di  questi  dui  modi  del  gramma- 
tico, et  intende  nel  primo  modo  largamente,  nel  secondo  strettamente. 

Primo  modo  intende  (il  grammatico)  indifferentemente  ogni  sorte 
di  parlare;  cosi  questo  intende  ogni  parlare  religioso,  che  si  fa  con 
Dio,  0  sia  pregare,  o  ringratiare,  o  lodare,  o  altra  cosa  simile.  Quello 
nel  serondo  modo  intende  pregare;  et  questo  intende  pregare  Dio.  Et 
cosi  Tuna  oratione  e  specie  de  1' altra. 

Hora  vediamolo  nella  scrittura;  et  prima,  come  si  piglia  per  ogni 
ragionar  con  Iddio.  .  .  Havemo  del  primo  modo  quando  si  dice  del 
Signor:  „Erat  pernoctans  in  oratione  Dei"  (Luc.  6,  12).  Certo  6  che 
il  Signor  non  sempre  domandava,  ma  alcuna  volta  lodava,  alcuna  volta 
ringratiava.  .  . 

Et  tu  medesimo  si  vai  nanzi  a  V  altare  a  laudare  et  ringratiare 
Iddio,  ognun  dir^  che  fai  oratione,  et  cosi  nelle  hore  canoniche  non 
sempre  ci  domanda.  Ita  Paulus  ad  Philipp  4  (v.  6)  vin  omni  ora- 
tione et  obsecratione  cum  gratiarum  actione  petitiones  vestrae  inno- 
tescant  apud  Deum."    Ita  Justus  in  oratione  „confitebitur  Domino." 

Dico  parlare  religiofiamente  con  Dio;  perche  se  tu  parli  con  Dio 
con  biasteme,  chiaro  h  che  non  fai  oratione  ma  tutto  il  contrario,  pro- 
vocando  Dio,  come  odii  hieri  un  putto;  gran  culpa  certamente  de  li 
padri  et  matri,  et  anche  delli  maestri  di  scola,  li  quali  ne  tengon  tanto 
poco  con  to,  che  se  falla  il  putto  contro  le  regole  di  Donato,  lo  batteno, 
se  falla  contra  la  legge  di  Dio,  non  ve  fa  parola. 

Donque  far  oratione  primo  modo  sMntende  in  qualunque  modo 
religiosamente  parlar  con  Dio  o  laudando  o  ringratiando  o  domandando 
con  la  mente  o  con  la  voce  o  con  la  contemplatione.   C  e  un  altro  modo 


Digitized  by  VjOOQIC 


558  Dispntationes  morales. 

di  far  oratione  pid  stretto  et  e  il  secondo,   et  questo  e  domandar  a 
Dio  etc.  .  . 

£x  oratione  interposita  lectioni  23. 
.  .  Staranuo  alia  porta  alcuni  homini  da  bene.  Dateli  bona  limo- 
8ina,  perch^  loro  la  distribuiscano  bene.  Vanno  per  Roma,  vedano  et 
sanno,  che  quel  povero  homo  si  more  di  fame  et  quel  altro;  a  chi 
danno  un  giulio,  a  chi  tre,  a  chi  qnattro,  a  chi  sei,  secondo  il  bisogno, 
et  cosi  quelli  poverelli  hanno  occasione  di  respirar  et  ringraziar  Dio. 
Fate  limosina  bora,  che  ce  n'  e  bisogno.  Perche  per  dire  il  vero,  quando 
vo  per  Roma  et  vedo  in  qnesta  piazza,  che  si  vende  il  pane,  et  par 
che  li  homini  si  fanno  ammazzar  per  comprare  un  poco  di  pane,  et  il 
medesimo  vedo  in  quella  et  quel  altra  piazza.  £t  finalmente  quando 
Tedo  et  yedo  non  trovo  abondantia  di  altro  che  de  fango  et  loto;  et 
mi  penso  che  Dio  lo  faccia,  poich^  Tede  che  nel  anima  nostra  non  ci  6 
altro  che  fango  et  loto  .  .  .  Ci  manda  donque  Dio  la  poverty,  la  mi- 
seria,  diluvii  et  tribnlationi,  acci6  buttiamo  via  il  loto  del  anima.  Et 
come?  Oltre  P oratione,  diginni,  confessione,  gran  rimedio  di  deporre 
ogni  imperfettione  et  peccato  h  la  eleemosyna  etc.  .  . 

Ex  simili  oratione  interjecta  lectioni  25. 
Vi  ho  da  raccomandare  V  ospitale  delli  incurabili.  Gi^  vi  ho  detto, 
che  ha  infinite  spese,  perche  per  la  umidit^  del  tempo  non  ponno  stare 
in  una  sola  stanza,  et  multiplicando  le  stanze  bisogna  necessariamente 
piu  ministri,  piti  salarii,  pi^  spese;  si  ch6  crescono  le  spese  et  li  bi- 
sogni.  La  carestia  h  grande.  Et  oltra  di  questo  per  li  peccati  nostri 
manca  anche  la  charity.  Ferch^  dicano  li  ricchi:  lo  comparo  il  pane; 
quando  faceva  il  pane  in  casa,  lo  dava;  bora  non  posso.  Et  quando 
la  vorai  dare,  se  non  lo  dai  bora  che  e  il  tempo?  Per  V  amor 
de  Dio,  il  quale  ^  liberale,  gi^  vedeamo  il  bon  tempo  et  speramo 
sar^  bona  ricolta.  Per  gratia  del  Signore,  non  vi  sparagnate!  Perche 
se  al  giocatore  gli  basta  V  auimo  pigliar  danari  in  presto  per  giocare,  se 
al  prete  li  basta  T  auimo  pigliar  danari  a  cambio  et  ad  interesse  per 
assicurarsi  de  il  suo  beneficio,  per  far  simonie  et  mille  altri  peccati, 
perch6  non  haverete  ardire  dar  un  poco  de  eleemosina  per  assicurarvi 
in  cielo  la  vostra  anima  in  aeternum?  Pretto,  fretto!  Perch6  vene 
prego  per  la  passione  de  Jesu  Christo  etc.  .  . 

Finis  ultimae  (30.)  lectionis. 

La  legge  de  Dio  vole  in  certi  articoli  che  pregamo  .  .  La  lege 
positiva  dice  anchora  lei  questo  .  .  et  per  questa  lege  siamo  obligati 
a  far  oratione  prima  le  feste  .  .  ancora  siamo  obligati  quando  li  supe- 
riori  ci  commandano.  v.  g.  vede  sua  Santit4  pericole  de  guerra,  de  peste 
0  de  altre  male  cose ;  che  fa  inspirato  dal  Spirito  sancto  ?  Ci  commanda 
il  digiuno  .  .  Habbiamo  il  concilio  Toletano  et  il  Remense  IT.,  che 
dovemo  saper  il  Pater  noster  et  Ave  Maria.     Ha  che  accade?    Che 


Digitized  by  VjOOQIC 


X.  Ex  lectionibus  de  oratione.  550 

niolti  non  lo  sanno,  et  lo  maeticano  di  modo  che  dicano  ogni  altra  cosa 
che  qnella. 

Qiiando  anche  siamo  obligati  a  pregar  per  qnesta  lege?  Sai 
quando?  Li  sacerdoti  che  pigliano  et  hanno  ordine  sacro  o  qualche 
beneficio.  tanto  si  hanno  quanto  se  no  (sic),  son  obligati  a  dire  il  sua 
officio  sotto  pena  che  si  non  dicano  le  hore  canoniche  pro  rata  ha 
da  restituire  li  fnitti.  Cosi  dice  il  concilio  .  .  Che  piti?  Li  religiosi 
professi,  se  ben  non  hanno  (ordine  sacro).  Perche,  vedete,  perche  questi 
nostri  hanno  la  sna  cella,  il  mangiare,  il  vestire,  la  commodity  di  bona 
compagnia,  si  non  perchd  faccino  oratione?  Perche  se  non  la  fanno, 
robano  la  eleemosyna,  che  raagnano.  .  . 

Ma  qual  (oratione)  6  pid  perfetta  ceteris  paribus  ?  Quella  ch^  e 
obligata  pid  che  quella  che  h  libera;  se  ben  par  ad  alcnni  il  contrario. 

Perche  chi  fa  peggio  lassandola?  Quello  che  h  obligato.  Se  6 
donque  contraria  a  cosa  piti  cattiva,  6  megliore.  Et  poi  credi  tu,  che 
Dio  benedetto  sia  piu  inclinato  a  castigar  che  a  remunerare?  Non  gia. 
Donque  se  piii  punisce  quelli,  che  sono  obligati,  se  la  lassono,  perche 
non  voi,  che  anche  molto  pid  li  remuneri?  C  ^  un  altra  ragione,  perche 
quello  che  fa  oratione  per  obligo,  da  il  frutto  e  1' arbor  a  Dio,  quella 
che  non  e  obligato,  li  da  il  frutto  solo.  Non  6  piit  dar  V  arbor  et  il 
frutto?  Si  senza  dubio.  Quello  che  si  obliga,  da  la  persona  sua,  la 
volunta  et  ogni  cosa.    Quel  altro  non  fa  cosi,  ma  solo  li  da  il  frutto. 

Dipol  ci  6  questo,  che  quanto  la  mente  6  piii  ferma,  tanto  e  pid 
grata  a  Dio.  Chi  e  piu  fermo?  Quello  chi  6  obligato.  Perche,  dimmi 
un  poco,  quando  sta  pid  ferma  la  porta,  quando  solo  d  mandata  1^,  o 
vero  quando  ci  h  posto  il  catenaccio?  Senza  dubio  quando  ci  6  il  ca- 
tenaccio;  perche  senza  quello  ognuno  facilmente  aprird,;  con  quello  non 
potra  far  questo,  se  non  li  apre  uno  di  dentro.  C^i  non  ^  obligato,  ^ 
come  la  porta  solo  mandata  1^  senza  catenaccio.  Tu  sta  a  dir 
r  offitio;  viene  un  compagno:  e  che  Toi  fare,  viene  andamo  un  poca 
a  giocar,  andamo  un  poco  a  spasso;  et  tu  perche  non  sei  obli- 
gato piu  che  tanto.  snbito  ti  lassi  menare  dove  quello  vuole.  Ma  chi 
e  obligato  —  se  per6  yuol  far  il  debito  suo  —  se  bene  h  chiamato^ 
dice:  Non  voglio  venire,  perch6  son  obligato  a  dir  il  mio  officio. 

Ma  che  accade?  Che  T  officio  da  molti  si  dica  con  gran  negli- 
gentia,  et  le  altre  oratione  et  divotione  straordinarie  con  gran  dili- 
gentia. 

Et  questi  fanno  a  la  roverscia.  Perche  quello  a  che  sono  obligati 
et  che  e  piu,  lo  masticano  presto,  et  al  altro  a  che  non  son  obligati 
seryauo  tutta  la  divotione.  P«rch^  non  attendi  donque  prima  a  quello 
che  sei  obligato  et  poi  alle  altre,  si  vuoi? 

Cosi  interviene  del  Pater  nostro.  II  quale  perche  lo  sapemo  alia, 
mente,  come  V  Ave  Maria,  sempre  lo  dicemo  masticando  et  barbottando, 
solo  facendo  strepito  di  parole  et  non  pensamo  niente  a  quello  che  di- 
ciamo.  Non  fa  cosi,  ma  fermati  in  quelle  parole,  che  son  piene  di 
succo.    Vedi  quello  che  fece  San  Francesco,  che  andando  per  viaggia 


Digitized  by  VjOOQIC 


560  Disputationes  morales. 

et  passando  presso  ad  ana  chiesa  diBse  al  sao  compagno:  Fermiamoci 
qui  a  dir  una  Ave  Maria.  Vanno  et  si  ferma  an  hora.  Come  foron 
asciti,  disse  il  soo  compagno  a  San  Francesco:  Voi  dicevate,  che  non 
volevate  dir  se  non  ana  Ave  Maria,  et  io  ho  detto  tre  corone.  Rispose 
San  Francesco  et  disse:  In  verita  che  io  non  n'  ho  dettO  piii  d*  una 
Ave  Maria,  anzi  non  Tho  finita 

Consideralo  donque  e  di:  Io  dico  Pater,  che  vol  dire  padre  de 
tatti  li  christiani,  et  come  ii  son  figliolo  io,  che  ho  il  mio  fratello  iui- 
mico  ?  Donqne  pensalo  bene,  et  di  an  Pater  uostro  ben  pensato  et  con 
divotione,  che  sara  meglio  che  dire  molte  altre  divotione  alia  balorda 
et  pid  Dio  V  esaadir^. 

Et  qaesto  basti  per  hora  fin  qai  della  oratione.  Bestavan  dni 
altri  panti  de  qnella,  li  qoali  piacendo  a  Dio  li  diremo  an  altra  volta ; 
per  hora  circa  di  qaesto  farem  pausa. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Index  nominum 


A. 

Abraham  II.  168. 

Albertns  Maguos  B.  135.  315. 

Albertus  V.  Bayariae  dux  II.  14*. 

25*.  68. 
Albigensis  ep.  t.  Gigada  card. 
Aleander  Hier.  archiep.  II.  64*. 
Alexander  Halensis  289.  355.  368. 

n.  44. 
Alexander  II.  papa  81.  109.  179. 

358. 
Alexander  III.  papa  52.  270.  271. 

313.  326.  335.  359.  II.  114. 
Allifiensis  ep   v.  Nogneras. 
Almansa  de,  Didacns  Enriquez,  ep. 

Coriensis  415.  444. 
Alphomnis  Abnlensis  1.S9. 
Alphonsns  de  Castro  11.  385.  399. 
Altempfl  Sit.  card.  95*. 
Alvarez  a  Vosmediano  ep.  Accita- 

nns   Tel    Goadicensis    (Guadix) 

66^.  441. 
Amani,  Job.   Paulas,   ep.   Anglo- 

nensis  431. 


Ambrosius  a  12.  87.  91.  160.  176. 

180.   194.   231.   232.  278.    357. 

II.  349.  358. 
Ambrosius  Camaldulensis  192. 
Amulius  card.  438.  448. 
Anacletns  I.  papa  S.  3.  44.  78.  80. 

85.  90.  113.  203.  U.  76.  378. 
Anastasius  II.  S.  papa  233.  351 
Andreae  Job.  II.  373. 
Andries  J.  B.  58*. 
Angelus  de  Clavas  II.  385.   387. 

389.  390. 
Anglonensis  ep.  v.  Amani  J.  P. 
Anicetus  papa  S.  80.  116.  265. 
Antberus  papa  S.  264.  II.  76. 
Antibarensis  ep.  v.  BrunL 
Antinori  430. 

Antoninus  a  Gorduba  II.  133. 
Antonius  arcbiep.  Florent  S.  137. 
Antonius  rex  Navarrae  444.  II.  46*. 
Apollonius  de  Montano  II.  3.35. 
Aquaviva  Gland,  gen.  54*. 
Aquilejensis  ptcba  v.  Barbaro  D. 
Aragon  de,   Bartb.  Seb.,  ep.  Pa- 

ctensis  (Patti)  444. 


')  Ubi  numeros  tomi  indicatus  non  est,  tomus  primus  intelligitnr. 

Lalnes,  Vota  Tridentlna.  gg 


Digitized  by  VjOOQIC 


562 


Index  Dominum. 


Arc©  P.  n.  10*. 
Aristoteles  8.  II.  289.  470. 
Atestinus  Al.  card,  Ferrar.  Gallia- 

rum  protector  432.  464. 
Athanasius  S.  5.  333.  IT.  89.  92. 

337. 
Angustana  pnx  II.  21'*'. 
Angustinus  S.  6.   12.  14.   17.  18. 

30.    53.   54.   67.    89.   113.   163. 

177.   180.    196.   2^5.    259.  311. 

334.  353.  358.   H.  39.  189.  349. 

457.  509. 
Angnstin  Antonius  ep.  Leridensis 

488. 
Anriensis  ep.  v.  Blancus. 
Anssera  yide  Babou. 
Auxerre  v.  Babon. 
Ayalos  d',   Ferd.  Franc,  marchio 

Pescariensis,  gubernator  Medio- 

lani,   kgatos  Philippi  n.   apud 

concilium  433.  436. 
Avila,  LudoYicus  de,  delegatus  a 

Philippe  n.  ad  s.  sedem  510. 
Ayala  Perez,  Martinua  35*.  62*. 

399.  426.  429.  447. 


B. 

Babou  Philibert.,  card,  de  la  Bour- 

daisi^re,  ep  Antissiodorensis  448. 
Badia  Th.  II.  64*. 
Baldus  de  Ubaldia  11.  387. 
Barbara,  Daniel,   ptcha  Aquilejen- 

sis  69*. 
Bartoli  23*.  47*.  IL  59*. 
BasiUus  S.  6.   61.    176.   180.  220. 

II.  336. 
Beaucaire  de,  Franc.,  ep.  Metensis 

64*. 
Beda  Ven.  S.  IL  82.  329.  339.  365. 
Bel  lay  du,  Eustachius,    ep.  Pari- 

risiensis  46*.  400. 
Bercorius  Pet  II.  538. 
Bergomensis  ep.  v.  Comaro  Frid. 
Bemardus  S.  3.  45.  47.  49.  61.  65. 


126.   179.  224.   226.  241.  312. 

n.  82.  172.  215.  325.  362.  360. 

367.   368.   369.   379.  381.  404. 

446. 
Bertinorensis  ep.  v.  Vanini. 
Bessarion  card.  142. 
Beza,  Theod.  II.  47*. 
Biel,  Gabriel  137. 
Blancus,  Franc,  ep.  Auriensis  65*. 
Boero,  Jos.,  22*.  24*.   II.  40". 
Bolani,  Dominicus,  ep.  Brixiensis 

477. 
Bologna  5p9. 
Bonaventura  S.  134.  281.  315  389. 

II.  120. 
Boncompagni,  Hugo,  ep.  Vestauus 

76*.  409.  477.  486.  492. 
Bongalli,  Scipio,  ep.  Civitatis  Ca- 

stellanae  II.  32*. 
Bonifatius  IV.  papa  S.  268. 
Bonifatius  VIII.  papa  345.  II.  92. 
Borromaeus  v.  Carolus. 
Bracarensis  ep.  v.  Martyribus. 
Brandenburg  512. 
Brixiensis  ep.  v.  Bolani. 
Bruni,  Job.,  archiep   Antibarensis 

428. 


c. 

Oajetanus  (De  Vio)    137.  200.  II. 

388.  390.  487. 
Calinus,  Mutius,  archiep.  Jadrensis 

36*.  42*.  87*.  436.   II.  33*.  44*. 
Calixtini  II.  14*. 
Callistus  papa  S.  70.  II.  91. 
Canisius  v.  Petrus  Canisius. 
Capua   de,    Petrus   Antonius,    ep. 

Hydruntinus  76*.  83*.  401.  424. 

435.  477.  486. 
Caraffa  card,  II.  64*. 
Carolus  Borromaeus  S.  32*.  37*. 

39-.  69*.  78*.  95*.  99*.  344  ss. 

II.  43-. 
Carolus  V.  imp.  II.  17*. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Index  nominum. 


563 


Oasal   de,    Caspar,   ep.   Leiriensis 

11.  26*. 
Castagna,  Job.  Bapt.,  archiep.  Ros- 

sanensis  69*.  409.  436.  448.  453. 

477.  486.   II.  26*. 
Casteili,  Job.  Bapt.,  canonicus  Bo- 

noniensis  76*.  409.  477. 
Castillonius  11.  49*. 
Catharina  Medicaea  II.  45*.  49*. 
Cavensis  y.  Thomasius. 
Cavillonius,  JoL  52*. 
Cervantes,  Caspar,  archiep  Messa- 

nensis  399. 
Cicada,  Carolus,  ep.  Albinganas  477. 
Cicero  49. 

Cigada  Job.  Bapt,  card.  H.  9*. 
Civitatia  Castellanae  ep.   v.  Bon- 

galli. 
Clemens  Alexandrmus   15.  17.  23. 

226.  n.  473.  474.  476  sqq.  484. 

488.  495  sqq. 
Clemens  I.  papa  S.  3.  89.  90.  113. 

202.  263.  264.  311.  U.  378. 
Clemens  III.  papa  125.  270.  313. 
Clemens  V.  papa  276.  282. 
Clemens  VII.  papa  II.  18*  s. 
Clementinae  297. 
Coelestinus  III.  papa  314.  336.  343 
Colonia  Agrippina  II.  39*. 
Colonna,  Marcus  Antonius,  arcbiep* 

Tarentinus  424.  477. 
Comanus,  Cornelius,  tbeol.  507. 
Commendonus,  J.  P.,  ep.  Zacyntbio- 

rum  466.  500.  507.    U.  12*. 
Concilium  Ancyranum  331.  332. 
Concilium  I.  Arausicanum  329.  330. 
Concilium  II.  Arelatense  332. 
Concilium  Ariminense  II.   12.  20. 
Concilium  Basileense  80*.  128.  2 1 7. 

479.  605.    U.  44*    18   90. 
Concilium  Bracarense  206. 
Concilium  Cartbaginiense  an.  256, 

207. 
Concilium  IV.  Cartbag.  II.  210. 
Cone.   Cbalcedonense  330.   II.  12. 

20.  89. 


Cone.  Constantiense  62*.  489.  491. 

505.    n.  89.  114. 
Cone.   VIII.  Constantinopolitanum 

329.  II.  80. 
Cone.  Eliberitanum  332. 
Cone.  Epbesinum  329. 
Cone.  (Pseudo-)  Epbesinum  n.  11. 
Cone,  Florentinum  79*.  350.  456. 

476.  479.  496.  .^1.    II.  91. 
Cone.  Uerdense  II.  89. 
Cone.  III.  Lateranense  360.  II.  80. 
Cone  V.  Lateranense  218.  II.  91. 

115.  251. 
Cone.  II.  Lugdunense  501.  II  89. 
Cone.  Meldense  126.  277. 
Cone.  1.  Nicaenum  330.  349.  II.  127. 
Cone.  Sinuessanum  II.  79. 
Cone.  IV.  Toletanum  356. 
Cone.  VIII.  Toletanum  350. 
Cone.  XI.  Toletanum  277. 
Cone.  XII.  Toletanum  333. 
Cone.  Triburiense  355. 
Cone.  Tridentinum    II.   109.    112 

125.  126  et  passim. 
Cone.  Turonense  II.  381. 
Cone.  Vaticanum  60*^. 
Condaeus  princeps  II.  46*.  48*. 
Constantinus  M.  195. 
Contarenus  card.  II.  64*. 
Cordova  y  Mendoza  de,  Martinus, 

ep.  Dertosensis    (Tortosa)    444. 

486. 
Coriensis  ep.  v.  Almansa. 
Comaro,  Frideric,  ep.  Bergomensis 

415. 
Covarrubias,  Didacus,  ep.  Salman- 

ticensis  444. 
Crescentius   card.   33*.   34*.   60*. 

397.  409.  418. 
Crivelli,  Alexander,  ep.  Geruntien- 

sis  101*  ss.  503. 
Cuesta  Andr.,  ep.  Legionensis  42*. 
Cyprianus  S    6.    36.  38.  80.  90. 

102.    104.   112.   192.    193.   223. 

277.   310.   357.   11.  8.  81.   115. 

126. 

36* 


Digitized  by  VjOOQIC 


564 


Index  nominiim. 


». 

Damasas  papa  S.  66.  334. 
Danes,  Petnis,  ep.  Vauriensis  45*. 

46*.  65*. 
De  Backer  25*.  27*.  29*. 
Delfinns  nuntius  99*  ss.  429. 
Dertusensis  ep.  v.  Cordova. 
Dilarino  23*. 
Dionysius  papa  S.   115.  265   311. 

n.  19. 
Dionysios  (Pseudo-)  Areopagita  20. 

100.   102.    191.  234.  257.  386. 

387.  n.  117.  211. 
Dionysius  Carthusianus  347.  361. 

ir.  405.  407. 
Dittrich  v.  Contarenos. 
Ddllinger  II.  64*. 
Draskovi6,  Georgius,  ep.  Qninque- 

ecclesiensis  31*.  399.  404.     II. 

21*.  27*.  30*.  34*.  38*. 
Durandus  Guil.  85.  136.  281.  316. 


E. 

Eckius  Job.  139. 

Elnensis  ep.  v.  Govilla. 

Ennodios  II.  80. 

Epiphanios  S.  25.  26.  364. 

Espencaens  II.  47*. 

Estensis  Hipp.  card.  18*.  II.  46*. 

Eugenius  lY.  papa  128.  218.  346. 

II.  87. 
Eusebios  papa  S-  IL  77. 
Eyaristns  papa  S.  364. 


F. 

Fabianos  papa  S.  II.  31. 
Facchinetti,  Job.  Anton.,  ep.  Neo- 

castrensis  76*.  477. 
Felix  II.  (anti-)  papa  II.  79.  92. 
Felix  m.  papa  64.  325. 
Felix  ep.  Messanensis  160. 


Ferdinandus  I.  imp.  80*.  83.     II. 

8*.  18*.  21*. 
Ferrariensis  card.  v.  Atestinns. 
Ferrier  dn,  Amoldus  45*.  46*.  82*. 

428.  489. 
Flacins  Illyricus  431 
Foscarari,  Aegidius,  0.  Praed.,  ep. 

Mutinensis  89*.  422. 488.  U.  32*. 
Francofurtum,  diaeta  451. 
Fridericos  Palat.  II.  40*. 
Fumus  Bartbolomaeus  II.  387.  390 

G. 

Galese  454. 

Gallego,  Arias,  ep.  Geroneusis4I4. 

426. 
Gallicani  episcopi  63*  ss.  81*.  483. 

489.  491.  492.  496.   505.   512. 

Gallicanismns  II.  44*. 
Gaztem  504.  510. 
Gelasius  papa  S.  16.  64.  156.  268. 

II.  77.  92. 
Geronensis  ep.  v.  Gallego. 
Gemntiensis  ep.  v.  Crivelli. 
Ginuccins  card.  n.  64*. 
Glirici,  Albertus  de,  ep.  Vegliensis 

438.  452. 
Gonzaga  card.  Mantuanus  60*.  84*. 

95*.  435.  441.  447.  490.  11.25*. 

35*. 
Govilla,  Lupus  Martin,  de  la,  ep. 

Sinensis  (Perpinianmn)  414. 426. 

444. 
Granateusis  arcbiep.  v.  Guerrero. 
Grassi,  Carolns,  ep.  Montis  Falisci 

435. 
Gregorius  Magnus  papa  S.  65*.  106. 

124.  224.  242.  265  sqq.  312.  325. 

343.  350.  351.   U.  81.  92.  119. 

356.  369.  506.  509.  510. 
Gregor.  IV.  papa  124. 
Gregor.  VII.  papa  S.  53.  236.  355. 

n.  2.  344. 
Gregor.  IX.  papa  120.  296.  307. 

352.  368. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Index  nominum. 


565 


Gregor.  X.  papa  B.  276.  336. 
Gregor.  XI.  papa  407. 
Gregor.  XIII.  papa  II.  40*. 
Gregorius  Nazianzenws  S.  6    62. 

92.  98.  229. 
Grimanius,  Job.,  ptcha  Aqnilejensis 

n.  51*.  137. 
Grotto,  J.  B.,  ep.  Reginensis  76*. 

477. 
Guadicensis  ep.  v.  Alvarez. 
Gnaltieri,  Sebast.,  ep.  Viterbiensis 

430.  434.  435.   445.    456.   460. 

464.  485.  494. 
Guerrero,  Petrufl,  archiep.  Grana- 

tensis  30*.  34*.  62*.  71*.  399. 

409.  410.  424.    H.  15*. 
Guisa  de,  Carolus,  dictus  cardina- 

lis   Lotharingins  59*.  63*    71*. 

74*.  80*.  87*.  91*.  423  88.  445  ss. 

456.  463  88.  475.   482  88.  492. 

505  88.  II.  46*.  Vide  Po88iacense 

colloquium. 

H. 

Hadrianus  I.  papa  119. 
Hadrianus  II.  papa  338.  342.  II.  81. 
Helvetia  446. 
Henricus   Gandaven8i8   174.    199. 

299. 
Hervaeu8  Natali8  136.  281. 
Hieronymus  S.  12.  16.  18  91.  158. 

161.  220.  222.  278.  II.  325.  339. 

357.  508. 
Hilarius  Pictav.  S.   367.    II.  328 

339.  344. 
Hispani  episcopi  30*.  33*.  91*  458. 

480. 
Honorius  HI.  papa  159.  275.  346. 

352. 
Hormi8das  papa  S.  75.  II.  344. 
Hosius,  Stani8laus,  card.  ep.  Var- 

miensis  66*.  95*.  410. 485.  II.  19*. 
Hugo  de  8.  Victore  II.  82. 
Hu«  Job.  n.  135.  147. 
Hydnmtinu8  ep.  v.  Capua. 


I. 


Ignatius  (Pseudo-)   219.  226.  238. 
Ignatius  S.  Antiochenus  62.   190. 

387. 
Ignatius  de  Loyola  S.   5.  II.  79*. 
Ildephonsus  S.  II.  138. 
Ingolstadiense  collegium  II.  68. 
Innocentius  I.  papa  S.  53.  79.  116. 

324.  369.  II.  76. 
Innocentius  III.  papa  56.  67.  125. 

155.   157.   178.   181.    188.   220. 

236.    271.    272   sqq.    284.    288. 

296.   302.   305.  309.   312.  313. 

327.    335.   344.   352.  360.   363. 

365.  n.  76.  78.  92.  113.  120. 418. 
Innocentius  IV.  papa  4.  501.  II. 

408.  409.  418. 
Irenaeus  S.  243.  II.  17. 
Isola  dell',  legatus  Caroli  IX.  regis 

Galliarum    apud  curiam  Roma- 

nam  406. 


J. 

Jadrensis  archiep.  v.  Calinus. 
Janua  II.  61*. 
Joacbimus  Perionius  192. 
Job.  Chrysost.  S.   18.  36.  38.  84 

92.  160.  226   259.  312.  II.  338. 

348.  358.  584. 
Jobannes  XXII.  papa  171.  II.  92. 
Julianus  apostata  65. 
Julius  I.  papa  S.  122.  265.  II.  92. 
Julius  III.  papa  18*.  218.  II.  9*. 
Justinianus  28. 


L. 

Lactantius  48.  255.  II.  379. 
Lancianensis  ep.  v.  Marini. 
Lancillotto  500. 
Lanojus  II.  38*. 

Lansac,  Ludovicus  45*.  46*.   82*. 
406.  423.  425.  438.  454.  488. 


Digitized  by  VjOOQIC 


566 


Index  nominum. 


Leccavella,  Sebastian,  ep.  Litteren- 

sis  414   415. 
Legionensis  ep.  v.  Onesta. 
Leo  I.  papa  S.  4.  12.  63.  71.  82. 

105.   li^2.   158.    178.    205.   206. 

265.  311.  324.  ;^8.  II.  4. 
Leo  III.  papa  S.  II.  81. 
Leo  IV.  papa  S.  118.  271. 
Leo  VIII.  papa  343. 
Leo  IX.  papa  S.  110.    118.   119. 

132.  229.  269. 
Leo  X.   papa    120.   218.   II.   429. 

432.  440. 
Le  Plat  n.  30*. 
Lerideusis  ep.  v.  Augustin. 
Liberius  papa  205.  II.  92. 
Litterensis  ep.  v.  Leccavella. 
Lotharingius  card.  v.  Gnisa. 
Lucius  L  papa  S.   114.  II.  381. 
Lucius  III.  papa  327. 
Lulius  Raimundus  407. 
Luna,  Comes  de,  Claudius  Quigno- 

nes  421.  437.  500   507. 
Lutherus  Mart.  H.  16*.  17*. 


Madruzzo,  Christoph.,  card.  Triden- 

tinus  481.  484.  486.  488.  497. 

II.  26*. 
Mantnanus  card.  v.  Gonzaga. 
Marcellns  papa  S.  115 
Marini,  Leonardus,  0.  Praed.,  ar- 

chiep.    Lancianensis    76*.    422. 

424    432.   435.   448.   477.   488. 

492.  II.  21*.  26*. 
Martinus  V.  papa  218.   251.  380 
Martyr  Petrus  11.  46*.  48*. 
Martyribus  de,  Bartholomaeus,  ep. 

Bracarensis  36*.  399. 
Massarelli,  Angelus,  ep.  Thelesinns, 

secretarius  concilii  25*.  40*.  429 

IL  57* 
Massettr  com.  95*. 
Maximilianus  IL  rex  Rom.  457. 
Mazzoleni  abb.  97*. 


Melcbiades  papa  d.  116. 
Meletius  ep.  S.  196.  279. 
Messanensis  ep.  v.  Cervantes. 
Metensis  ep.  v.  Beaucaire. 
Micbeli,  Jobannes  Vincentius,  ep. 

Minervinus  461.  477. 
Migne  J.  P.  52*. 
Minervinus  ep.  v.  Micheli. 
Monacbiense  collegium  II.  68. 
Moronus  Job.  card.   18'.  89*.  96*. 
Montis  Falisci  ep.  v.  Grassi. 
Mueglitz  archiep.  Pragensis  II.  21*. 
Mula,    Marcus   Antonius   de,   ep. 

Reatinus,  successor  Osii  11.  27*. 
Musottus    secretarius    card.   Seri- 

pandi  399. 
Mutinensis  ep.  v.  Foscarari. 


N. 

Navarnis  Mart.  A.  11.  340.  390. 
Neocastrensis  ep.  v.  Facchinetti. 
Nicbeloso,  Hieron.  Mich.,  ep.  Tea- 

nensis  II.  32*. 
Nicolaus  L  papa  S.   54.  108.  206. 

269.  :H06   359.  364.  II   77. 
Nicolaus  TI.  papa  117.  389. 
Nicolaus  nr.  papa  111. 
Nogueras  de,  Gilbert,  ep.  Allifien- 

sis  G6*.  441. 
Nolanus  ep.  v.  Scarampi. 


0. 

Odescalcbi,  Paulus,  ep.  Pennensis 

503. 
Oenipontanum    collegium    II.    68. 

Acta  Oenip.  tbeologica  23*.  71» 

II.  14*. 
Origenes  16   17.  18.  U.  359.  444. 
Ortenburg  II.  39*. 
Orvieto  v.  Vanzi. 
Osio,  J.  Bapt.,  ep.  Reatinus  436. 

468. 
Otranto  v.  Hydmntum. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Index  nominum. 


567 


P. 


Pallavicinius   (Sfortia)   card.   41* 

104*.  32*. 
Palaeottus,  Gabr.,  postea  archiep. 

Bononiensis  25=^.  31*.  41*.  76*. 
77*.  409.  477.  482.  491. 
Pampelunensis  ep.  v.  Ramirez. 
Paiionnus  II.  74*. 
Parisiensis  ep.  v.  Bellay. 
Paachalis  I.  papa  S.  111. 
Paschalia  II.  papa  269.  II.  78. 
Passaviensis  conventio  II.  21*. 
Patti  V.  Aragon. 
Paulinus  S.  Nolan.  286. 
Paulus  111.  papa  17*.  II.  18*  s.  64*. 
Paulus  IV.  papa  18*.  II.  64*.  322. 
Pavesi,  Julius,  archiep.  Surreutinus 

448.  477. 
Payva,  Didacus  de,  theol.  507. 
Pelagius  II.  papa  206. 
Pennensis  ep.  v.  Odescalchi 
Peretti  Pel.  II.  52*. 
Perez  Barth.  54*  ss. 
Pescara  v.  Avalos. 
Petrus  ab  Alliaco  II.  369.  373. 
PetrusCani8iusB.84'.  106*.  11.39*. 
Petrus  Cluniacenais  2.  3. 
Petrus  Martyr  v.  Martyr  P. 
Petrus  de  Palude  289.  315.  347. 

349.  361.  368. 
Pisani  Franc,  ep.  Tarvisinus  415. 
Pius  IV.  papa   18*.     II.   7*.    12*. 

19*.  25*.  38*.  60*   53*.    H.  72. 

111.  436. 
Pius  V.  papa  S.  II.  40*. 
Polancus  II.  49*. 
Polycarpus  S.  239. 
Pontianus  papa  S.  II.  91. 
Possevinus  II.  542. 
Possiacense   colloquium    18*.    24* 

II.  46*. 
Pragense  collegium  II.  68. 
Ptolemaeus  25.  26, 
Puteus  card.  II.  9*. 


^ 


Quinquc-eccle.siensis  ep.  v.  Drasko- 
vi6. 

K. 

Rabanus  Maur.  235. 

Ramirez  Sedeno,  Didacus,  ep.  Pam- 
pelunensis 400. 

Reatinus  ep.  v.  Osio  et  Mula. 

Reginensis  ep.  v.  Grosso. 

Ribadeneira  Petr.  19\  21*.  23* 
II.  60*. 

Richardus  abb.  11.  27*. 

Richard  us  deMediavilla  84. 135.315. 

Rossanensis  ep.  v.  Castagna. 

Rovere,  Urbanus  Vigerius  de  la, 
ep.  Senogalliensis  511.    II.  32*. 

Rupertus  abbas  236. 

S. 
Sacchinius  Franc.  23*. 
Salmanticensis  ep.  v.  Covarnibias. 
Sahneron    Alph.    17*.    20*.    30*. 

52*  ss.     II.  23*.  55*.  57*.  60*. 
Salzburgum  II.  39*.  Salzburgenses 

archiepiscopi  I.  66*. 
Saracenus  card.  II.  9*. 
Sarpius  4 1*.  53*. 
Sbardellatus  ep.  Tiniensis  31*.  66*. 

II.  21*.  31*.  35*. 
Scarampi,  Anton.,  ep.  Nolanus  507. 
Schmalkaldicum  bellum  II.  21*. 
Schrader  Clemens  22*. 
Scotus  Dionys.  13.  18.  45.  360 
Segobiensis  ep.  v.  Ayala. 
Senogalliensis  ep.  v.  Rovere. 
Seripandus    card.   95*.    433.   439. 

447.  463.  484.  490.  II.  54*.  56*. 
Sforza,  Alex.,  ep.  Parmensis  477 
Sickel  Theod.  II.  8*. 
Silvester  de  Prieria  U.  384. 
Simonetta  card.  67*.  95*.  423  45a 

485.  486.  II.  64*. 
Sirigus  40*. 


Digitized  by  VjOOQIC 


668     >^/.  ,--?  ^ 

Sixtus  I.  papa  S.  116.  II.  91. 
Sixtos  II.  papa  S.  II.  91. 
SixtuB  in.  papa  S.  11.  79. 
Sixtus  IV.  papa  11.  65*. 
Sixtns  V.  papa  v.  Peretti. 
Socrates  334. 
Sorbona  87*.  478.  479.  483.  498. 

U.  44. 
Sorrento  v.  Pavesi. 
Soto,  Dominicus  de,  138.  281.  316. 

II.  133.  387.  391.  393. 
Soto,  Petrus  de,  416.  417. 
Sotvellus  21*. 
Spittler  II.  17*. 
Summa  Rosella  II.  387. 
Summa  Tabiena  386.  387. 389.  396. 
Surrentinus  arcbiep.  v.  Pavesi. 
Sylvester  I.  papa  S.  40.  U.  79. 
Symmachus   papa  S.   64.   II.   79. 

80.  92. 

T. 

Tarentinus  arcbiep.  v.  Coloima. 
Tarvisinus  ep.  v.  Pisano. 
Teanensis  ep.  v.  Nicbeloso  H.  M. 
Tertullianus  21.  244.  367.  II.  339. 

379.  467.  481.   483.  485.    490. 

491.  493.  496.  496.  497. 
Tbeiner  Aug.   26*.  26*.  74*.    H. 

30».  56*. 
Tbelesinus  ep.  v.  Massarelli. 
Tbeodoretus  37.  38.  362. 
Tbeopbilus  Alex.  S.  6. 
Tbeutonius  II.  23*. 
Thomas  Aquin.  S.  65*.  10. 11. 13. 15. 

18.  19.  23.  29.  46.  52.  83.  131. 

132.   16a   183.   196.   250.    279. 

280.  297.  314.   337.  341.   360. 

364.  II.  132.  468.  469.  487. 
Tbomas  Argentinensb  861. 
Tbomasius  de  S.  Felicio,  ep.  Ca- 

vensis  441. 
Thun  Sigism.  II.  21*. 
Tilesia  v  .Massarelli. 
Torresius  63*. 
Trajanus  H.  laS. 


Index  nommum. 

Trevisano,  Job.,  ptcba  Yenetiarum 

69. 
Tridentina  bibliotbeca  97*.    Trid. 

card.  V.  Madruzzo.  V.  cone.  Trid. 
Trucbsess  Otto,  card.  Augustanns 

18*. 
Turrecremata,  Job.  de,  card.  139. 

199.  249.  260.  II.  470. 
Tymaviense  collegium  II.  68. 


r. 

Urbanus  I.  papa  S.  204. 
Urbanus  II.  papa  B.  362.  363.  354. 
Urbevetanus  ep.  v.  Vanzi. 

V. 

Yanini  Teoduli,  Lud.,  ep.  Bricti- 

noriensis  (Bertinoro)  461. 
Yanzi,   Sebast.,   ep.   Urbevetanus 

(Orvieto)  477. 
Yargas  Franc.  437. 
Yarmiensis  card.  v.  Hosius. 
Yauriensis  ep.  v.  Danes. 
Yegliensis  ep.  v.  Glirici. 
Yenetiae  II.  67*.  Yenetiarum  ptcba 

V.  Trevisano. 
Yestanus  ep.  v.  Boncompagni. 
Yicecomes  Carol.  (Yisconti)  ep.  Yen- 

timiliensis   34*.   43*.  86*.  401. 

435.   448.   460.  461.  486.  497. 

498.  602. 
Yictor  I.  papa  S.  3.  n.  91. 
Yictor  Yitensis  II.  340. 
Victoria  de.  Franc.  31*.  80*. 
Yiennense  collegium  II.  68*. 
Yigilius  papa  118.  122. 
Yisconti  v.  Yicecomes. 
Yiterbiensis  ep.  v.  Gualtieri. 

w. 

Wiclif  Job.  II.  143. 

z. 

Zacbarias  papa  S.  166. 


Digitized  by  VjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQ IC 


Digitized  by  VjOOQIC 


Digitized  by  VjOOQIC 


6'»0«»7SHHb4S 


BB9097244685A 


Digitized  by  VjOOQIC